Балтырган үсемлеге нигә зыянлы?

Ләйсән ГАНИЕВА,
Әтнә районы Күәм урта мәктәбенең биология һәм химия укытучысы 
Соңгы елларда авылыбыз территориясендә биек булып үсүче үсемлек – балтырганның (борщевик) үсү ареалы киңәйде. Ул башка үсемлекләрдән шактый аерылып тора. Чәчәкләре бик зур, үсемлек үзе дә бик биек булып үсә. «Бу үсемлек каян барлыкка килгән?» дигән сорау күпләрне борчый. Ул культуралы үсемлекме, файдасы бармы? Шушы сорауларга җавап эзләп, укучылар белән әлеге үсемлек турында байтак мәгълүмат тупладык.
Балтырган зонт (чатыр) чәчәклеләр семьялыгыннан ике- яки күпьелык үләнчел үсемлекләр ыругына керә. Бу – зур яфраклы биек үсемлек. Эре үләнчел үсемлекнең яфраклары каурыйсыман катлаулы, яфрак сабы җиңсә хасил итә. Ике метрга кадәр җитә торган бу үсемлек юл кырыйларында, елга ярлары буенда каралты тирәсендә үсә. Сабагының эче куыш, буыннарда гына бүлемнәр хасил итә. Зонт (чатыр) чәчәклеләр семьялыгының исеме чәчәк төркеменә карап бирелгән. Балтырганның чәчәк төркеме – катлаулы зонтик. Берничә гади зонтик, бер ноктадан чыккан кебек тармакланып, катлаулы зонтик барлыкка китергән. Зонт чәчәклеләр семьялыгы 3 мең төрле үсемлекне берләштерә. Аларның кайберләре – баллы үсемлекләр: чәнчү үлән (синеголовник), сәрдә үләне (сныть), куян тубыгы (пастернак), ак әнис (тмин), кайберләре орлыкларында эфир майларын туплаучылар: кориандр, бадьян үләне (анис).
Яшелчә культуралары арасында да зонт чәчәклеләр бар, болар: кишер, петрушка, укроп, сельдерей.  
Элеккеге СССР флорасында балтырганның 34 төре, хәзерге Россиядә 15 төре таралган. Бүгенге көндә Мәскәү, Калуга, Ярославль, Вологда өлкәләрендә үсү мәйданнары зур. Төрле төбәкләрдә меңнәрчә гектар җиргә таралып үсә.
Безнең Күәм авылы территориясендә нарат балтырганы (борщевик сосновский) бик киң таралган. Әлеге үсемлек орлыгы 1980 елларда «Игенче» колхозына Казан авыл хуҗалыгы фәнни-тикшеренү институтыннан силос культурасы буларак тәҗрибә ясау өчен җибәрелә. Ул югары уңыш бирергә сәләтле, яшел масса бирүдә кукуруз үсемлегеннән дә өстен санала. Үстерүдә һәм эшкәртүдә чыгымнарсыз культура буларак та тәкъдим ителә. Составында протеин, аргенин, микроэлементлар, шикәр, аскорбин кислотасы булуын исәпкә алып, терлек азыгы итеп куллану өчен аны зур мәйданнарга чәчкәннәр. Ләкин үсемлек силос культурасы буларак үзен акламый; бу төр силос начар саклана, аны терлекләр яратып ашамый. Шунысы да билгеле: бу төр үсемлекнең специфик исе иттә, сөттә саклана һәм хәтта сөтне әчетә.
Шулай да үсемлекнең исеменнән күренгәнчә, ул элек-электән азык буларак файдаланылган.
Нарат балтырганының зарары яки файдасы нидә соң?
Файдасы	Зыяны	
Яшь үсемлекне азык итеп куллану	Сыекчасы тәнне пешерә	
Көзән җыеруга каршы чара буларак файдаланылган	Витилиго (тире авыруы) авыруы китереп чыгарырга мөмкин 	
Ашкайнату авыруларын һәм ревматизмны дәвалауда кулланыла	Башка үсемлекләрне кысрыклый, үстерми	
Тамыр сыгынтысы үттәге ташларны эретә	Агулы химик составлы: фурокумарин, кумарин	

