Татарстан – «кара алтын» иле
(Проект эше) 
Камилә ГЫЙЗДУЛЛИНА, 
Актаныш районы Киров урта мәктәбе укучысы
Гөлнара МӘГЪДӘНУРОВА,
Актаныш районы Киров урта мәктәбенең I квалификация категорияле биология һәм химия укытучысы, фәнни җитәкче 
Максат: Татарстанда нефть табуга, аның тарихы һәм нефть чыгаруга бәйле экологик проблемаларны барлау.
Бурычлар: 
– нефтькә бәйле чыганаклар белән танышу;
– «Лениногорскнефть» һәм «Актанышнефть» нефть табу идарәләре эшчәнлеге белән танышу;
– нефтьчеләрнең әйләнә-тирәлекне саклау буенча алып барган эшләре белән танышу;
– әйләнә-тирә мохитнең экологик халәтенә анализ ясау алымнарын һәм методларын өйрәнү;
– әйләнә-тирә мохитне саклау нигезләре, көнкүрештә һәм җитештерү шартларында табигатьне саклау чаралары белән идарә итү буен нефть идарәләренең эшчәнлеген барлау;
– экологик грамоталы тәртиплеккә һәм табигатьтән сакчыл файдалану өчен җаваплылык хисе һәм компетентлылык булдыру.
Иҗади-эзләнү эшенең актуальлеге шунда: ул укучыларны бүгенге көндә бик тә мөһим булган экологияне фәнни яктан ачарга, укучыларда табигый мохиткә карата дөрес караш тәрбияләргә, глобаль һәм региональ экологик проблемаларны барларга һәм  нефть  чыгаруга бәйле проблемаларны белергә, аларны чишүнең төрле юлларын эзләргә өйрәтә. Туган якта хезмәт итүче нефтьчеләр хезмәте һәм нефть чыгаруга бәйле төрле профессияләр белән танышыга ярдәм итә. Туган якны яратырга, аның табигатенә сак карарга өйрәтә.
          Татарстан нефте һәм аның кыскача тарихы
Татарстан – икътисади һәм фәнни-техник потенциалы зур булган индустриаль-аграр республика. Республикада нефть, химия, нефть химиясе, электр энергетикасы, машиналар төзү, җиңел һәм азык-төлек сәнәгате, заманча авыл хуҗалыгы алга киткән. Республикабызның бөтен дөньяда танылуына, әлбәттә, нефть табу зур булышлык итә. Ә нефть табу Татарстанда кайчан һәм кайда башлана соң?
Татарстан территориясендә табылган нефть турында беренче рәсми документлар 1637 елга карый. Ул заманнарда нефтьне җир өслегенә чыккан җирләрдән җыеп алудан гына гыйбарәт була. Соңыннан зур чокырлар ясап нефтьне махсус савытлар белән җыеп ала торган булалар.
Татарстан Республикасы территориясе нефть тарихының 1943 елга хәтле чоры нефтьле токымнарны өйрәнү, нефть катламнарын эзләү белән характерлана. 
1943 елның августында Лениногорск районы Шөгер авылы тирәсендә зур  нефть ятмасы ачыла, һәм Татарстанда беренче булып югары сыйфатлы нефть табыла. 1946 елда Баулы районында да девон нефте ачыла. 1950 елда яңа эре нефть базасы өчен урын оештырылы һәм ул тиз темплар белән үсә башлый. Нефть чыгару технологиясенең киләсе этабы – кое ысулы. Коелар 30 – 40 метрга җиткән, нефтьне  коелардан чумырып алу өчен кое чиләге кулланылган. 
Ләкин, вакыт үтү белән, нефтьне кое ысулы белән табу ихтыяҗларны канәгатьләндерми башлый. Җитештерүчәнлеге күбрәк булган ысул белән нефть табу зарурлыгы туа. Бу ысул нефть скважиналарын бораулаудан гыйбарәт була. Скважиналар тирәндәрәк яткан ятмалардан да нефтьне алу мөмкинлеге бирә.
