Исем сүз төркемен кабатлау
(Татар төркеме. IV сыйныф)
Резедә РОМАНОВА,
Казандагы 33 нче урта мәктәпнең югары категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы

Максат:
– алдагы дәресләрдә исем турындагы алган белемнәрне ныгыту;
– укучыларның бәйләнешле сөйләм телен, грамоталы язу күнекмәсен, фикерләү сәләтен үстерү;
– парларда һәм төркәмнәрдә бер-берсе белән киңәшләшеп эшләү, нәтиҗәсе ясый, бәяли белү күнекмәләрен камилләштерү;
– үзара дустанә мөнәсәбәт, мөстәкыйльлек, дикъкатьлелек тәрбияләү, туган илебезгә карата хөрмәт горурлык хисләре, табигатькә карата сакчыл караш тәрбияләү.
Җиһазлау: төркемнәрдә, парларда һәм шәхси эшләү өчен биремнәр
Укыту методлары: өлешчә эзләнү,тикшеренү.
Укыту алымнары: китап белән эш, уен элементлары, таблица белән эш һ.б.
Укыту принциплары: 
Дидактик: предметара бәйләнеш, уку–укыту һәм тәрбия берлеге;
Лингвистик: эзлеклелек;
Методик: коммуникатив.
Дәрес төре: кабатлау-гомумиләштерү.
Материал: дәреслек (Татар теле: Рус телендә белем бирүче дүртьеллык башлангыч мәктәпнең 4 нче сыйныф өчен дәреслек / Ф.Ф.Харисов, Ч.М.Харисова. – Казан: Мәгариф, 2004. – 67 б.), Татарстанның үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы / И.И.Рәхимов, К.К.Ибраһимова. – Казан:  Мәгариф. – 2007.

Укытучы һәм укучы эшчәнлеге	Кулланылган структуралар	
I. Уңай психологик халәт булдыру Укытучы. Исәнмесез, укучылар. Хәлләрегез ничек? (Якты кояш кебек. Татар телен туган телен өйрәнергә килдек.)
– Исәнме, дустым! (Куллар бирешү.)
– Хәлләрең ничек? (Бер-берсенең җилкәсенә кулларын куялар.)
– Син кайда булдың? (Колактан ачулану.)
– Мин сине бик санындым. (Кулны йөрәккә куялар.)
– Син килдең. Бик шәп! (Кочаклашу.)		
II. Уку мәсьәләсен кую
Укытучы.  Укучылар, бүгенге дәрестә исем сүз төркемен, исемгә хас булган барлык грамматик категорияләрне ныгытырбыз, дөрес хатасыз язарга өйрәнербез һәм бүгенге дәресебезнең темасын «Исем сүз төркемен кабатлау», дип атарбыз.
Музыка куела. 1 нче слайд
Укытучы. Укучылар, безнең туган телебез бик бай, ә безнең туган телебездәге сүзләрнең дөрес язылышын тел белеменең кайсы тармагы өйрәнә? (Дөрес язу кагыйдәләрен тел белеменең орфография бүлеге өйрәнә.) Ә сүз төркемнәрен тел белеменең кайсы бүлеге өйрәнә? (Сүз төркемнәрне тел белеменең морфология бүлеге өйрәнә.) Сез кайсы сүз төркемнәрен беләсез? (Исем, фигыль, сан, сыйфат сүз төркемнәрен беләбез.)
Укытучы. Укучылар, ә хәзер әйдәгез, «Табышмак әйтеш » уенын уйнап алыйк.
1. Котыра да үкерә,
Бөтен җирне тутыра. (Буран)
2. Көзен туа, язын үлә. (Боз)
3. Ак ашъяулык таптык, 
Җир өстенә яптык. (Кар)
4. Ул булса, көн була.
Ул булмаса, төн була. (Кояш)	Mix Pаir Share	
Үзбәя.
(Интерактив тактада сүзләр бирелә.)
Укытучы. Укычылар, тактага язылган сүзләргә сораулар куйыйк. (Нәрсә?) Алар барысы да нәрсәне белдерә? (Предметны.) Бу сүзләр нинди сүзләр, нинди сүз төркеменә керә? (Исем.)
Укытучы. Искә төшерик әле: исем нәрсәне белдерә һәм нинди сорауларга җавап бирә? (Укучылар кагыйдәне әйтә.)
(Интерактив тактада кагыйдә язылган.)
Укытучы. Әйе, укучылар, бу дәрестә без исем турында белемнәребезне ныгытырбыз, исемнәрне тикшерүебезне дәвам итәрбез.		
III. Уку мәсьәләсен өлешләп чишү
Укытучы. Дәфтәрләрегезгә һәм тактага язылган исемнәр турында сез нәрсә әйтерсез? Төркемнәрдә сөйләшегез. (Бу исемнәр кыш турында, табигать күренешләре, исемнәрнең барысы да – уртаклык исемнәр.) Шушы исемнәрне кертеп, җөмләләр яки кечкенә хикәя төзегез.
