Шушы яктан, шушы туфрактан без
(IV сыйныфта әдәби уку дәресе)
Рәзимә НУРИЕВА,
Актаныш районы Бүләк башлангыч мәктәбе укытучысы
Максат. Укучыларны Актаныш төбәге, аның табигате, шул төбәктән чыккан иҗат әһелләре белән таныштыру. Аларда шагыйрь Гамил Афзал иҗатына кызыксыну уяту; туган якка, туган авылга мәхәббәт хисе тәрбияләү.
Җиһазлау. Стендлар, рәсемнәр, китап күргәзмәсе, кроссворд, презентация, Г. Афзалның «Кояшка карап» дигән шигырьләр җыентыгы. 
Дәрес барышы
I. Оештыру өлеше
II. Актуальләштерү
         Укытучы. Укучылар, сезнең телевизордан әллә нинди шоколад, соклар, аяк киемнәре, бизәнү әйберләре, хушбуйлар һ.б. турындада рекламалар күргәнегез бардыр, Аларны карагач, кызыгып куясың. Алып ашыйсы, киеп, сөртеп карыйсы килә башлый.
Реклама – кызыктыру дигән сүз ул. Минем дә сездә кызыксыну уятасым килә. Ә менә нәрсәгә кызыксыну уятасым килә икән? Түбәндәге шигырьне тыңлагач, сез бу сорауга җавап бирерсез.                                                           
Кочаклашып, җырлап үстек,
Яшьлек таңын бергә кичтек.
Югыйсә бит аерылмаска
Чын күңелдән антлар эчтек. 
Язмыш дигән аргамакта 
Сибелгәнбез төрле якка. 
Искә алсалар, алырлар тик 
Өянкеләр безнең хакта.
Сөеп туймас туган якның 
Һәр сукмагы җанга якын.
Бер аваз һич тә тыңгы бирми:
– Соңлап кайттың, соңлап кайттың!
Ул аваз шундый җавап: 
– Туган җирдә яшәү савап.
Моңсу үтә читтә гомер,
Кайту – рәхәт, китү –  газап.  
                      (Фәнәвис Дәүләтбаев «Туган якка кайткач»)
Укучылар. Туган ягыбыз турында.
Укытучы. Дөрес, шушы дәрестән соң Актаныш төбәге, аның язучылары, аларның әсәрләре, бөек  шәхесләре белән  якыннанрак  танышу теләге уянса, мин максатыма ирешкән булырмын.
   III. Яңа дәрескә әзерлек
1. Әңгәмә.
– Нинди як соң ул Актаныш? 
 – Ул республикабызның  көнчыгышына урнашкан. «Кышның иң салкын, жәйнең иң коры яки иң яңгырлы көннәре кайда?» дисәгез, ул Актанышта булыр. Аның табигате матур. Ямьле Агыйдел буйлары, болын һәм тугайлары, куе урманары, таулары, уңган һәм булган халкы белән мактала Актаныш. Аның тереториясендә 87 авыл бар. 
– Сез үзегез Актаныш турында ниләр беләсез?
– Ягез әле, «Сез беләсезме?» дигән уен уйнып  алабыз. (Туп белән.)
1.	 Актаныш районы территориясе буйлап нинди елгалар ага? (Агыйдел, Сөн, Ык, Шәбез.)  
2.	Нинди телдә сөйләшәбез? (Татар телендә.) 
3.	Тагын нинди милләт вәкилләре яши? 
4.	Халык бездә нәрсәләр белән шөгыльләнә ? (Игенчелек, терлекчелек.)  
– Сез укытучы булсагыз, иптәшләрегезгә нинди сораулар бирер идегез?
1. Безнең районнан чыккан җырчылар. (Россиянең атказанган артистлары ӘАвзалова, Н Җиһаншина, Татарстанның атказанган артистлары Х.Шәйдуллин, А.Вәлиев, Г.Фарукшин, А.Хөсәенов.)
2. Безнең районда чыга торган файдалы казылмалар. (Торф, нефть, ком, гравий.)
3. Районыбыз күпме мәйдан били? (2038 кв.км.)
4. Районыбызда күпме кеше яши? (31 мең кеше.)
5. Актаныш районында нинди газета нәшер ителә? («Актаныш таңнары» газетасы.)  
6. Актаныштагы җыр һәм бию ансабле һәм әдәби берләшмә ничек атала? («Агыйдел» , «Агыйдел дулкыннары» әдәби берләшмәсе.)
7. Актаныш районыннан чыккан композиторлардан кемнәрне беләсез? (И Закиров, И.Хәбибуллин.)
8. Советлар Союзы Герое исеменә лаек булган якташларыбыз. (Б.Дәүләтов, Г.Һадимөхәммәтов, Х.Заманов, С.Фадеев, Н.Орлов.)
11.Якташ язучы һәм шагыйрьләрне әйтегез. (Г.Афзал, Р.Ишморат, Р.Хисмәтуллин, Н.Баян, З.Мәҗитов, Э.Шәрифуллина, Р.Хәлиуллина, Л.Лерон, Л.Шагыйрьҗан, Таңчулпан.) 
13. Татар театрының трагик артисты. (М.Мутин.)  
IV. Яңа материал белән таныштыру
Кроссворд чишү. 
– Ә хәзер кроссворд чишеп алыйк. Кайсы төркем алдан чишеп бетерер икән?
(Төркемнәргә сораулыклары белән кроссворд өләшенә.)
– Нинди сүз килеп чыкты? Бу фамилия сезгә бернәрсә дә хәтерләтмиме?

