Интегральләштерелгән дәресләрдә һәм дәрестән тыш чараларда  укучыларны шәхес буларак формалаштыру 
Гөлнара САФИНА,
Казандагы 137 нче урта мәктәпнең I квалификация категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы   
Бүгенге тормыш бездән хәзерге рухи-әхлакый кыйммәтләрнең өстенлегенә нигезләнгән яшәү рәвешен яңача оештыруны таләп итә. Шуларның иң мөһиме – милләтара мөнәсәбәтләр культурасы.
Күпмилләтле дәүләт шартларында милли мәдәният гаять зур әһәмияткә ия. Милләтара аралашу нигезен тәшкил итүче милли мәдәният – һәр халыкның, аның үзенә генә хас үзенчәлегенең нигезе, гомумкешелек мәдәниятенең аерылгысыз өлеше ул. 
Этник яктан караганда, Россия – бик бай ил. Соңгы халык санын алу мәгълүматларыннан күренгәнчә, анда 160 тан артык милләт яши. Алар бер- берсен кабатламый, һәркайсы үзенчәлекле. Танылган рус философы И.Ильин: «Һәр халык үзенчә никахлаша, бала тудыра, авырый һәм вафат була; үзенчә дәвалана, эшли, хуҗалыкны алып бара һәм ял итә; үзенчә сагышлана – көенә, ачулана, өметсезләнә; үзенчә елмая, шаяра, көлә һәм шатлана... Һәр халыкка үз хокукын һәм гаделлекне үзенчә тою хисе хас, аларның характеры, гаилә тормышы һәм дине үзенчәлекле», – дип язган.
Менә шушы күптөрлелектә бердәмлекне саклау аеруча мөһим. Бүген бу сүзләр аеруча актуаль яңгырый! Россия Федерациясендәге барлык халыкның янәшә, иңгә-иң торып яшәве һәм үсеше алар мәнфәгатенең тотрыклы булуына ирешү юлларын туктаусыз эзләүне таләп итә. Россиядәге барлык халык арасындагы багланышларны тирәнәйтергә, берләштерергә сәләтле кыйммәтләрне, традицияләрне саклаган, үзенең урынын билгеләгән милли мәдәниятләрнең белем һәм тәрбия бирү көче – шушы проблеманы хәл итүнең нәтиҗәле чараларыннан берсе.
Без хәзерге заман кешесен граждан һәм патриот, милли традицияләр вәкиле һәм аның дәвамчысы, югары әхлак, рухи һәм физик культура, хезмәт кешесе, иҗатчы һәм гуманист итеп тәрбияләргә тиешбез.
Күпмилләтле дәүләттә яшәгәндә без балаларны, үз милләтенең мәдәнияте, тарихы, гореф-гадәтләре, йолалары белән беррәттән, башка милләтләрнең мәдәнияте белән таныштырырга һәм шәхес формалаштырырга тиешбез.
Ә кем ул – шәхес?
Шәхес ул – хәзерге җәмгыятьнең нигезендә һәрьяктан гармоник үсешкә ирешкән, тирәнтен фикерли алучы һәм иҗади сәләткә ия кеше.
Шәхес формалаштыру гаиләдә башлана һәм мәктәптә дәвам итә. Шәхес берләштерелгән дәресләредә, дәрестән тыш эшләрдә һәм гаиләдә формалаша.
Дәрестән тыш                                      Гаилә тәрбиясе                             Уку процессы:               
тәрбия:                                                                                                         - дәресләр;
- сыйныф сәгатьләре;                         ШӘХЕС                                         - факультативлар;
- милли бәйрәмнәр;                            ФОРМАЛАШТЫРУ                    - махсус курслар
- тәрбия чаралары;
- укучылар оешмасы;                                                                              Өстәмә белем бирү:
- китапханә;                                                                                                 - музыка мәктәбе
- музей                                                                                                          - түгәрәкләр
Заман таләбе буенча, укучыларның компьютерлар технологияләренә булган кызыксынуларын истә тотып, татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә һәм сыйныф сәгатьләрендә компьютер технологияләрен куллану методикасы эшләнелгән. 