(Сыйныф бүлмәсенә «песнәк очып керә», аның томшыгында конверт бар. Хатны уку.)
Исәнмесез, укучылар.
Без, сезнең тирәдә кышларга калган кошлар, сезгә хат язарга булдык. Көннәр бик суык тора. Без бик туңабыз һәм ачыгабыз. Зинһар, безгә ярдәм итегез!
(«Туган ягыбызда кыш көне нинди кошлар кала?» темасына әңгәмә. Интерактив тактада кошлар рәсемнәре.)
• Кошларга кыш көне җиңелме? 
• Суык көннәр куркынычмы, әллә ашарга булмаумы?		
Укытучы. Ә хәзер, укучылар, кышлый торган кошларны искә төшерегез әле, без нинди кошларга ярдәм итәргә тиеш?
Карточкалар белән эш.
1 нче төркемгә бирем.
Кошлар исемлегеннән (сандугач, карлыгач, сабан тургае, күке,  торна, тукран) кышлый торган кошны табыгыз.
2 нче төркемгә бирем.
Кошлар исемлегеннән (күгәрчен, чыпчык, песнәк, көртлек, чәүкә, сыерчык) күчмә кошны табыгыз.
– Кайсы сүзләр артык булды?	Fun-n-Pick-«Веер»	
Укытучы. «Артык» исемнәрне күплек санга куегыз, аларга нинди кушымчалар ялганды? Языгыз. (Бер укучы тактада эшли.)
• тукран – тукраннар
• сыерчык – сыерчыклар
Укытучы. Нәтиҗә ясагыз. (Тукраннар, сыерчыклар һ.б.)
(Интерактив тактада кагыйдә язылган.)
Исемнәргә күплек санда -лар/-ләр, -нар/-нәр кушымчалары ялгана. Борын авазына беткән сүзләргә – -нар/-нәр, калган сүзләргә -лар/-ләр кушымчалары ялгана. Калын сүзләргә – -лар/-нар, нечкә сүзгә -ләр/-нәр ялгана		
Укытучы. Укучылар, ә җөмләдәге сүзләр татар телебездә нәрсә ярдәмендә ялганырлар? (Килеш кушымчалары җөмләдә исемнәрне башка сүзләр белән бәйли.) Татар телендә ничә килеш бар һәм нинди килешләр? (Укучылар килешләрне төркемнәрдә язып чыгалар.)
Укытучы. Укучылар, кошларга гына түгел, ә хайваннарга да авыр. Татарстанда нинди хайваннар бар? (Төлке, куян, аю, бүре, поши, керпе, бурсык, селәүсен (урман мәчесе), сусар, көзән һ.б.)
Сүзлек белән эш.
(Интерактив тактада сүзләр)
сусар – куница
бурсык – барсук
селәүсән – урман мәчесе
көзән – хорек		
Карточкалар белән эш.
Укытучы. Килешләрне әйтеп чыгыгыз.
1 нче төркемгә бирем.
Бурсык, көзән сүзләрен килешләр белән төрләндереп язарга.
1 нче төркемгә бирем.
Селәүсен, сусар сүзләрен төрләндереп язарга.
(Әйтеп тикшерәләр: 1 нче һәм 2 нче өстәлдән 3 нче номерлы укучы.)
(Интерактив тактада кагыйдә язылган.)
Калын әйтелешле исемнәргә калын кушымча ялгана, нечкә әйтелешле исемнәргә нечкә кушымча ялгана		
Укытучы. Ә хәзер, укучылар, без үзебезне дә тикшереп карыйк әле. Тест биремнәрен үтик.
(Тест башкару.)
1. Исемгә туры килгән билгеләмәне тап.
а) предметның билгесен белдерә
ә) предметны белдерә
б) предметның эшен, хәрәкәтен белдерә
в) төрле сүз төркемнәрен алыштырып килә
2. Исем нинди сорауларга җавап бирә?
а) нинди? кайсы?
ә) нишли? нишләде? нишләгән?
б) кем? нәрсә? 
в) ничә? ничәнче? күпме?
3. Урам сүзенә кайсы күплек кушымчасын ялгана?
а) -лар
ә) -ләр
б) -нар
в) -нәр
4. Ялгызлык исемне билгелә.
а) очучы
ә) Акбай
б) кеше
в) өстәл
5. Уртаклык исемне билгелә.
а) Марат
ә) Ык
б) дәфтәр
в) Азнакай
6. Иялек килешендәге исемне билгелә.
а) укучыга
ә) дәрестән
б) бәйрәмдә
в) кешенең
Укытучы. Балалар, ә хәзер тактага карап тикшерик		
IV. Рефлексив кабатлау
Укытучы. Менә бүген без дәрестә нәрсә кабатладык постерларда күрсәтик		
V. Билге кую
Укучылар белемнәренә үзбәя ясыйлар «?» яки «!» тамгаларын күрсәтәләр		
V. Өйгә эш бирү
«Кошларга ярдәм итик» темасына, кош исемнәрен төрле килешләрдә кулланып, хикәя язарга