100%

Электрон почтага
М.Садыйков почтасыннан
18.10.2017.

Мђктђпнећ география мђйданчыгы
Рамил КУРАМШИН, 
Нурлат районы Кизләү төп мәктәбенең география укытучысы
Мәктәпнең география мәйданчыгы – ачык һава астындагы оештырылган үзенчәлекле лаборатория. Анда балалар табигатьнең атмосфера һәм туфрак тљзелешен, метеорологик приборлар белән эшләргә һәм һава торышын књзђтергђ өйрәнәләр География мәйданчыгында алып барылган гамәли дәресләр әйләнә-тирәдә, аеруча атмосферада бара торган табигать күренешләрен тулырак танып-белергә ярдәм итә. 
Безгђ тормышның барлык өлкәләрендә, шулай ук атмосферада һәм туфракта бара торган процессларның закончалыкларын белү зарур. Бу белемнәр төзелештә һәм хәрби производствода, транспортта һәм хәрби хезмәттә, шулай ук кешеләрнең ялын оештырганда да кирәк була. Закончалыкларны белү авыл хуҗалыгында аеруча мөһим, чөнки аннан башка урынның табигый шартларын тулысынча књзаллап һәм эшләрне планлаштырып булмый. 
География мәйданчгында эшләүнең төп максатлары: 
– џава торышын һәм климатның њзгђрњен књзђтњ, аңлатма бирү; 
– укучыларга белемнәрен практикада куллансыннар өчен атмосферада һәм туфракта бара торган табигый процессларны аңларга өйрәтү;
– метеорологик приборлар: термометр, барометр, анемометр, флюгер, явым-төшемнәрне үлчәгеч һ.б.лардан файдалана белњ; .
– балаларны һава торышын фаразлауның элементар кагыйдәләрендә дөрес ориентлашырга өйрәтү һәм якын вакытка һава торышын фаразлау күнекмәләре булдыру; 
– мөстәкыйль рәвештә метеорологик һәм фенологик күзәтүләр алып бару күнекмәләре булдыру; һәр укучыны үз күзәтүләре нәтиҗәләрен язмалар, схематик сызым, диаграмма, графиклар, рәсем, көндәлек, һава торышы сводкасы рәвешендә теркәп барырга өйрәтү.
Укучылар алган гамәли белемнәр аларга әйләнә-тирә табигатькә иҗади һәм сакчыл карарга, аның байлыкларыннан файдалануда җитешсезлекләрне ачыкларга, үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы үсешен үзгәртү буенча гади  тәҗрибәләр үткәрергә мөмкинлек бирә. 
Мәктәптђге география мәйданчыгының төп җиһазлары түбәндәге прибораларны үз эченә ала: 
1) метеорологик будка;
2) стаканлы явым-төшем үлчәгеч; 
3) флюгер;
4) август психрометры;
5) гигрометр;
6) термометрлар;
7) барометр-анероид;
8) нефоскоп;
9) туфрак шурфы;
10) кояш сәгате;
11) гномон;
12) биеклек моделе;
13) почмак үлчәгеч;
14) куб рәвешендәге квадрат метрлар. 
Приборлар һәм җиһазларның билгеләнеше турында мђгълњмат. 
Атмосфера басымын үлчәү сыеклыксыз металл барометр-анероид ярдәмендә алып барыла. Ачык төстәге җиз укны кара ук өстенә туры китереп куйсаң, берничә сәгатьтән кара укның үз урыныннан күчүен күрергә була, ул уң якка борылган икән, димәк, басым күтәрелгән, сулга борылса – басым төшкән. 
Атмосфера явым-төшемнәренең күләмен үлчәү өчен Третьяков явым-төшем үлчәгече кулланыла. Явым-төшем үлчәгечнең үлчәгеч стаканы була, аның һәр бүлеме явым-төшем үлчәгечнең кабул итү өслегенә төшкән 0,1 мм биеклектәге су катламына туры килә. Кар рәвешендәге явым-төшемнең күләмен, эрегәннән соң, яңгыр күләмен үлчәгән кебек үлчиләр. 
География мәйданчыгында кар катламы биеклеген үлчәү даими яки күчерелмә рейкалар ярдәмендә башкарыла. 
Флюгер җилнең юнәлешен һәм көчен үлчәү өчен хезмәт итә. Флюгерның угы күчәрендә иркен әйләнеп тора. Аның очлы башы һәрчак җилгә каршы юнәлтелгән була. Җил көчен күрсәткечнең нәтиҗәләре штифт бүлемнәре буенча язып барыла, ә аннары метр секундка үзгәртелә (м/с). 
   Җил көчен күрсәткеч пластинасы- ның тайпылыш зурлыгы	   Җиңел күрсәткеч өчен, м/с.ларда	
1 нче штифт
2 нче штифт
3 нче штифт
4 нче штифт
5 нче штифт
6 нчы штифт
6 нчы һәм 7 нче штифт арасында
7 нче штифт
7 нче һәм 8 нче штифт арасында 
8 нче штифт	1
2
4
6
8
10
12