Төрле дәресләрнең үзара бәйләнешен булдыру, дәрес укыту формаларын һәм ысулларын төрләндерү, дәрес эчтәлеген баерак һәм кызыграк итә. 
Интеграль дәрес һәм дәрестән тыш эшләр – ул ике төрле фәннең бер үк дәрестә булуы. Мәсәлән, әдәбият дәресләрен җыр, тарих, рус әдәбияты, инглиз теле, рәсем дәресләре белән бергә алып бару бик уңышлы. Чөнки халык авыз иҗаты әсәләрен өйрәнгәндә без җыр жанрын өйрәнәбез. Белгәнебезчә, һәр дәрестә без тәрбия бирәбез, шәхес формалаштырабыз. Ә балага эстетик тәрбия бирүдә җыр дәресләренең әһәмияте бәхәссез. Бу дәрестә бала халык авыз иҗатын да, җыр дәресен дә яхшы үзләштерә.
Шулай ук мәкаль-әйтемнәрне, табышмакларны, язучыларны өйрәнгәндә рус әдәбияты белән бергә алып бару да уңышлы нәтиҗә бирә. Безнең күп кенә атаклы язучыларыбызны рус язучылары белән чагыштырып карап була. Бу дәресләрдә бала үз милләтенең язучыларыннан тыш башка милләттән булган язучылар белән дә таныша, аларга хөрмәт хисе уяна. 
Татар әдәбиятында табигатькә багышланган әдәби әсәрләр дә бик күп. Бу дәресләрне без, әлбәттә, экология дәресләре белән бәйләп алып барабыз. Табигать – уртак йортыбыз. Экология – ул яшәгән йорт-җиребезнең чисталыгы, уңайлыгы да, табыннардагы ризыкның сыйфаты да, кеше сәламәтлегенең нигезе дә.
Әйе, тарихны белми торып, без борыңгы әдәбиятны, «Итил суы ака торур», «Кубрат хан» һ. б. ш. күп кенә әсәрләрне  өйрәнә алмаячакбыз. Үз тарихын белмәгән кеше, әлбәттә, башка милләт вәкилләренең тарихын белә алмый.
Ә татар теле дәресләрен рус теле, инглиз теле, биология фәннәре белән бергә укытсак нәтиҗәсе булыр. Мәсәлән, татар теленнән – «Урын, вакыт, рәвеш хәлләрен кабатлау», биологиядән «Ачык орлыкларның күптөрлелеге һәм әһәмияте» дигән темалар ныгытыла һәм кабатлана. Бу дәрес өчен Г. Хәсәновның «Елның дүрт фасылы» исемле китабында бирелгән «Декабрь» текстыннан өзек алына. Биология фәне турыдан-туры табигать һәм аның күренешләре турында өйрәтсә, туган телебез табигатьнең матурлыгын безгә сүз аша җиткерә. Һәм дәрес ахырында ике укытучы да: «Урман – табигать хәзинәсе. Шушы байлык югалмасын дисәк, табигать-анабызны саклыйк! Аңа хас матурлыкның кадерен белергә өйрәник», – дигән нәтиҗә чыгаралар.
Инглиз теле белән татар теле дәресләрен бергә кушып, исем ясагыч кушымчаларны өйрәнгәндә менә мондый таблица кулланырга мөмкин:
                        Татар теле                                                                     Инглиз теле
                         - чы, -че                                                                                  - er
                 кисүче – закройщик                                                                    singer - певец
                 итекче - сапожник	                                                            lecturer – лектор
                         -дәш, - даш,                                                                             - man, - ite, - ee
                         - таш, -тәш
                 якташ – земляк                                                                           Englishman - англичанин
                 юлдаш – попутчик                                                                      Muscovite - москвич
                 фикердәш – единомышленник                                                  Employee – служщий
Дәресләрдән тыш тәрбия эшләре алып бару – балаларга төп белем бирүнең, аларны шәхес буларак формалаштыруның аерылгысыз бер өлеше.