Шушы көннәрдән башлап, Татарстанда күпләгән нефть ятмалары ачыклана, һәм бу ятмалардан нефть чыгару үсә бара. Бүгенге көндә Татарстанда  «Азнакайнефть», «Әлмәтнефть», «Баулынефть», «Җәлилнефть», «Елховнефть» «Лениногорскнефть», «Нурлатнефть», «Прикамнефть», «Ямашнефть» оешмалары нефть чыгару белән шөгыльләнә.   
Нефть чыгаруга бәйле экологик проблемалар
Нефтьне чокыр, кое һәм скважина бораулау ысуллары белән чагару, төрле савытлар һәм җайланмалар ярдәмендә җыю экологик ситуациягә гаять тискәре йөгынты ясаган. Иярчен газның, күкертле водорордның һәм җиңел углеводородлар фракцияләренең һавага даими рәвештә чыгып торуы, бигрәк тә җылы вакытта, агулану гына түгел, ә янгын һәм шартлау куркынычы да тудырган. Моннан тыш, нефть әкренләп җиргә аккан, туфрак үсемлекләр һәм микроорганизмар өчен яраксыз хәлгә килгән. Әмма андый күренеш локаль характерда, нефть «чишмә»ләре өчен генә хас булган һәм экологик системаларның тотрыклылыгы нәтиҗәсендә һәм нефтьле «чишмә»ләрнең бетүе аркасында табигать әкренләп үз-үзен чистарта алган. Татарстан территориясендә яңа экологик проблемаларның барлыкка килүе чыгарылган нефтьне һәм иярчен нефть газларын транспортлау белән бәйле. Магистраль нефть һәм газүткәргечләрнең төзелеше тирә-юньгә тискәре йогынты ясый. Кайвакыт нефть һәм газның өзелгән үткәргеч торбалардан саркып чыгулары озак вакытлар беленми кала һәм тирә-як табигатенә зур экологик зыян китерә. Нефть үткәргечтәге аварияләр вакытында нефть зур күләмдә туфракка яки су өстенә чыга. Моннан тыш, нефть чыгару урыннарында да туфрак катламының зур күләме нефть калдыклары белән пычрана. Ул җирләрнең күп өлеше рекультивациядән соң кире кайтарыла. Әмма шактый күп рекультивация эшләре алып барылуга карамастан, җирнең берникадәр өлеше начарайтылган агрохимик структура белән кайтарыла яки мазутлану һәм тозлану аркасында җир авыл хуҗалыгы культураларын үстерү өчен бөтенләй яраксыз була. 
Бүген нефтьчеләр җир өслеген һәм сулыкларның чисталыгын саклау өстендә күп эшләр алып баралар. Элекке еллар белән чагыштырганда нефтьчеләр тарафыннан рекультивация эшләре дөрес оештырыла, болардан тыш бик күп чишмәләр төзекләндерелә, юллар салына. 
«Татнефть» компаниясе үзенең экологик эшчәнлегендә 1992 елның 3 – 4 июнендә БМО тарафыннан Рио-де-Жанейрода кабул ителгән «Әйләнә-тирә һәм үсеш» Декларациясенең 15 принципына нигезләнә. Шулай ук түбәндәге юнәлешләр буенча экологик контроль дә алып барыла:
        – әйләнә-тирәне саклау буенча үлчәүләр һәм күзәтүләр алып бару;
         – алынган информацияне анализлау, базага теркәү;
         – тәэсир итүче чыганакларның табигатьне саклау таләпләренә туры килүен ачыклау;
          – эшчәнлекне алып барган регионнарда әйләнә-тирәлекне анализлау һәм прогнозлау;
          – яңа  эшчәнлек җирләрендә экологик контроль оештыру һ.б. 
Бүгенге көндә әйләнә-тирә мохитны саклау турынта кайгыртудан башка нефть чыгару турында уйларга да ярамый. Экология программасының эше инде бүген үк күзгә күренерлек: һава чистарды, чишмәләр чистартыла һәм төзекләндерелә, елгаларда һәм сулыкларда зарарлы матдәләрнең концентрациясе тиешле нормадан югары күтәрелми. Нефтьчеләр булышлыгында шәһәр белән бергә якын-тирә авыллар да уңай якка үзгәреш кичерә.
