«Гадел яшәсәң, ил сөяр»
(Балаларга коррупция турында сыйныф сәгате)
Раушания НИЗАМОВА,
Арча районы Утар-Аты төп мәктәбенең башлангыч сыйныфлар укытучысы
Максат: кеше хокукларын һәм ирекләрен бозуның бер формасы буларак,  коррупция  турында күзаллау булдыру, тәртип һәм  гаделлек турында өйрәтү.
Танып-белү бурычлары: кеше хокукларын чикләүгә якын килүне мөстәкыйль билгеләү һәм төрле вәзгыятьләрдә гадел эш итә белү күнекмәләрен  булдыру; үз хокукларын яклау күнекмәләрен үстерү. 
Үстерелешле бурыч: әкият геройлары аша кешедәге уңай һәм тискәре сыйфатларны ачыклау.
Тәрбияви бурыч: укучыларда гаделлек һәм кешегә ышаныч тәрбияләү.
Сүзлек эше: закон, закон чыгару органнары, коррупция, ришвәт, законга каршы килү, алдау юлы белән кеше талау һ.б.
Материал һәм җиһазлау: мәкальләр язылган һәм сигнал карточкалары; туп, карандашлар, альбом, һава шарлары, проектор, экран.
Тәрбия сәгатенең барышы
Дәрестән  тыш чараның этаплары	Укытучы эшчәнлеге	Укучы  эшчәнлеге	
I. Оештыру өлеше	Исәнләшү. Уңай психологик халәт тудыру		
II. Актуальләштерү	– Балалар, без сезнең белән бүген коррупция турында сөйләшербез. Олылар: «Коррупция – бик  начар күренеш», «Аның өчен җавап тоту», кебек сүзләр сөйләшәләр . Сез моның нәрсә икәнен аңлыйсызмы?	Балаларның җаваплары	
III. Төп өлеш	– Укучылар, җайлап утырыгыз әле, мин сезгә хәзер бер әкият сөйлим.
Яшәгән ди, булган ди, Әби белән Бабай. Аларның бик матур , акыллы, ягымлы кәҗәләре булган, ди. Ул болында йөргән, хуҗаларын тәмле сөт белән сыйлаган. Көннәрдән бер көнне, болында йөри торгач , ул, адашып, урманга килеп кергән.Чирәм артыннан чирәм, үлән артыннан үлән каба торгач, кәҗә адашканын сизми дә калган. Бер көн, ике көн үткән, ә кәҗә өйгә юлны тапмаган. Ул аланда Теремкәй күреп алган. Һәм анда кереп, бераз ял итеп алырга рөхсәт сораган. Теремкәйдә Тычкан яши икән. Тычкан аңа:
– 100 сум акча бир, аннары кертәм, – дигән. 
Кәҗә:
– Кая миндә акча булсын инде, – дип елап җибәргән. –Теремкәй әкиятендә дә җанварлар бушка гына яши бит, – дигән .
– Элек кенә бар нәрсә буш булган, хәзер барысы да акчага! Түлә, яки китеп бар! – дигән Тычкан. Шуннан соң Кәҗә елый- елый китеп барган		
	– Балалар, Тычкан сезгә ошадымы? Ошаса – зәңгәр, ошамаса – кызыл сигнал карточкаларыгызны күрсәтегез.
– Кәҗә сезгә кызганычмы?
– Теремкәйне тапкач, Тычкан үзен хуҗа итеп тоя. Үз дәрәҗәсеннән файдаланырга уйлый. Ул ялгыш адым ясый. Монда закон бозыла. Менә шушы коррупция була да инде.
Коррупция – эш вазифасыннан файдаланып, үзеңә керем эшләү, законга каршы килү ул.
– Ә хәзер әкиятебезне дәвам итик.
Кәҗә, елый-елый, урман буйлап бара торгач, аягын авырттырган. Һәм урман хастаханәсенә юлыккан. Анда Төлке шәфкать туташы булып эшли икән. Кәҗә Төлкедән аягын тазартуын сораган. Ә Төлке аңа:
– Ике тавык китер, симезрәк тә булсын, аннан тазартырмын, – дигән.
Кәҗә:
– Каян алыйм инде мин сиңа тавык, авылга юлны оныттым бит мин, – дигән. Төлке аны куган	Балалар сигнал карточкалары белән эшлиләр.Үз фикерләрен белдерәләр	
	– Балалар, сез монда да коррупция белән очраштыгыз. Төлкенең үз-үзен тотышы сезгә ошадымы? 	Балаларның җаваплары	
	Кәҗә, бара торгач, ике катлы, юан бүрәнәләрдән эшләнгән йорт күреп ала. Монда урман хуҗасы Аю яши икән. «Аю – урман хуҗасы бит, менә миңа кем булыша» – дип уйлаган Кәҗә.
