2017 ел – Экология елы
Туң катламының уңышка тискәре йогынтысын киметү юллары
(Проект-эзләнү эше)
Илшат ЗАКИРОВ, 
Әтнә районы Яңа Шашы төп мәктәбенең югары квалификация категорияле тарих һәм җәмгыять белеме укытучысы 
Равия ЗАКИРОВА,
Әтнә районы Яңа Шашы төп мәктәбенең I квалификация категорияле биология һәм технология укытучысы
2016 елда Россиядә бөртекле культуралардан рекордлы уңыш җыйнап алынды. Барлыгы 119 млн тоннадан артык бөртекле ашлык җыйналды. Төрле төбәкләрдә табигатьнең көйсезләнеп торган чаклары еш булуга карамастан, авыл хуҗалыгы хезмәтчәннәре һөнәри дәрәҗәдә эш иттеләр. Яңа эш алымнарын оста куллану, ашламаларны вакытында, дөрес микъдарда җиргә кертә белү төп культураларны башка елдагыдан күбрәк алуга җирлек тудырды. Татарстан авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министры М.Әхмәтов игенчеләребезнең туфракта дымны саклый белүгә өйрәнүләре турында аерым әйтеп узды. Татарстан игенчеләре узган ел 4 млн тоннадан артык уңыш алды. Уртача уңыш 27 ц тәшкил итте. 
Билгеле булганча, ашлыкны экспортка чыгару ил казнасына шактый акча кертә. 
Мәктәптә укучыларга авыл хуҗалыгы яңалыкларын сөйләп кенә калмыйча, алар белән шул юнәлештә практик эш алып баруның, ягъни «кулга тотып» эшләүнең укытда уңай нәтиҗәләргә китергәнен без – укытучылар яхшы аңлыйбыз. Бу җәһәттән, безнең мәктәптә  эзләнү эшенә зур игътибар бирелә. Шунысы куанычлы: эзләнү эше буенча ярдәм сорап мөрәҗәгать иткәндә  бөтен Татарстаныбызга танылган безнең «Таң» хуҗалыгы җитәкчелеге һәрвакыт ярдәм кулы суза. Кооператив булачак авыл хуҗалыгы кадрларын тәрбияләүне алгы планга куя. Эзләнү эшләренең берсен сезгә  тәкъдим итәбез. 
Эзләнү эше планы
1. Фәнни әдәбиятта туң катламының уңышка тискәре йогынтысын киметү юлларын өйрәнү тарихы.
2. Эзләнү эшенең максаты һәм бурычлары.
3. Сайлаган теманың актуальлеге.
4. Туң катламының уңышка тискәре йогынтысын киметү юллары – безнең экспериментларда.
5. Иген уңышы һәм әйләнә-тирәлек чисталыгы киләчәк буын  кулында.
Фәнни әдәбиятта туң катламының уңышка тискәре йогынтысын киметү юлларын өйрәнү тарихы
Соңгы берничә уньеллыкта планетада барган климатик үзгәрешләр без яшәгән уртача континенталь климат шартларына да үз йогынтысын ясамый калмады. Шул сәбәпле авыл хуҗалыгы хезмәтчәннәре дә, яңа уңайлыклар белән бергә, кыенлыклар белән дә күзгә-күз очрашты. Кайбер экзотик культураларның (әйтик, карбыз, кавын, виноградны хәзер безнең якларда да үстерүчеләр шактый очрый) өлгерешенә җитәрлек вегетатив чорлы җәйләр, ярты кыш буе кар яумаган еллар еш кабатлана хәзер. Авыл хезмәтчәннәренә нәрсә эшләргә? Дөрес, авыл хуҗалыгы җирләре, җир эшкәртү турында күп языла хәзер. Күбесе интенсив юлларны эзләү белән генә мәшгүль. Ә менә рациональ дә, зыянсыз да юлларны табу бик читен. Чөнки кешелек табыш артыннан куа. Экология проблемасы, Җир чисталыгы арткы планда. Күпмедер вакыттан ул кинәт тискәре яклары белән калкып чыгып, чишә алмаслык мәсьәләләр тудырмасмы?
