89%
Электрон журналга
Эшкәртте: Сабирҗанов Т.
2 октябрь 2018 ел
Астрономиядән укучыларның белемен тикшерәбез
Таһир СӘМИГУЛЛИН, 
Арча районы Яңа Кенǝр урта мǝктǝбенең югары квалификация категорияле физика һǝм астрономия укытучысы  
Чыгарылыш сыйныф укучылары ѳчен астрономия фǝнен үзлǝштерүгǝ түбәндәге талǝплǝр куела: 
Белергǝ/аңларга:
– тѳшенчǝлǝрнең мǝгънǝлǝрен: геоцентрик һǝм гелиоцентрик система, күренмǝ йолдызча зурлык, йолдызлык, планеталарның югары һǝм түбǝнге кушылышлары, комета, астероид, метеор, метеорит, планета, спутник, йолдыз,  Кояш системасы, Галактика, Галǝм, бѳтендѳнья һǝм пояс вакыты, экзопланета, йолдызларның спектраль классификациясе, параллакс, реликт нурланыш, Зур шартлау, караңгы тишем;
– физик зурлыкларның мǝгънǝсе: парсек, яктылык елы, астрономик берǝмлек, йолдызча зурлык;
– Хаббл законының физик мǝгънǝсе;
– космик киңлекне үзлǝштерүнең тѳп этаплары;
– Кояш системасы барлыкка килүнең  фаразлаулары;
– Кояшның һǝм аның атмосферасының характеристикасы һǝм тѳзелеше;
– Галактика үлчәмнәре, Кояшның Галактика үзǝгенǝ карата торышы һǝм ǝйлǝнү периоды.
Куллана белү:
– мисаллар китерǝ белү: цивилизациянең үсешендǝ астрономия роле, астрономиядǝ тикшерү ысулларын куллану, электромагнит нурланышларның тѳрле диапазоннарын  Галǝмнең обьектлары турында  информация алу ѳчен  космик аппаратлар һǝм спектраль аппаратлар ярдǝмендǝ астроинформация алу, Кояш активлыгының  Җиргǝ тǝэсире;
– тасвирлау һǝм аңлату: календарь тѳрлǝре, Кояш һǝм Ай тотылышы шартларын, Ай фазаларын, яктырткычларның тǝүлеклек хǝрǝкǝтлǝре,  су күтǝрелешлǝре һǝм чигенешлǝренең  сǝбǝплǝре, оптик телескопның эш принциплары, «тѳс-яктыртучанлык» диаграммасын йолдызларның физик-химик характеристикаларын, йолдызларның тигезлǝнеш шартларының физик сǝбǝплǝрен,  йолдызларның энергия чыганаклары һǝм химик элементлар барлыкка килүе, Доплер эффекты ярдǝмендǝ кызылга тайпылышны аңлату;
– астрономияне  танып-белү ысулларының үзенчǝлеклǝрен, Кояш системасындагы планеталарның үзлеклǝрен һǝм тѳп элементларын, күк җисемнǝренең үлчәмнәрен һǝм аларга кадǝр ераклыкларны  билгелǝү ысуллары, тѳрле массадагы йолдызларның эволюция юллары;
– тѳньяк ярымшарның  тѳп  йолдызлыкларын (Зур Җидегǝн, Кечкенǝ Җидегǝн, Волопас, Аккош, Кассиопея, Орион), иң якты йолдызларны (Казык йолдыз, Арктур, Вега, Капелла, Сириус, Бетельгейзе);
– компьютер кушылмалары ярдǝмендǝ  Кояш, Ай һǝм йолдызларның телǝсǝ кайсы вакыт моменты ѳчен торышларын таба белү;
- алган белемнǝрне һǝм күнекмǝлǝрне кѳндǝлек тормышта һǝм кѳнкүрештǝ астрономиянең тѳрле фǝннǝр белǝн бǝйлǝнешлǝрен аңлау, шулай ук ялган фǝннǝрдǝн аера белүдǝ куллану.