Актанышта нефть табу
Актанышта нефть шактый соң чыгарыла башлый. 1960 елда территориядә нефть булуы ачыклана. Ә 1995 елда гына табыла башлый. Нефть катламнары уртача 1356 м тирәнлектә дип исәпли геологлар. Лаборатор тикшерүләр Актаныш нефтен югары бәяли: күкерт 4%, парафиннар 3,4%, үзлеге югары (92,8 МПа*С)
Нефть чыгару тыгыз суэтем режимында алып барыла. 
Районыбызда нефть чыгару эшләре белән тәҗрибәле һәм хөрмәткә ия җитәкче – Феликс Шәех улы Фәрдиев идарә итә. Актанышта нефть чыгару елдан-ел арта бара. Нефть чыгару эшләрен «Азнакайнефть» нефть-газ чыгару идарәсе алып бара. 
Актанышның сокландыргыч табигате тау итәкләре һәм далалар пейзажының гаҗәеп бөтенлеген тәшкил итә, ул текә калкулыкларга, һәм түбәнлекләргә дә бай. Горизонтка тоташкан киңлекләр күңелләрне көндәлек ыгы-зыгыдан читкә алып китә, җанны – бәхет, ә йөрәкне тормышны ярату белән тутыра. Мондый җирдә кеше иркен сулыш ала, шуңа күрә дә бу төбәк элек-электән төрле халыкларны үзенең матурлыгы белән җәлеп иткән, кешедәге яшерен иҗади көчләрне уяткан. Бу матурлыкны саклап калу һәм баету өчен Актаныш нефтьчеләре аеруча күп көч куя. Алар тырышлыгы белән Актанышның үзендә «Мәликә» (1 нче рәсем) һәм «Изгеләр» (2 нче рәсем) чишмәләре торгызылды, әйләнә-тирәсе төзекләндерелде. Бүген бу чишмәләрдән ераклардан килеп тә шифалы су алалар, суларын яратып эчәләр, шифасын табалар. 

              1 нче рәсем                                       2 нче рәсем 
Болардан тыш, нефтьчеләр юллар төзекләндерү, мохтаҗларга ярдәм итү, хәйриячелек белән дә шөгыльләнәләр, районда һәм республика күләмендә үткән төрле бәйгеләрдә дә алдынгы урыннарны яулап киләләр. Актаныш нефтьчеләре район халкын гел сөендереп яшиләр.  
Нефть – «кара алтын», ләкин кара кайгы булмасын
Рөстәм Миңнеханов халыкара конференциядә Россиянең, шулай ук Татарстанның нефть сәнәгате ил ныклыгы өчен актуаль булуын билгеләп узды. Татарстан Россиянең нефть чыгару сәнәгате өчен потенциаль резерв булып тора, дип искәртте ул. Ил сәнәгате өчен нефть зур урын алып тора. Ләкин нефть  чыгару темпларын арттырып, әйләнә-тирәлекнең экологик торышын да онытырга ярамый. 
Нефть, газ һәм башка ягулык-энергетик ресурсларын чыгару темпларының һәм күләменең экологик яктан караганда җайга салынмаган үсеше җирдә (литосферада) куркыныч процессларның (ишелүләр, локаль җир тетрәүләр, упкыннар һ.б.) барлыкка килүгә сәбәп булып тора. Бу – Татарстан Республикасының нефть чыгару районнарында инде урын алган күренешләр. Соңгы 15 ел эчендә генә дә 600дән артык җир тетрәү теркәлгән. Еш булучы җир тетрәүләрнең сәбәпләреннән берсе шул: скважиналарга кудырылган югары басымлы су тәэсирендә җир кабыгы көчәнешенең үсүе. Атмосфера һавасынының да очучан нефть катнашмалары белән пычрануы күзәтелә. Җиңел углеводород фракцияләре белән беррәттән, күкертле водороды да булган иярчен нефть газы иң зур күләмле пычратучыларның берсе булып тора. Республикабызда уннарча еллар дәвамында миллионлаган кубометр иярчен газ факел җайланмаларында яндырылды. Бу исә йөзләрчә мең тонна азот оксиды, углерод оксиды, күкерт диоксиды һәм тулысынча янып бетмәгән углерод продуктларын барлыкка китерүгә сәбәп була.