14
16

20	

Болытларның хәрәкәте юнәлешен һәм аларның хәрәкәтләнү тизлеген үлчәү өчен нефоскоп кулланыла. Күзәтүче боҗра астына баса һәм күккә нечкә чыбыклардан ясалган челтәр аша карап, болытларның каян һәм кайсы юнәлештә хәрәкәтләнүен билгели. Болытларның хәрәкәт тизлеге арту еш кына һава торышның көйсезләнәсен, тизлеге кимү – аяз һава торышы урнашачагын күрсәтә. Җилгә аркаћ белән бассаћ, һава торышының көйсезләнүен уң яктан түгел, бары тик сул яктан көтәргә кирәк. 
Гномон төшке линиянең юнәлешен, шулай ук кояшның горизонт өстеннән биеклеген билгеләү өчен кулланыла. 
Җидегән йолдызны җиңелрәк эзләп табу өчен, география мәйданчыгында “җидегән йолдыз күрсәткече” урнаштырылган. 
Географик координаталарны билгеләргә өйрәтү өчен мәйданчыкта җирдән 1,5–2 метр биеклектәге дүрт таяк урнаштыралар, аларның бер пары арасына чыбык – “җирле меридиан”, икенчесе арасына – “җирле параллель” чыбыгы тарттыралар. Тиешле таякларга мәктәпнең географик киңлеген һәм озынлыгын язып куялар. 
Укучылар мәйданнар һәм күләмнәрнең үлчәмнәрен билгеләүдә күнекмәләр туплый алсын өчен, мәйданчыкта рейкалардан ясалган квадрат һәм кубик метрлар урнаштыралар. 
Чагыштырмача дымлылык һавадагы парлар күләменең бу температурада һаваны баета торган су парлары күләме нисбәтендђ билгеләнә. Һава дымлылыгын билгеләү өчен чәчтән ясалган гигрометр кулланыла. Гигрометр рамка һәм аның аша тарттырылган майсызландырылган чәчтән ясалган, аны бер очы пластинкаларга беркетелгән, икенчесе дуга аша салынган. Чагыштырмача дымлылык күтәрелгәндә – чәч озыная, кимегәндә кыскара. 
Туфракны өйрәнү өчен туфрак чокыры бар, анда туфрак горизонтларын күрергә һәм аларның калынлыгын билгеләргә мөмкин. 
География укытканда география мәйданчыгында үткәрергә мөмкин булган барлык географик күнегүләр, демонстрацияләр һәм тәҗрибәләрне санап бетерү мөмкин түгел. Бу эштә укытучы һәм укучыларга уйлап табу, иҗат эшчәнлеге өчен чиксез мөмкинлекләр ачыла. 
География мәйданчыгында эшләү укучыларда географиягә карата кызыксыну уята һәм бу фәнне аларның акыл сәләтен төрле яклы үстерү, белемнәрен арттыру һәм тәрбия бирүнең көчле факторына әверелдерә ала. 
Кулланылган әдәбият исемлеге: 
1. Сухорукова А.В. Работа на географической площадке – М., 1974. 
2. Семакин Н.К. Географический кабинет и учебная площадка в школе – М., 1973.