					1.	Г	ә	л	л	я	м	о	в	а	
				2.	К	А	м	а	е	в					
			3.	З	а	М	а	н	о	в					
4.	Ф	ә	н	ә	в	И	с								
			5.	Б	ү	Л	ә	к							
															
					6.	А	г	ы	й	д	е	л			
		7.	т	о	р	Ф									
			8.	А	в	З	а	л	о	в	а				
				9.	З	А	к	и	р	о	в				
		10.	Я	м	а	Л	ы								

1.	Күрше авылыбыздан чыккан шахматчының фамилиясе.
2.	Район хакимияте башлыгының фамилиясе.
3.	Советлар Союзы Герое фамилиясе.
4. Бүген укыган шигырьне язган шагыйрьнең исеме.
5. Безнең туган авылыбыз.
6. Актаныш районы территориясе буйлап аккан елга исеме.
7. Безнең районда чыга торган файдалы казылма.
8. Безнең районнан чыккан җырчының фамилиясе.
9. Актаныш районыннан чыккан композиторның фамилиясе.
10. Агыйдел елгасы буена урнашкан, безгә якын гына урнашкан авыл.
VI. Яңа тема өстендә эш 
1. Укытучы. Әйе, Г.Афзал – үзебезнең күршедә урнашкан Такталачык авылыннан, Актаныш төбәгенең күренекле шагыйрьләренең берсе.
– Димәк, без бүген кемнең шигырен өйрәнәбез?
– Ул тормышта бернәрсәгә дә битараф тугел. Ул туган илгә, туган җиргә кешелеклек бурычларына тугрылыклы ул. Табигатьне ярата. 
II – III сыйныфларда уку дәресләрендә укыган, ул язган шигырьләрне искә төшерик? (Укучыларның фикере тыңлана.)
– Әйе, якташ шагыйребез Г.Афзал шундый лирик шигырьләре белән үк җанны иркәләп-назлап тора. «Көз», «Карт имән», «Сандугачлы яшел урман», «Зирек җырлый», «Апрель җиле», «Яз», «Яңгыр алдыннан» шигырьләрендә дә табигатьне нечкә итеп тасвирлый, аңа соклану, сак караш хисе тәрбияли, шулай ук табигатьне сакларга кирәклеген дә яза.
Табигатьнең чәчәге дә – кеше, ерткычы да,
Табигатьнең патшасы да – кеше, корткычы да.
Урманында бүресе дә – кеше, сандугач та,
Үзе бай да, үзе ач та.
                          («Табигатьнең чәчәге дә»)
2. Шагыйрьнең тормыш юлы белән таныштыру. (Презентация карау.)
3. Г.Афзалның «Авылга кайту», «Туган җиреңнән китмә» шигырьләре белән таныштыру.
– Без бүген аның «Авылга кайту», «Туган җиреңнән китмә» шигырьләрен өйрәнербез.
а) укытучының шигырьне сәнгатьле укуы;
ә) укучылар шигырьне эчтән укыйлыр;
б) чылбырлап укыту;
в) белемнәрне ныгыту. 
4. Шигырь буенча сорауларга җавап бирү.
          – Нинди сүзләр аңлашылмый?
         – Ни өчен шагыйрьнең нәкъ менә «Авылга кайту», «Туган җиреңнән китмә» шигырьләрен өйрәнәбез?
          – Нәрсәгә өйрәтә? Шигырьдән җавап эзлә.
Беркайда да оҗмах түгел,
Туган илеңнән китмә син,
Изге җиреңнән китмә.
– «Туган җиреңнән китмә» шигырендәге әлеге юллар белән Г.Афзал нәрсә әйтергә тели?
Яланаяк баскан эзләрем,
Уелып калган җирне эзләдем;
Сабый чагым үткән бу җирдә
Тигәнәк тә якын күңелгә.
– «Авылга кайту» шигырендә шагыйрь туган нигезенә карата нинди хисләр кичерә?
– Туган як, табигать турында язган тагын нинди язучыларны беләсез? Аларның нинди әсәрләрен укыганыгыз бар?
– Кешегә генә түгел, хайваннарга да изге ул туган җир туфрагы.
Габделхәй Сабитовның «Кадерле ул туган як!» әсәрендә Галәү бабай Себер сәүдәгәрләренә сатып җибәргән атның да туган туфрагына кайтып җан бирүе моны раслый. 
5. Айдар Галимов башкаруында «Җырлыйм туган якта» җырын (Р.Миңнуллин сүзләре, И.Закиров көе) тыңлау. 
VII. Йомаклау 
– Гамил Афзалның эшчәнлегенә хөкүмәт тә зур бәя бирде. 1977 елда «Айлы кичләр» шигъри җыентыгы һәм «Борылам да карыйм…» циклына кергән шигырьләре өчен ул Татарстан Республикасының Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясенә лаек була. Татар әдәбиятын үстерүдәге уңышлары өчен «Почет билгесе» ордены белән  бүләкләнә. 1992 елда исә аңа «Татарстан Республикасының халык шагыйре» дигән шәрәфле исем бирелә. Ул шулай ук Р.Төхфәтуллин һәм С.Сөләйманова исемендәге әдәби бүләкләр лауреаты, 1985 елдан Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.
– Бүгенге дәресебез белән сез нинди нәтиҗә ясарсыз?
– Сезгә Гамил Афзалның шигырьләре ошадымы?
– Аның фикерләре белән килешәсезме?
VIII. Өй эше
Туган як, туган авыл темасына материаллар тупларга, сочинение язарга әзерләнергә.