Нефть су тирәлеге өчен дә зур куркыныч тудыра. Пычрануларның күп өлеше пычрак суларны үткәрүче җайланмаларның авариясе вакытында һәм скважиналарны бораулаганда, ә калган өлеше тирәндә кулланыла торган скважина җиһазлары ватылганда барлыкка килә. Бу минеральләшкән һәм нефть  калдыклары белән пычранган суларның төче сулыкларга эләгүенә китерә. Су өстендә нефть катламы булганда, аерым төр балыкларның һәм суда яшәүче башка җан ияләренең тереклек эшчәнлегенең экологик тигезләнеш халәте бозыла. Бигрәк тә диңгез һәм океаннарда нефть түгелү куркыныч. Бүген сулыклар өслегеннән нефтьне җыеп алуның берничә ысулы бар. Шуларның иң киң таралганы махсус конструкцияләр- боннар  кулланыла (3 – 4 нче рәсемнәр). 

                                  3 нче рәсем                                        4 нче рәсем 
Боннар һава тутырылган бер-берсенә тоташ итәкле камералардан гыйбарәт. Алар ярдәмендә түгелгән нефтьне бер урынга җыялар. Соңыннан нефтьне җыеп алуның кулай булган ысулын кулланалар: механик, термик, физик-химик, биологик. Боннар куллану – ул механик ысул. Термик ысул нефть бик күп түгелгән очракта аны яндырудан гыйбарәт, ләкин бу ысул нефть су белән эмульсия хасил иткәнче генә кулланыла. Физик-химик ысул диспергентлар һәм сорбентлар кулланудан тора. Бу метод нефть элпәсе бик юка булганда һәм экологик тотрыксыз районнарда кулланыла. Диспергентлар – нефтьне  таркатучы махсус химик матдәләр. Ләкин алар тирәлеккә начар тәэсир итәләр. Биологик ысулны физик-химик ысулдан  соң кулланыла. Аның бер төре – биоремедитация. Ул суны яки туфракны микроорганизмнар яки биохимик препаратлар ярдәмендә  оксидлаштырудан тора. Бу төр микроорганизмнар күп түгел, аларга кайбер бактерияләр (Pseudomonas), гөмбәләр һәм чүпрә гөмбәләре керә.
Чит ил галимнәре дә түгелгән нефтьне җыюның төрле юлларын эзли. Мәсәлән, Американың бер фирмасы нефтьне магнитлы сыеклык белән җыю технологиясен эшләгән. Ә Канада су өслегеннән нефтьне диатомлы туфрак белән җыюга патент алган.
Түгелгән нефтьне җыюның нинди генә ысулларын уйлап тапсаларда , иң беренче чиратта аны түкмичә, дөрес итеп чыгару юлларын уйларга кирәк. Ә инде түгелгән икән җирләрне рекультивацияләү кулланырга кирәк. 
Җирләрне рекультивацияләү – әйләнә-тирә мохитне экологик саклау эшендә иң мөһим бурычларның берсе. Глобаль яктан ул – киләчәк буыннар өчен табигатьне саклау. Ә конкрет әйткәндә, илнең азык-төлек иминлеген тәэмин итү. Рекультивация процессы Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 1994 елның 23 февралендә гамәлгә кергән «Җирләрне рекультивацияләү, туфракның уңдырышлы катламын алу, саклау һәм рациональ файдалану турында»гы 140 нчы һәм Россиянең Табигый ресурслар министрлыгы һәм Дәүләт җир комитетының 1995 елның 22 декабрендә кабул ителгән «Җирләрне рекультивацияләү, туфракның» уңдырышлы катламын алу, саклау һәм рациональ файдалануның төп положениеләре турында»гы 525/67 карары белән регламентлана.
Рекультивация авыл хуҗалыгы җирләрен сөрү белән бәйле теләсә нинди эшне башкарганда кулланыла. Торбалары буйлап безнең икътисадның «каны» агучы нефть чыгару компаниясе торбалар салу өчен траншея казыймы, авыл җирлегендә юл төзеләме – кагыйдә буларак, туфрак катламы бозыла. Рекультивация эш башкарылган мәйданнарда аларның барысы тәмамланганнан соң әлеге җирдән яңадан файдаланырлык булсын өчен кирәк. Яки коры фәнни тел белән әйткәндә, рекультивация – авыл хуҗалыгы, урман хуҗалыгы, төзелеш, табигатьне саклау һәм санитария-сәламәтләндерү максатлары өчен әйләнә-тирә мохитнең җитештерүчәнлеген, хуҗалык кыйммәтен торгызуга һәм шартларын яхшыртуга юнәлдерелгән эшләр комплексы ул.
