Терек һәм терек булмаган табигать
(Әйләнә-тирә дөнья. IV сыйныф)
Наилә НИГЪМӘТҖАНОВА,
Саба махсус (коррекцион) VIII төр интернат-мәктәбенең югары квалификация категорияле башлангыч сыйныфлар укытучысы

Максат: терек һәм терек булмаган табигать күренешләрен аерырга өйрәнү; хайваннар, үсемлекләр темасын кабатлау; тирә-юнь табигатьне сакларга өйрәтү; табигатьне ярату, аңа карата сак караш тәрбияләү; иҗади эшләү сәләтләрен үстерү.
Җиһазлау: презентация, биремле карточкалар, төрле рәсемнәр.
Дәрес барышы
I. Оештыру өлеше
Исәнләшү.
‒ Әйдәгез, бер-беребезгә елмаеп сәлам бирик әле.
‒ Ә хәзер дөрес һәм матур итеп сөйләшер өчен разминка ясап алыйк.
Логопедик разминка (тел һәм иреннәр ярдәмендә). 2 нче слайд
•	«Шар кабарту»
•	«Тәрәзә ясау»
•	«Ат йөгертү»
•	«Сәгать теле»
II. Белем һәм күнекмәләрне актуальләштерү
‒ Бүген без сезнең белән сәяхәткә барырбыз.? Ә кая? (Табигатькә.)
‒ Балалар нәрсә соң ул табигать? (Табигать ул ‒ кошлар, сулар, хайваннар, үсемлекләр.) 3 – 5 нче слайдлар
‒ Әйе, укучылар, кеше кулы белән ясалмаган барлык әйберләр табигать була. Без сезнең белән табигать турында бик күп өйрәндек. Бүгенге дәрестә шуларны искә төшерербез.
‒ Табигать ничә төргә бүленә? (Табигать икегә бүленә. Беренчесе ‒ терек табигать, икенчесе ‒ терек булмаган табигать.)
Табигать	
Терек	Терек булмаган	
туклана	тукланмый	
сулый	суламый	
үсә	үсми	
туа	тумый	
нәсел калдыра	нәсел калдырмый	
үлә	үлми	

1. «Терек. Терек түгел».
‒ Әйдәгез, хәзер табигатькә сәяхәтебезне дәвам итәбез. «Терек. Терек түгел» дигән уен уйнап алабыз.
(Укытучы терек табигатькә туры килгән сүз әйтсә ‒ укучылар шул тереклек иясе хәрәкәтен күрсәтә; терек булмаган табигатькә туры килсә ‒ тик тора.)
Ай, песи, каен, йолдыз, таш, куян, яңгыр, аю, кар, таш, карга, болыт, су, үрдәк, сыерчык.
2. «Кем бик игътибарлы?» (рәсем буенча тану).
‒ Терек һәм терек булмаган табигать күренешләрен рәсем буенча аерырбыз. 6 – 7 нче слайдлар
3. «Мине таны!»
‒ Без сезнең белән терек табигатьнең төрлелеге турында беләбез. Сезгә мин төрле тасвирлау укыйм, яхшы итеп тыңлагыз, нәрсә икәнен белергә һәм шул тереклек ияләренең, мөмкин кадәр охшатып, тавышларын яңгыратасы, хәрәкәтләрен күрсәтәсе булыр.
‒ Алар йомырка сала, мамык белән капланган, хуҗалыкта яши? (Тавык.)
‒ Йортны караклардан саклый торган хайван. (Эт.)
‒ Ул болында йөри, печән ашый, май ташый. (Сыер.)
‒ Җен соры, кышын ак. (Куян.)
‒ Хуҗалыкта яши, безне йокыдан уята. (Әтәч.)
‒ Укучылар, үзегез дә әйтеп карагыз әле.
4. «Нәрсә артык?» (рәсемнәрдән артык предметны табарга).
‒ Тере табигатькә экскурсиябезне дәвам итәбез. Бу уен «Дүртенчесе артык» дип атала. Хәзер сезгә төрле рәсемнәр кергән карточкалар таратам. Һәрберегезнең карточкасында бер артык предмет бар. Сез шул предметны әйтергә тиеш буласыз. (Укучыларның җаваплары.)
5. «Табышмак әйтәм – тыңла!».
‒ Безнең урманнарда күп төрле хайваннар яши. Урманда нинди хайваннар бар икән, санап карыйк әле. (Укучыларның җаваплары.) Мин сезгә шушы хайваннар турында язылган табышмакларны укыйм, ә сез җавапларын әйтегез.
Ул өстенә җәй дә кыш та 
Энәле күлмәк кия.
Шулай да аны әнкәсе:
«Йомшагым», ‒ диеп сөя (Керпе)
Җәен урманда патша
Җиләкләр, бал ярата.
Кышын кардан да аста
Кыш буе йоклап ята. (Аю)
Сорыдыр төсе,
Үткендер теше,
Урманда йөри
Бозаулар эзли (Бүре)
Урманнан чыгар
Корсак асты чуар
Койрыгы сырлы
Хәйләсе күп төрле. (Төлке)
‒ Урманның файдасы бармы? Ул кешеләргә нәрсә бирә? (Укучыларның җаваплары.)
6. «Зоопаркта». 8 нче слайд
‒ Бара торгач, менә без зоопаркка да килеп җиттек. Сезнең зоопаркта булганыгыз бармы, укучылар? Анда нинди хайваннар яши? (Укучыларның җаваплары.)
‒ Бирелгән кош-корт, хайваннарның эш-хәрәкәтләрен белдергән сүзләрне, дөрес итеп, ук белән тоташтырырга кирәк. 
Хайваннар	
бүре	кешни	
ат	өрә	
эт	мияулый	
песи	улый	
Кош-корт	
үрдәк	чыркылдый	
әтәч	бакылдый	
карга	кытаклый	
тавык	кычкыра	
чыпчык	сайрый	
сандугач	каркылдый	
9 – 10 нчы слайдлар
7. «Кем җитезрәк».
‒ Укучылар, җәй көне табигатьнең бик матур вакыты. Болыннарда, бакчаларда төрле-төрле чәчәкләр үсеп утыра, агачларның мул уңыш биргән чоры. Сезнең бакчада нинди яшелчәләр үсә? (Укучыларның җаваплары.) 
‒ Рәсемнән берәр яшелчәне танып ата һәм шул яшелчә турында сөйлә. 11 нче слайд
III. Йомгаклау
‒ Менә, укучылар, тере табигатькә экскурсиябез тәмам. Бүген без табигать турында белгәннәрне искә төшердек.
‒ Без табигать хуҗалары, табигатьне саклау ‒ безнең төп бурыч. Шуңа күрә бу кагыйдәләрне дә һәрвакыт истә тотарга тиешбез.
•	Учакны сүндермичә калдырма.
•	Теләсә кайда чүп ташлама.
•	Кыш көне кошларны ашат.
•	Кулыңны юдың – кранны яп.
•	Бүлмәдән чыкканда, утны сүндер.
Табигатьне сакла һәм ярат! 12 нче слайд
‒ Укучылар, барыгызга да бүгенге дәрес өчен зур рәхмәт! Булдырдыгыз!