Астрономиядǝн  контроль эш.
(Беренче ярты елда үзлǝштерелгǝн белемнǝрне тикшерү ѳчен)
I вариант
1.	Астрономия нǝрсǝне ѳйрǝнǝ?
2.	Əгǝр Сириус йолдызының ѳске кульминация вакытында биеклеге һ= 640 13ꞌ, ǝ авышуы зениттан кѳньякка таба σ = -160 43ꞌ булса, йолдызны күзǝткǝн ноктаның географик киңлеген табыгыз.
3.	 Геоцентрик системаның мǝгънǝсен аңлатыгыз. Бу системаны беренче тапкыр кем тǝкъдим иткǝн?
4.	Кояш тотылышы булсын ѳчен нинди шартларның үтǝлүе кирǝк? Схемасын сызып аңлатыгыз.
5.	Ни ѳчен Россия территориясенең күп ѳлешендǝ җирле вакыт Мǝскǝүнекеннǝн аерыла?
6.	Сириус йолдызының параллаксы 0,38ꞌꞌ булса, аңа кадǝр ераклыкны яктылык елында табыгыз.
7.	Кояш системасындагы планеталарны санап языгыз. Ни ѳчен Плутонны планеталар хисабыннан тѳшерделǝр?
8.	Ни ѳчен Җирдǝ тǝүлеккǝ ике тапкыр су күтǝрелешлǝре һǝм чигенешлǝре була?
9.	1974 елда Геркулес йолдызлыгына (r =7000пк) анда яшǝгǝн гуманоидларга радиосǝлам җибǝрǝлǝр. Алардан җавап кайчан килер?
II вариант
1.	Галǝмне нинди ысуллар белǝн ѳйрǝнǝлǝр?
2.	Əгǝр Денеб йолдызының  ѳске кульминация вакытында биеклеге һ= 830 47 ꞌ, ǝ авышуы зениттан тѳньякка таба σ = +450 17ꞌ булса, йолдызны күзǝткǝн ноктаның географик киңлеген табыгыз.
3.	Гелиоцентрик системаның мǝгънǝсен аңлатыгыз. Бу системаны беренче тапкыр кем тǝкъдим иткǝн?
4.	Ай тотылышы булсын ѳчен нинди шартларның үтǝлүе кирǝк? Схемасын сызып аңлатыгыз.
5.	Гринвич поясы ни ѳчен кертелгǝн һǝм Җирне ни ѳчен вакыт поясларына бүлгǝннǝр?
6.	Вега йолдызының параллаксы 0,13ꞌꞌ булса, аңа кадǝр ераклыкны яктылык елында табыгыз.
7.	Кояш системасындагы кече җисемнǝрнең тупланышларының исемнǝрен  языгыз. Ни ѳчен кометаларның койрыклары бар?
8.	Ни ѳчен Айның 4 фазасы бар? Схемасын сызып аңлатыгыз.
9.	1977 елны Җирдǝн җибǝрелгǝн «Вояджер» космик аппараты ничǝ елдан Плутонга барып җиткǝн? КАның тизлеге 20 км/с. Плутонга кадǝр ераклык 40 а.б. ( 1а.б.=150 млн км). 1 елда якынча 107 с.
Мǝсьǝлǝлǝрнең җаваплары:
I вариант
2. һ = 900 + σ –γ ,     γ = 900 + σ –һ = 904ꞌ
6. r =  = = 2,63пк = 8,57 якт. елы.
9. Радиосǝлам яктылык тизлеге белǝн бара һǝм кайта.  Вакыт: 
t = r (пк) ˑ 2 = 7000ˑ3,26 якт. елы ˑ2 = 26000 якт. елы.
II вариант
2. һ = 900  – σ +γ ,      γ = һ  –900 + σ = 3904ꞌ  
6. r =  = = 7,69пк = 25 якт. елы
9. t =  =  = 300 млн. с = 30 ел