Авыл хуҗалыгы билгеләнешендәге җирләрдә теләсә нинди җир эшләре – төзелеш, мелиоратив, урман кисү, геологик разведка, эксплуатация, проект-эзләнү һәм башка эшләр закон буенча культивация проекты булганда гына башкарыла алалар. 
«Татнефть» компаниясе тарафыннан мондый эшләр күпләп башкарыла. Болардан тыш, елга 2 меңнән артык атмосфера анализы, 130 меңләп су анализы алына һәм тикшерелә. 
Нефть белән пычранганда сулыкларны чәч тутырылган фильтрлар ярдәмендә чистарту.
Конкурска материаллар туплаган вакытта, җитәкчем Гөлнара Мәгъдәнурова, су өслегеннән нефь япмасын чәч ярдәмендә җыеп булуы турында сөйләде. Мин кызыксынып киттем. Интернеттан материаллар эзләдем. Анда 2010 елда Мексика култыгында килеп чыккан һәлакәт нәтиҗәсендә диңгезгә аккан нефтьне җыю өчен, кешеләрнең күпләп чәч җыюлары турында язылган. Минем дә шушы тәҗрибәне кулланып карыйсым килде. Чыннан да, чәч нефтьне җыя һәм үзенә туплый аламы? Әгәр дә җыя алса, ни өчен? Чәчнең һәм нефтьнең нинди үзлекләре моңа булышлык итә?
Без җитәкчем белән бу тәҗрибәне эшләп карадык. Чыннан да чәч тутырылган капчык нефтьне үзенә туплады. (5 – 8 нче рәсемнәр) Ни өчен? Чәч бөртеге үзенә нефтьне тартып тора. Чөнки чәч статик электр тәэсирендә уңай корыла (электрлана). Ә нефть яхшы электр тогын изоляцияли (диэлектрик). Ул үз өслегендә статик электр корылмаларын җыя ала. Чәчнең нефтьне туплый алуының сәбәбе бик гади булып чыкты.  
                 
              5 нче рәсем                                                        6 нчы рәсем
                                            
                         7 нче рәсем                                                     8 нче рәсем 
V. Йомгаклау 
Соңгы вакытта без «экология» дигән сүзне көннән-көн ешрак кабатлый башладык. Нәрсә соң ул экология? Аның мәгънәсен без тулысынча аңлап бетерәбезме?
«Экология – тирә-як мохит белән организмның үзара мөнәсәбәтен өйрәнүче фән» диелә сүзлектә. Ә ни өчен экология хәзер актуаль мәсьәләгә әйләнде? 
Җир шарын озын-озак юлга кирәк-ярак белән тәэмин ителгән гаять зур космик кораб дип исәпләргә була. Әмма мондый озакка сузылган очышны атмосферага аны агулый торган матдәләрне ташлауны туктатып кына дәвам итәргә мөмкин, чөнки атмосфераның үзен шул ук Җир шарының тышкы сүрүе, киеме дип исәпләргә мөмкин. Нәкъ менә гидросфера һәм литосфера, атмосфера белән берлектә, Җир җисемендә су, азык һәм һаваны булдырып, андагы тормышны барлыкка китергәннәр.
Менә ни өчен галәм киңлекләрендә Кояш тирәли мәңгелек әйләнүен, өслеге космонавт – адәм балалары белән тулы Җир шары, фәкать кешелек цивилизациясе төпле, тыныч шартларда үсә барган очракта гына дәвам итә алачак.
