Тауфикъ ГАЙНУЛЛИН,

Апас районы Сатмыш төп  мәктәбенең

татар теле һәм әдәбияты укытучысы

Бүгенге көндә мәктәптә туган тел укыту процессына инновацион технологияләрне кертеп бару зур әһәмияткә ия. Тел дәресләре генә түгел,  укучының гомуми үсешендә дә бу алымнар үз ролен уйнап килә. Максат – укучыларның телгә кызыксынуын арттыру, сөйләм күнекмәләрен үстерү, төрле мәгълүмат чыганакларыннан файдаланырга өйрәтү.

Инновацион технологияләр дип, уку процессында яңа методик җыентыклар, электрон ресурслар, интерактив уеннар, проект эшләре, төркемдә эшләү алымнары һәм башка заманча чараларны атыйбыз. Аларның төп үзенчәлеге – укучыны пассивлап тыңлаучы түгел, ә актив катнашучы булырга ярдәм итә.

      Туган тел дәресендә кулланыла торган төп технологияләр

      Информацион-коммуникацион технологияләр (ИКТ). Интерактив такта, мультимедиа презентацияләр, электрон китаплар, онлайн тестлар – болар дәрестә күп таралган. Мәсәлән, фразеологизмнарны аңлатканда, сүзтезмәләрне тамырларга бүлгәндә интерактив тактада объектларны күчереп, төзәтеп күрсәтү бик уңай.

Морфемика hәм сүз ясалышын караганда (башлангыч hәм урта мәктәп)

Бирем: сүзләрне составлап анализлау.

Тактада: экранда сүзләр – китапханә, укытучы, яшьлек. Морфемалар җыелмасы «карточкалар»: -ханә-, -чы-, -лек-, уку-, яшь-, китап-.

Укучылар эше: такта янына чыгып, кирәкле морфемаларны сүзләргә күчерәләр, схема төзиләр: тамыр → сызыкча → кушымча. Укытучы шул ук вакытта маркер белән аңлатма өсти, бертөрле кушымчаларны төс белән аера.

Максат: һөнәрләр, урыннар hәм абстракт төшенчәләр кушымчаларын ныгыту.

Авыр үзләштерүче укучылар өчен вариант: сүзләр hәм әзер схемалар бирелә, әмма морфемалар буталган – дөрес итеп урнаштырырга кирәк.

Көчле укучылар өчен: «кирәксез» морфемалар өстәргә, алар бер җиргә дә килми — бу тәнкыйди фикерләүне үстерә.

Проект һәм тикшеренү эшләре. Укучылар «Татар милли бәйрәмнәре», «Туган авылымның сүзлек байлыгы», «Әбиемнең әкиятләре» кебек темалар буенча проектлар әзерли алалар. Бу аларның мәгълүмат эзләү, анализлау, нәтиҗә чыгару күнекмәләрен үстерә.

Уен технологияләре. «Сүз тап», «Җөмләне төзәт», «Эшлекле ситуация» кебек уеннар дәрестә кызыклы атмосфера тудыра. Рольле уеннар (мәсәлән, «Кибеттә», «Кунак килде») укучыларның сөйләм практикасын үстерә.
«Сүзлек эстафетасы».

Сыйныф 2–3 командага бүленә. Сигнал ишетү белән, беренче укучы тактага тема буенча сүз яза, икенчесе – синоним, өченчесе – шул сүз белән җөмлә төзи. 3 минут эчендә иң күп дөрес вариант язган команда җиңә.

Өстенлекләре: командалык рухы + сүзләрне тиз искә төшерү.

«Хата-авылы» (Табып төзәт)

Тактада ялгышлар белән текст бирелә (орфография, килешләр, кушымчалар). Укучылар аларны табып, кагыйдәсен аңлатып төзәтә. «Авылчыларны» рольләргә бүлеп була: берсе орфографик хаталарны эзли, икенчесе грамматик хата эзли.

Күнекмә: игътибарлылык, кагыйдәләрне практикада куллану.

Төркемдә һәм парларда эшләү. Укучылар бергәләп текстка исем уйлыйлар, план төзи, мәсьәләне чишәләр. Бу аларның коммуникатив күнекмәләрен, үзара ярдәмлелекне үстерә.
«Парларда: диалогны дәвам ит».

Карточка: диалог башы:

– Син бүген нишлисең?

– Мин авылга барам.

– … (аннан соң буш)

Бурыч: парда 4–6 җөмлә уйлап табу, роль уйнау, аннары карточкаларны башка пар белән алыштыру һәм түбәндәге критерийлар буенча бәяләү: табигыйлык, әдәп формалары, грамматика.

Осталык: диалог төзү, киләчәк заманны куллану, әдәплелек формулалары.

Критик фикерләү технологияләре. «Фишбоун», «Синквейн», «Кластер» кебек алымнар укучылардан текстны анализлауны, сәбәп-нәтиҗә бәйләнешләрен күрергә өйрәтә.
Ясалма интеллект һәм чат-ботлар. Бу – иң яңа юнәлеш. Чат-ботлар белән диалог алып барып, грамматик күнегүләр эшләп, сүзлек запасын арттырырга мөмкин. Мәсәлән, ИИдан фразеологизмга иллюстрация сорап, аны танып белергә, аңлатырга була.
«Диалогны башлап бир»

Бирем: Чат-боттан: «Туган авылга кунакка килү турында кыска диалог яса (6–8 реплика). Татар телендә булсын, этикет формулалары булсын». Диалогны интерактив тактада күрсәтү, укучыларның үзләре дәвам итүе.

Осталык: ситуацияле сөйләм, этикет, киләчәк заман.

Дифференциация: авыр үзләштерүче укучылар – 2–3 реплика өстәргә, тиз үзләштерүче укучылар – диалогны үзгәртеп, башка персонажлар белән яңа вариант ясарга.

«Фразеологизмны аңлат»

Бирем: чат-боттан фразеологизмга иллюстрация сорау. Рәсемне күрсәткәндә, фразеологизмны танып алырга, мәгънәсен аңлатырга, 1–2 җөмләдә кулланырга.

Мисал: «Күз ачып йомганчы» – рәсемдә бик тиз хәрәкәт. Укучы: «Күз ачып йомганчы, машина юлдан үтеп китте».

Осталык: образлы сүз, контекста куллану.

«Орфографик редактор»

Бирем: чат-боттан 3–4 җөмләле текст сорау, анда 4–5 орфографик хата булсын. Укучылар хаталарны табарга, дөрес вариантны язып, кагыйдәне әйтергә.

Осталык: орфография, кагыйдәне аңлату.

Нәтиҗәләр һәм файдасы

Инновацион технологияләр куллану нәтиҗәсендә:

укучыларның кызыксынуы һәм мотивациясе арта;

сөйләм эшчәнлеге активлаша;

индивидуаль үзенчәлекләр исәпкә алына (төрле күнегүләр, төрле катламлы биремнәр);

укучылар заманча мәгълүмат чараларын кулланарга өйрәнәләр;

Туган телне өйрәтүдә инновацияләр – бу укытучының эш корабы, әмма аның төп роле үзгәрми. Укытучы укучыларны юнәлтә, мәгънәле эш оештыра, диалог алып бара, хаталарны анализлый. Технологияләр шушы эшне уңайлырак һәм нәтиҗәлерәк итә. Шуңа күрә аларны үзара тулыландырып, баланслап куллану мөһим.