Эзләнү эшен башлап җибәргәнче, агрономия, җир эшкәртү технологияләре буенча күптөрле әдәбият белән таныштык. Аеруча  Н.Бугайченконың «Справочник пахаря», П.Забазныйның «Краткий справочник агронома», М.Ивинның «Икмәктә – хикмәт»,  В.Минеевның «Удобрение зерновых культур» исемле хезмәтләрен зур кызыксыну белән укыдык.
Эзләнү эшенең максаты һәм бурычлары
Безнең якның төп җитештерү байлыгы – икмәк, ит, сөт. Ә алар арасында ашлык уңышы – иң беренчесе, чөнки калганнары аңа турыдан-туры бәйләнгән. Иген уңышы туган ягымда көзге һәм сабан культураларына бәйле.
Тикшерү эшенең темасы: туң катламының уңышка тискәре йогынтысын киметү юллары.
1. Туң катлавының уңышка йогынтысын өйрәнү.
2. Авыл хуҗалыгы җитештерү кооперативы басулары шартларында төрле басуларда уңышның кышлавына уңай тәэсир итүче факторларны тикшерү.
3. Югары уңыш алуга ярдәм итүче экологик зыянсыз юлларны табу.
– «Тан» хуҗалыгы басуларында туң катламының уңышка тискәре йогынтысын киметү юлларын өйрәнү; чәчү әйләнешендә органик ашламаларның файдалы һәм тискәре йогынтылы якларын күрсәтү;
– кешелекнең чиста чимал куллану өчен көрәшен активлаштыру;
– агротехника алымнарын өйрәнү, агроном эшчәнлеге белән якынрак танышу. 
Сайлаган теманың актуальлеге
Дөньяның глобаль проблемалары турында күпләр сөйли. Алар арасыннан икесе аеруча мөһим. Беренчесе – планета халкына азык җитмәү, икенчесе – экологик хәвеф. Бер-берсенә нык бәйләнгән бу ике дөньякүләм әһәмияткә ия мәсьәләләрне чишәргә теләү бүген бик актуаль.
Билгеле булганча, безне Җир-ана туйдыра. Аны киләсе буыннарга да көч-кодрәтен киметмичә, зарарламыйча саклап калу – кешелекнең зарури максаты. Аңа һәркем үз өлешен кертә ала. 
Россия табигате шартларында уңдырышлы катламны химикатлардан максималь саклап калган хәлдә, климатик үзгәрешләрдән туфракны, андагы уҗымны уңышлы кыш чыгару технологияләрен өйрәнү – эзләнү эшебезнең төп бурычы. 
Тикшерү эшен, әлбәттә, үзебезнең «Таң» хуҗалыгы баш аграномы Шакирҗан абый Халиковтан башка бара алмавыбыз көн кебек ачык. Ул безгә тикшерү, күзәтү өчен өч басу тәкъдим итте. Басуларга нинди төр ашламалар кертеләсен, күпме кертеләсен, чәчү срокларын аңлаштык; ул безнең экспериментны хуплавын белдерде һәм бик теләп булышты.
Шакирҗан абый белән әңгәмәдән түбәндәгеләр ачыкланды, көзге культуралар уңышына тәэсир итүче факторлар:
1. Җирнең чәчү өчен тиешенчә хәзерләнүе.
2. Җирнең дымлылык дәрәҗәсе.
3. Алдагы елларда әлеге мәйданда игелгән культура төрләре.
4. Салкынга чыдам, репродукцияле сорт, переспективалы орлыклар чәчү.
5. Орлыкны җиргә күмдерү тирәнлеге.
6. Чәчү вакытын дөрес билгеләү.
7. Туфрак төре, аның структурасы.