Сыйныфтан тыш эшләр – исеменнән үк күренгәнчә – дәрес кысаларына бикләнмәгән, әмма шул ук вакытта балаларның белемен дә, зиһенен дә үстерә торган, аларның гамәли шөгыльләренә, зәвыкларына, сәләт мөмкинлекләренә уңай тәэсир иткән, әлеге файдалы чараларның һәммәсен ял һәм төрле уеннар белән бергә бик тә оста бәйли алган тәрбия сәгатьләре ул. Мондый чараларны үткәрүдә, гадәттә, укытучылардан башка ата-аналар да, мәктәпкә шефлык итүче оешма вәкилләрен дә катнашырам. Тик шунысы мөһим: укучыларның мәктәптән тыш булган эшләрендә үз эшен, үз һөнәрен яхшы белгән, тәрбия эшенең барлык нечкәлекләрен тирән тойган кешеләр катнашырга тиеш.
Сыйныфтан тыш, мәктәптән тыш тәрбия эшләренең үз нигезләре, үтә дә үз принциплары барлыгын истә тоту зарур.
Беренчедән, ул ирекле, ихтыяри булырга, ягъни укучыларның үз ихтыярларына тәңгәл килергә тиеш.
Икенчедән, үткәрелгән һәрбер эшнең, чараның файдалы булуы.
Өченчедән, һәр укучының характер үзенчәлеген һәм яшь аермасын исәпкә алу.
Югарыда әйтеп үтелгәнчә, сыйныфтан тыш чараларга төрле түгәрәкләр, бәйрәмнәр, кичәләр, экскурсияләр, мәктәптә уздырыла торган төрле атналыклар, сыйныф сәгатьләре, ата-аналар белән эшләр керә. 
Тарих түгәрәкләре өчен иң зур таләпләрнең берсе – конкретлылык. Укучылар үз туган якларының, үз төбәкләренең тарихын яхшы белгәндә генә, гомуми тарихны да, башка милләт вәкилләренең тарихын да яхшы күзаллаячаклар. Әйтик, гражданнар сугышы елларында, башка чараларны да моңарчы без гел ниндидер ерак бер тарих аша, ерак вакыйгалар аша күрсәтеп, өйрәтеп килдек. Ә бит һәр төбәкнең, һәрбер шәһәр һәм авылның үз тарихы бар.
Әдәби түгәрәкләрдә дә нәкъ шул максат өстенлек итәргә тиеш.
Гадәттә, сөйләп аңлату, әңгәмә үткәрү, практик эш барышында аңлату-төшендерү, бәхәс оештыру, төрле уеннар уздыру кебек алымнар түгәрәк дәресләрендә кулланылган төп алымнар булып санала.
Дәрестән тыш эшләрнең массакүләм үткәрелгән төрләренә аерым бер темага багышланган кичәләр, атналыклар, лекцияләр, диспутлар, кызыклы кешеләр белән очрашулар, конкурс-смотрлар һ. б. керә.
Билгеле бер темага, мәсәлән, «Туган тел атналыгы»на багышлап уздырылган кичәләрне берюлы өч телдә үткәрерәбез. Чөнки укучылар мәктәптә иң киң таралган татар, рус, инглиз телләрен өйрәнә. Бу кичәләр аларга бер-берсенең мәдәниятен, әдәбиятын, тарихын югарырак дәрәҗәдә белергә, өйрәнергә һәм хөрмәт итәргә мөмкинлек бирә. Һәм бу – үз чиратында, үзара сорашу-белешүләр, алдан ук бәхәсләшү-кызыксынулар, дәвамлы фикер алышулар тудыра башлый, әлеге фәнгә, темага карата дәвамлы һәм уртак бер фикер уята.
Күп кенә башка мәктәпләрдәге кебек үк, безнең мәктәптә дә төрле милләт балалары укый. Мәсәлән, алар – үзбәк, азәрбайҗан, төрек, әрмән, беларус. Мәктәп күләмендә үткәрелә торган төрле кичәләрдә без шул балалардан үз мәдәниятләре, тарихлары, телләре белән таныштыруны сорыйбыз. Бу юл балаларны якынайта, аларның күзаллауларын үстерә, бер-берсенә карата түземлелек тәрбияли, ихтирамлы, күпкырлы мәдәниятле шәхес буларак формалаштырырга ярдәм итә.