Ә мондый тотрыклы, дәвамлы үсеше өчен кешенең экологик яктан куркыныч булмаган, антропоген эшчәнлеге сорала. Кешелек өчен матди байлыкларны җитештерү дәрәҗәсен югарылыкка күтәрү өчен иң элек кешеләрне экологик наданлыктан арындырырга кирәк. Кече яшьтән үк баларны безне чолгап алган мохитне саклау канунарының нигезенә төшендерергә кирәк. Һәр кеше үз эшчәнлегенең, кылган эшенең, өйдә булмасынмы, производствода булмасынмы, үзен чолгап алган табигый мохиткә нинди йогынты ясаганлыгына дөрес бәя бирә белергә тиеш. 
Экологиягә, бигрәк тә атмосферага күпләп бүленеп чыгуына, нефть һәм нефть сәнәгате предприятияләренең өлеше зур. Атмосферада углерод (IV) оксидының күпләп туплануы – бу глобаль экологик проблема. Чөнки бу оксид Җир шарында «парник эффекты» дип аталучы куркыныч күренешкә этәргеч бирә. Бу – атмосфераның җылынуы, шуның нәтиҗәсендә бозлыкларның эрүе, су басулар дигән сүз. 
 Нәкъ менә шуларны исәпкә алганда гына кешелек үзенең яшәешен тыныч дәвам итәчәк.
Нәтиҗә:
1. Нефть чыгару илебез икъдисадына күп табыш китерсә дә,  табигатькә дә шактый гына зыян сала.
2. Нефть чыгару һәм эшкәртү предприятиеләре үз эшчәнлекләрендә экологик яктан куркынычсыз булган технологияләр куллансын иде.
3. Укучыларны якыннанрак нефть табу һәм чыгару, нефтьчеләр хезмәте, төрле профессия кешеләре белән таныштырга.
4. Әйләнә-тирәлеккә киләчәк күзлегеннән карап, сакчыл караш тәрбияләү өстендә эшләргә.
Кулланылган әдәбият һәм сайтлар. 
1. Лозановская И. Н. Экология и охрана биосферы при химическом загрязнении. – М.: Высшая школа, 1988.– 287 с.
2. Мөхетдинов Ә.Ә., Петров Б.Г., Мөхетдинова Т.З. Промышленность экологиясе нигезләре һәм менеджменты. Уку ярдәмлеге
3. Оборин А. А. Нефтезагрязненные биогеоценозы (процессы образования, научные основы восстановления, медико-экологические проблемы): монография. – Пермь, 2008. – 511 с. 
4. Оборин А.А., Шишкин М.А., Бачурин Б.А. и др. Оценка нефтегазоносности локальных объектов Приуралья по биогеохимическим критериям. – Свердловск: УрО АН СССР, 1988. – 125 с.
5. Пригодность почв, загрязненных нефтью, для сельскохозяйственного использования / Р.А. Афанасьев, Г.Е. Мерзлая, Н.В. Русаков, И.А. Крятов, Н.И. Тонкопий, Н.Ю. Карцева // Плодородие. – 2006. – №3. – С. 32–34.
Сайтлар
1. http://www.docload.ru/Basesdoc/9/9287/index.htm
2. http://dic.academic.ru/dic.nsf/ecolog/1087
3. http://slovari.yandex.ru/dict/gl_natural/article/147/147_926.HTM
4. http://region-yug.ru/materials/p_kompetentno/popova_neft_i_ecologia_
5.kubani.htm 
6.ttp://www.ecoregion.ru/journal.php?num=0&stat=4&pstat=0&jrn=tpe&jrs_page=1&pre_page=1&eut_page=1&tpe_page=1&lng=rus
7. ttp://www.biektaw.ru/tt/hbrl/item/3022-%D2%97irl%D3%99rne-rekultivatsiyal%D3%99%D2%AF-m%D3%A9%D2%BBim.html
8. http://nis.tatneft.ru
9. http://www.rbn.newstv.ru (Российское бюро новостей)
10.http://www.eesros.elektra.ru/ru/copyright.htm (РАО «ЕЭС России» 
11. http://www.skrin.ru/ (Новости Энергетики)
12. http://www.press.lukoil.ru (Журнал «Нефть России»)
13. http://www.neftyaniki.ru/publ/russian_oilfields/tatarstan_respublika/aktanyshskoe/26-1-0-1038 © www.neftyaniki.ru
14. http://pandia.org/text/78/516/1955.php