Мин тәртипле җәяүле
(6 –7 яшьлек балалар өчен юл йөрү кагыйдәсе буенча шөгыль конспекты)
Фәрдия МИННЕГАЛИЕВА,
Казандагы
67 нче балалар бакчасының
татар теле тәрбиячесе
Шөгыль максаты : мәктәпкәчә яшьтәге балаларда юл хәрәкәте кагыйдәләрен үтәүгә аңлы мөнәсәбәт формалаштыру.
Шөгыль барышы
Оештыру этабы.
Тәрбияче. Балалар, без бүген юл йөрү кагыйдәләре турында сөйләшербез. Без юл аша чыкканда кайсы юл йөрү кагыйдәсен үтибез?
Балаларның җаваплары.
Гади һәм кыска җаваплар (кечкенәләрдән).
«Як-ягыңа кара!»
«Яшел утка гына чык!»
«Юлдагы «зебра»дан чык (җәяүлеләр кичүе)!»
«Олылар кулын ычкындырма!»
«Йөгермә!»
Тулырак җаваплар (зуррак төркем балаларыннан).
«Юлны бары тик җәяүлеләр кичүе аша гына чыгарга!».
«Башта сулга карарга, юл уртасына килеп җиткәч, уңга карарга».
«Барлык машиналарның туктаганлыгына һәм сине чыгаруларына тулысынча инанырга».
«Машиналар булмаган очракта да светофорның кызыл төсе янганда юл аша чыкма!»
«Юлга куаклык, туктап торган машина булганда, аның артыннан чабып чыкма».
«Машина юлы кырыенда уйнама».
«Караңгыда киемеңә (рюкзакка) яктылыкны кире кайтаручы элемент (фликер) тагарга кирәк».
«Юл аша чыкканда, телефонга карап яки колакчыннар аша музыка тыңлап чыгарга ярамый».
«Юл аша чыкканда йөгермә, акрын гына, ашыкмыйча карап чык».
Тәрбияче. Әйе, дөрес. Без үти торган төп кагыйдә: юлны җәяүлеләр кичүе аша, светофорның яшел сигналына, машиналарның туктап бетүләренә инангач кына чыгабыз.
– Хәзер, әйдәгез, куркынычсызлык буенча чын экспертлар кебек бу кагыйдәне мөһим өлешләргә таркатыйк.
- Дөрес урынны табу: бары тик җәяүлеләр кичүе аша гына («зебра») йөрибез.
Әгәр янәшәдә светофор яки җир асты кичүе бар икән – аларны кулланабыз.
- Тротуар кырыенда туктыйбыз: бервакытта да килгән уңайга юл аша йөгереп чыкмыйбыз!
- Як-ягыңа карарга һәм тыңларга кирәк.
Светофор булганда. Җәяүлеләр өчен яшел ут янганны көтәбез. Яшел сигнал янган очракта да, башта сулга, аннан уңга карап, машиналар юклыгына инанабыз
Светофор булмаганда. Аеруча игътибар белән карыйбыз. Башта сулга, аннан уңга, кабат сулга карап, якында машиналар юклыгына яки йөртүченең сине күреп туктавына инанабыз.
- Юлны тыныч, әмма тиз адымнар белән чыгабыз. Юлны кыеклап түгел, турыга чыгабыз. Телефонга карап яки кем беләндер сөйләшеп, игътибарлылыкны югалтмыйбыз.
Тәрбияче. Иң мөһиме – һәрвакыт игътибарлы һәм башкаларга үрнәк күрсәтергә! Афәрин!
Юл йөрү билгеләре белән танышу.
Тәрбияче,«велосипед юлы», «куркыныч борылыш», «хәрәкәт тыела», «җәяүлеләр кичүе» билгеләренең һәрберсе турында сөйли һәм бу билгене күргәч, машина йөртүчегә яки җәяүлегә нәрсә эшләргә кирәк икәнен мәгънәсен гади сүзләр белән аңлата).
Тәрбияче. Балалар, әйдәгез, юлларда иң зур ярдәмчеләр – юл билгеләре турында сөйләшик әле. Алар уен кагыйдәләре кебек. Уенның кагыйдәсен белсәң, уен күңелле бара. Шулай ук юл билгеләрен белсәң, юлда барганда бар да тәртиптә була.
- Велосипед юлы.
Нинди? Зәңгәр түгәрәк эченә ак велосипед ясалган.
Бу нәрсәне аңлата?: Бу велосипедта йөрүчеләр өчен махсус «трасса» (юл). Бары тик алар өчен генә!
Нишләргә?
– Әгәр син велосипед йөртүче икән. Син бу юлдан йөри аласың. Монда сиңа куркыныч янамый, чөнки монда машиналар юк.
Исеңдә тот!«Җәяүлеләр юлы» дигән махсус билге булмаса, җәяүле кеше бу юлдан йөрергә тиеш түгел.
– Әгәр син җәяүле икән: иң яхшысы син бу юлдан йөрмә. Велосипед йөртүчегә комачаулама. Тротуардан йөр.
– Әгәр син машина йөртүче икән (мәсәлән, руль артында әти-әниең): мотоцикл яки машинада бу юлга керергә ярамый.
- Куркыныч борылыш.
