Лилия Имаиева,

Казандагы

175 нче балалар бакчасының

татар теле тәрбиячесе

Тел – халыкның җаны, аның мәдәнияте, тарихы һәм традицияләре көзгесе. Мәктәпкәчә яшьтәге балаларны туган телгә, шул исәптән татар теленә өйрәтү – бу киләчәк буыннар өчен милли үзенчәлекне саклау һәм үстерү өчен нигез салу дигән сүз. Бу чорда балалар телне бик җиңел үзләштерәләр, аеруча әгәр бу процесс алар өчен табигый һәм мавыктыргыч булса. Әйтик, уеннар аша укыту – телне үзләштерүнең иң мөхим һәм балаларга якын ысулы булып тора. Бу мәкаләдә без мәктәпкәчә яшьтәге балаларны татар теленә өйрәтүдә уен технологияләренең ролен һәм аларны куллануның төрле алымнарын тикшерәчәкбез.

Ни өчен нәкъ менә уен?

Балалар өчен уен – бу яшәү рәвеше, әйләнә-тирә дөньяны аңлау, үзара аралашу һәм белем туплау ысулы. Уеннар аша балалар яңа мәгълүматны җиңелрәк кабул итәләр, сүзләрне һәм гыйбарәләрне истә калдыралар, шулай ук эмоциональ яктан ныгыйлар. Уеннар балага укуда уңай мохит тудыра, куркуны һәм шикләнүне бетерә. Татар телен өйрәнү процессында уеннар куллану түбәндәге өстенлекләргә ия:

Мотивацияне арттыру: Балалар яңа телне кызыксыну һәм шатлык белән өйрәнәләр.

Сөйләм активлыгын үстерү: Уеннар балаларны татар телендә сөйләшергә, сораулар бирергә һәм җавап бирергә этәрә.

Истә калдыруны җиңеләйтү: Күргәзмә һәм эмоциональ яктан бай уеннар яңа сүзләрне һәм конструкцияләрне яхшырак истә калдырырга ярдәм итә.

Мәдәни кыйммәтләрне тапшыру: Халык уеннары балаларны татар халкының мәдәнияте һәм традицияләре белән таныштыра.

Уен технологияләренең төрләре

Дидактик уеннар. Бу уеннар махсус белемнәрне, күнекмәләрне үстерүгә һәм сүзлек запасын баетугa юнәлтелгән. Алар гадәттә тынычрак мохиттә үткәрелә һәм педагогның җитәкчелеген таләп итә.

Мисал: «Югалган әйберне тап» уены. Педагог карточкаларны күрсәтә, балалар аларны атыйлар. Аннары балалар күзләрен йомалар («Күзләрне ябабыз»). Педагог бер карточканы ала. Балалар күзләрен ачалар һәм югалган предметны атыйлар: «Кишер юк» (Нет моркови).

Хәрәкәтле һәм татар халык уеннары. Халык уеннары хәрәкәт активлыгын, фольклор элементларын һәм эмоциональ күтәрелешне берләштерә, бу сүзләрне истә калдыруны көчәйтә. Алар балаларны берләштерә, традицияләргә хөрмәт формалаштыра.

Мисал: Халык уены «Түбәтәй». Уен барышы: Балалар түбәтәйне музыка астында түгәрәк буенча сүзләр белән тапшыралар:

«Түбәтәең кигәнсең,

Ерактагын күргәнсең.

Түгәрәккә кер әле,

Биеп-биеп кит әле!»

Музыка беткәндә түбәтәй кемдә кала, шул уртага чыга һәм бию хәрәкәте башкара яки татар телендә 3 сүз әйтә.

Мисал: «Яшерәм яулык» уены игътибарны, реакцияне үстерә һәм халык традицияләре контекстында сөйләм күнекмәләрен ныгыта.

Сюжетлы-рольле уеннар һәм модельләштерү ситуацияләре: Бу типтагы уеннар балаларны татар телен реаль аралашу чарасы буларак кулланырга өйрәтә. Алар тормыш ситуацияләрен модельләштерәләр, бу балаларга телне куллануда иркенлек бирә.

Мисал: «Дүкәндә» уены. Диалогик сөйләм: – Исәнмесез! – Исәнмесез! Нәрсә кирәк? – Миңа икмәк биргез, зинһар. – Рәхим итегез! – Рәхмәт! Сау булыгыз!

Мультимедиа һәм интерактив уеннар. Хәзерге мәктәпкәчә яшьтәге балалар мәгълүмат-коммуникация технологияләренә бик яхшы җавап бирәләр. Интерактив презентацияләрне татар әкиятләре персонажлары (Зилант, Су Анасы, Шүрәле) белән куллану дәресне мавыктыргыч сәяхәткә әйләндерә. Бу алымнар балаларны хәзерге технологияләр ярдәмендә тел мохитенә чумдырырга мөмкинлек бирә.

Уен технологияләрен уңышлы тормышка ашыру

Эш даими югары нәтиҗә бирсен өчен, тәрбиячегә түбәндәге кагыйдәләрне үтәү мөһим:

– Системалылык һәм күрсәтмәлелек принцибы: Уеннар якты демонстрация материаллары, уенчыклар һәм реаль әйберләр белән ныгытылырга тиеш. Күрсәтмәлелек балаларга яңа сүзләрне һәм төшенчәләрне аңларга ярдәм итә.

– Эш төрләрен алыштыру: 20-25 минутлык дәрес 3-4 уен форматын үзгәртүне үз эченә алырга тиеш (тыныч дидактик уеннан динамик халык уенынa кадәр). Бу балаларның игътибарын сакларга һәм аларны арытмаска ярдәм итә.

– Уңыш ситуациясе булдыру: Бала хата ясаганда аны кискен бүлеп яки төзәтеп торырга кирәкми. Дөрес вариантны йомшак кына әйтү («Дөрес, бу – аю!») һәм җавап бирергә тырышкан өчен мактау мөһим. Бу баланың үзенә ышанычын арттыра һәм телне өйрәнүгә кызыксынуын саклый.

Мәктәпкәчә яшьтәге балаларны татар теленә өйрәтүдә уен технологияләрен куллану – бу билингвизмны үстерүнең иң табигый һәм нәтиҗәле юлы. Уен чит яки икенче телне үзләштерүнең катлаулы процессын шатлыклы, мавыктыргыч ачышка әйләндерә. Балалар сүзләрне генә ятлап калмыйлар – алар татар теленең матурлыгын тоя башлыйлар, туган якның культурасына һәм традицияләренә кызыксыну белдерәләр, бу аларның мәктәптә алдагы уңышлы укулары өчен ныклы нигез сала. Шулай итеп, уен – бу белем бирү процессының аерылгысыз өлеше, ул баланың тулы канлы үсешенә һәм милли үзенчәлеген формалаштыруга ярдәм итә.

Әдәбият:

1. Закирова Г. Н. Мәктәпкәчә яшьтәге балаларны татар теленә өйрәтү. – Казан: Мәгариф, 2018.
2. Харисова Ч. М. Балалар бакчасында татар теле. – Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2020. 3. Мәктәпкәчә белем бирүнең федераль дәүләт белем бирү стандарты (МДББС).