– Аю, син бөтен урманга хуҗа бит, син миңа булыш инде, –дигән Кәҗә.
Аю аңа:
– Тиздән сайлаулар җитә, минем өчен тавыш бирсәң, мин сиңа булышырмын, –  дигән.
Кәҗә:
– Аю да үзенә файда эзли икән, – дип борылып китеп барган		
	– Укучылар, Аю дөрес эшләдеме? Сигнал карточкаларын күтәрик эле	Балаларның җаваплары. Сигнал карточкалары белән эшләү. Фикерләрен тыңлау, төзәтү	
	– Укучылар, Аюның бу адымы шулай ук коррупция. Ул үзенең урман хуҗасы булуыннан файдаланды		
	– Аю сайлауларда күбрәк тавыш җыйсын өчен, нинди булырга тиеш иде соң? 	Балаларның җаваплары	
	– Әкиятебезне дәвам итик.
Кәҗә үз юлы белән китеп барган. Күп тә үтмәгән, каршысына Куян сикереп чыккан. Ул Кәҗәнең кайгысы турында белгән, аның аягын бака яфрагы белән бәйләгән. Кәҗәнең аяк сызлаулары басылган. Икесе бергә юлны дәвам иткәннәр. Каршыларына Керпе килеп чыккан . Ул да Кәҗәнең кайгысын уртаклашкан, аны урман алмалары белән сыйлаган. Алар яныннан гына Саескан очып бара икән. Дуслар аңа Кәҗәнең кайгысы турында сөйләгәннәр. Саескан: «Мин бит урмандагы бөтен сукмакларны беләм, әйдәгез, минем арттан», – дигән
Саескан күктән очкан, ә дуслар аның артыннан ашыкканнар. Шулай итеп,  Кәҗә исән-имин генә Әби һәм Бабай янына кайтып җиткән. Әби белән Бабай бик  шатланган, Кәҗәнең дусларын тәмле ризыклар белән сыйлаган, аларга зур рәхмәт әйткән. Әкият тә шунда беткән		
	– Балалар, әйдәгез, Куян, Керпе, Саесканның бу сыйфатларын бәяләп алыйк әле	Балаларның җаваплары (гадел, ягымлы,яхшы эшләр күрсәтүче һ.б.).
Сигнал карточкалары белән эшләү. Фикерләрен тыңлау, төзәтү	
	– Ә сез әкият геройлары урынында булсагыз нишләр идегез?
Әйтегез әле, Әби белән Бабайның Кәҗәнең дусларын сыйлавы коррупциягә керәме, әллә бу ришвәт буламы?	Балаларның җаваплары	
IV. Физкультминутка	«Яхшы, яман» уены.
Балалар түгәрәккә басалар. Укытучы туп ыргыта һәм төрле ситуацияләр әйтә.
Укучылар тупны тоталар һәм түбәндәге ситуацияләрне аңлаталар:
– законнарны саклау;
– хокук һәм бурычларны үтәү;
– закон бозу;
– ялган сөйләмәү;
– һәрвакыт гадел булу;
– ришвәт алу;
– кешеләрне ялганлау;
– сайлаучыларны сатып алу;
– яхшы эшләр эшләү;
– кешеләрне талау;
– үз эшеңне намус белән башкару;
– урлау;
– акчаны гадел юл белән табу		
V. Ныгыту	– Кечкенәдән кеше гадел, тәртипле, тәрбияле, үз иленең законнарын үтәүче булырга тиеш. Бу – үз-үзеңне тотуның төп кагыйдәләре. Бу кагыйдәләрне бозучылар закон тарафыннан җаваплылыкка тартыла.
– Балалар, исегездә тотыгыз:  һәрвакыт гадел булырга, законнарны бозмаска һәм коррупция колына әверелмәскә кирәк. Халыкта мондый мәкаль бар: «Гадел яшәсәң, ил сөяр», «Гаделгә җәза юк». Мин беләм: сез илебезнең тугрылыклы гражданнары булып үсәрсез. Әйдәгез әле, игелекле эшләребезне дөньяга таратыйк, башкалар да безгә кушылсыннар	«Намуслы куллар» акциясе.
(Укучылар ак кәгазьгә кулларын төшерәләр, аны кисәләр һәм һәр бармакка  яхшы сыйфатлар язалар. Бу кулларны һава шарына беркетәләр һәм урамга алып чыгып күккә очырталар.)	
V. Йомгаклау	Дәрескә нәтиҗә ясау