Нинди? Кызыл рамка белән әйләндереп алынган өчпочмак. Аның эчендә кәкрәйтеп куелган ук ясалган.
Бу нәрсәне аңлата: алда юл кискен борылыш ясый. Бу кисәтү: «Игътибар, әзер бул!»
Нишләргә?
– Әгәр син машина йөртүче икән: алдан ук тизлекне киметергә, рульне нык тотарга һәм борылышка әзер булырга. Мондый борылышларда башка машиналарны узарга тырышу бик куркыныч!
– Әгәр син җәяүле яки велосипед йөртүче икән: бу билгене күрсәң, әлеге юл кырыенда сак бул. Борылыштан машина кисәк кенә килеп чыгарга мөмкин. Юл аша махсус билгеләнгән урыннардан гына чыгарга кирәк.
- Хәрәкәт тыелган.
Нинди? Кырые кызыл боҗра белән әйләндереп алынган ак түгәрәк.
Бу нәрсәне аңлата? Бу – иң кырыс билге. Ул: «Монда барысына да керү тыела!» –дигәнне аңлата
Нишләргә?
– Әгәр син машина йөртүче икән: бу билгене күрәсең икән, димәк, сиңа монда керергә ярамый. Башка юлны эзләргә кирәк.
–Велосипед йөртәсең икән: бу юлдан барырга әлеге билге сине тыймый, ләкин сак бул. Кайвакыт бу билгене ремонт барганда яки башка төрле куркыныч янаганда куялар.
- Җәяүле кичүе
Нинди? Ике төрле була.
- Зәңгәр квадрат: анда «зебра» буйлап баручы кеше ясалган. Бу юл аша чыгарга рөхсәт ителгән урынны күрсәтә.
- Кызыл белән әйләндереп алынган өчпочмак: анда шул ук «зебра» буйлап баручы кеше ясалган. Ул машина йөртүчене «Алда кичү!» булуын кисәтә.
Бу нәрсәне аңлата? Бу җәяүлегә юл аша чыгу өчен махсус билгеләнгән урын булуын, җәяүлегә куркыныч янамавын аңлата.
Нишләргә?
– Әгәр син җәяүле икән: юлны мондый кичү аша гына чыгарга кирәк. Юл аша чыгар алдыннан, һичшиксез, туктап тор, сулга, аннары уңга кара һәм сине барлык машина йөртүчеләр дә күреп туктаганлыгына инан.
– Әгәр син машина йөртүче икән: «Җәяүлеләр кичүе» билгесен күрсәң — һичшиксез тизлекне киметергә һәм кешеләрне үткәрү өчен туктарга әзер булырга кирәк. Исеңдә тот: «зебра»дагы җәяүленең өстенлеге бар (хокуклары күбрәк).
– Әгәр велосипед йөртәсең икән: Җәяүлеләр кичүе буенча юлны аркылы чыгу өчен, велосипедтан төшәргә һәм аны янәшә алып барырга, бу вакытта җәяүле булып торырга кирәк.
Тәрбияче. Иң мөһиме, балалар: юл билгеләре безне яклау өчен куела. Әгәр машина йөртүчеләр дә, җәяүлеләр дә аларны аңлый һәм саклый икән, урамнарда күпкә куркынычсызрак һәм тәртип була! Әйдәгез, юл билгеләренә игътибарлырак булыйк.
Хәрәкәтле уен: «Кызыл – сары – яшел».
Уенның максаты: светофор сигналлары турында белемнәрне ныгыту.
Уенның кагыйдәсе.
Тәрбияче күрсәтә:
– кызыл түгәрәк – балалар хәрәкәтсез басып торалар,
– сары түгәрәк – атларга әзерләнәләр,
– яшел түгәрәк – түгәрәк буенча йөриләр.
Уен тәмамлангач, тәрбияче балаларга светофорның төп кагыйдәсен исләренә төшерә.
Өйрәнгән мәгълүматны ныгыту.
(Тәрбияче урам рәсеме төшерелгән зур иллюстрация күрсәтә, анда төрле ситуацияләрдә берничә җәяүле сурәтләнгән. Балалар җәяүлеләрнең кайсысының хәрәкәт кагыйдәләрен бозуын тиз генә җавап бирергә тиеш.)
Тәрбияче. «Игътибар, рәсемгә карыйбыз!» Монда кем кагыйдәне боза?
Әйдәгез, искә төшерик, бүген без нинди мөһим ярдәмчеләр турында сөйләштек? (Балалар җавап бирә.)
Юл билгеләренең нинди төрләре була?
– «Куркыныч борылыш» билгесен күреп, машина йөртүче нишләргә тиеш?
– Тротуар кем өчен билгеләнгән?
– Кайда уйнарга ярамый?
– Велосипедчы кайда йөрергә тиеш?
– Нинди очракларда «хәрәкәт тыела» билгесе куела?
(Тәрбияче балаларны актив һәм дөрес җавап биргән балаларны мактый.)
Тәрбияче. Афәрин! Бу билгеләр барысы да – безнең дусларыбыз. Алар, таяктагы рәсемнәр генә түгел, алар без бәлагә тарымасын өчен, юлда үзеңне ничек тотарга кирәклеген әйтеп торалар.
Иң мөһимен исегездә тотыгыз:
– Билгеләргә игътибар итәргә һәм аларны белергә кирәк.