Үсемлекләр составына 70 кә якын элемент керүе ачыкланган. Аларның кайберләре – макроэлементлар – үсемлекләргә күп микъдарда кирәк; икенчеләре – микроэлементлар – бик аз гына микъдарда да җитә. Иң кирәкле өч элемент – азот, фосфор һәм калий – үсемлекләргә күп микъдарда таләп ителә. Шуңа күрә составына бу элементлар кергән ашламаларны сәнәгать масштабында табалар. Азот аксымнар һәм нуклеин кислоталары составына керә. Ул җитешмәгәндә яшел масса ясалу тоткарлана, үсемлекләр начар үсә, ә яфраклары аксыл-яшелгә әйләнә һәм хәтта саргая да. Азотлы ашламалар үсемлекләргә аеруча язын кирәк. Фосфор үсемлек, хайван һәм гөмбә күзәнәкләре төшләрендәге, бактерияләр цитопламасындагы нуклеин кислоталары составына керә. Фосфор бигрәк тә үсемлекләрнең репродуктив органнары (чәчәк, җимеш) үскәндә кирәк. Калий фотосинтез процессын тизләтә һәм углеводлар (шикәр чөгендерендә – шикәр, бәрәңгедә – крахмал) туплануга ярдәм итә, кыяклы үсемлекләрне сабакка ныгыта һәм шуның белән аларның сөрлегүен булдырмый. 
Туң көзен чәчелгән культураларга кышлап чыгу, төрле чирләрдән арыну өчен, язын исә үсеп китү өчен уңайлы. Кар катламы калынлыгы җитәрлек булмаган шартларда үтә түбән температурада уҗым өши, тамыр системасы зәгыйфьләнә.
Соңгы елларда юка кар катламы булган очракларда да 75% басулардан югары уңыш алына. Моның беренче сәбәбе – селекционерларның салкынга чыдам бөртекле ашлык сортларын булдыруында. Шулай да салкын кышларны туфрактагы җылылыкны саклап калу бик мөһим.  
Тикшерелгән өч басуга көздән туфракны тукландыру өчен түбәндәге минераль һәм органик ашламалар кертелде:
№	Ашлама 	1 нче басу	2 нче басу	3 нче басу	
1	Р2О5 кг/га	45	40	25	
2	К2О кг/га	35	30	25	
3	N2O5 кг/га	20	15	15	
4	Тирес/черемә (т ларда)	 –	20 (тирес)	22 (черемә)	

1 т арыш өчен – 30 кг азот (туклыклы матдә исәбендә), 12 кг фосфор, 16 кг калий кирәк. Ә 1 т черемә белән 4 кг азот, 2,5 кг фосфор, 6 кг калий.
Черемәдән туклыклы матдәләрнең алынуы (% ларда)
	N	Р	К	
1 нче елда	25 – 30 	30 – 40 	50 – 60 	
2 нче елда	20 	10 – 15 	10 – 15 	
3 нче елда	10 	5 		
Барысы 	55 – 60 	45 – 60 	60 – 75 	
 
Тикшеренүләрдән күренгәнчә, органик ашламалар кертелгән басуда Эстафета Татарстана, Татьяна сортлы арыш уҗымының сакланышы да,   уңышы да югары. Шул ук вакытта череп бетмәгән тирес уңайсыз шартларда иген уңышына бөтенләй начар тәэсир итәргә, җирне катырып, үсемлекләр тамырына кирәкле кислородны бикләргә, аны үтерергә мөмкин. 2 нче басуның кайбер өлешләрендә шундый хәл күзәтелде.
Нәтиҗә ясап шуны әйтеп була: черемә уҗымнарның сакланышына үтә уңайлы тәэсир иткән. Черемә:
1. Җылылыкны саклый, үсемлек тамырына кислород, дымлылыкның кинәт бетүенә юл куймый.
2.   Кулланучының организмына зарарлы химик матдәләрнең керүен киметә.
3. Табигатькә зыяны минималь. 
Тик түбәндәгене искә алу кирәк: органик ашламаларны  елга-күлләрдән ераграк булган басуларга кертү отышлы булыр. Табигать катаклизмнарын беркем дә алдан әйтеп бетерә алмый. Язгы ташу сулыкларга тирес, черемәне агызып төшерергә мөмкин. Әтнә районы җирләрендә елга кырыйларында күпьеллык үләннәр үстерү флора һәм фаунага уңай тәэсир итте: елгада балыклар, төрле җәнлекләр ишәя бара, кыргый үсемлекләрнең күп төрләре табигатьне бизи.