Россия Федерациясенең күп төбәкләрен үз иткән балтырган мәйданнары Татарстан территориясендә дә артканнан-арта. Урыны-урыны белән буе 3 метрга җитүче бу үсемлекне хәзер инде республикабызның теләсә-кайсы төбәгендә күрергә була, иңкүлек һәм инеш буйларында балтырган плантацияләре барлыкка килә. Белгечләрнең әйтүенә караганда, бер үлән ким дигәндә 20 мең орлык бирергә сәләтле! Ашыгыч рәвештә чарасын күрмәгәндә, мондый хәлнең аяныч нәтиҗәләргә китерүен көт тә тор.
Бу үлән кеше организмы өчен дә куркынычлы. Аңа кагылып кына үтсәң дә, тәндә җәрәхәт барлыкка килергә мөмкин. Кайчагында кычыткан чагуын хәтерләтүче балтырган агуы тәннең тырналган урынына эләксә, авыр җәрәхәткә әйләнергә дә мөмкин. Мондый вакытта кичекмәстән табибларга мөрәҗәгать итәргә кирәк. Ел саен дистәләрчә кеше, әлеге үләннән зур зыян күреп, хәтта хастаханәләрдә ятып чыга. Балтырган бигрәк тә балалар организмы өчен куркыныч. Бу афәт белән көрәшү шактый авыр. Үсемлекнең тамырлары кайчагында беләк юанлыгына җитә икән. Тирәнлеге дә берничә метрдан арта, диләр. Тармакланып үскән балтырган тамырларының берсен казып алсаң – икенчесе, анысын алсаң, өченчесе саклана, ди белгечләр. Бәлки шуңадыр, республика оешмалары бу четерекле эш муниципаль район дәрәҗәсендә башкарылырга тиеш, дип саный. Авыл тирәсендәге инеш буйлары, юл буендагы балтырган плантацияләре белән  актив көрәш кирәк.  
Балтырганга каршы көрәш чыгымлы. Бер селтәнү белән генә әлеге афәттән котыла торган түгел бит. Кайчагында берничә ел рәттән максатчан эш алып барып кына тиешле нәтиҗәгә ирешеп була, дип саный белгечләр.
Язын иң беренчеләрдән булып шытып чыга ул. Яфракларына мөмкин кадәр яшьрәк чагында «Раундап», «Торнадо» яки «Ураган» препаратлары сиптерергә кирәк. 4 литр суга 100 миллиграмм агу саласы. Оешып үсәргә яратучы үләннең һәр мәйданын аерым эшкәртү сорала. Әле бу очракта да ул тулысынча юкка чыкмаска мөмкин икән.

№ 	Көрәш чаралары 	Вакыты 	Үзенчәлеге 	
1 	Чәчәкләрен кисеп алу 
	Җәй 	Саклык кирәк, сыекчасы чәчри (су үткәрми торган кием, перчатка киеп эш итәргә кирәк) 	
2 	Яндыру 	Көз 	Төтеннән саклану, махсус кием 	
3 	Чабу (чалгы һәм печән чапкыч белән) 	Яз, җәй 	Чәчәк атканчы кирәк, орлыгы өлгергәч ярамый 
Махсус кием, сезонга өч тапкыр чабу зарур 	
4 	Көрәк белән казып алу 	Иртә язда 	10 см.га кадәр тирәнлектә, чәчәк атканчы, сезонга берничә тапкыр 	
5 	Гербицид (глифосат, раундап) белән эшкәртү 
	Иртә язда 	20 көндә 3 тапкыр. Махсус кием, перчатка 	
6 	Сөреп эшкәртү, дисклау, тирән итеп сөрү 	Көзен ярамый 	Махсус  агрегатлар белән эшкәртү,  аннан соң бу урынга  кузаклыларны чәчәргә киңәш ителә 	
7 	Бердәнбер табигый дошманы бар: балтырган көясе (борщевичная моль)	- 		

Яфраклары яшь, сабагы ныгымаган чагында, биткә-кулга тимәсен өчен махсус кием киеп, балтырганны чабып алып та була. Бу очракта ул орлык бирә алмый калачак. Димәк, таралып китү мөмкинлеге кими. Тик шунысы бар: галимнәр бу үләннең элегрәк коелган орлыкларының тишелеп чыгу сәләте 12 елга сузыла, диләр.
Теләсә нинди һава шартларына да бирешмәүчән, гаҗәеп зур массага ия мондый үсемлекнең илгә таралу тарихы да үзенчәлекле. Бөек Ватан сугышыннан соңгы елларда хәле шактый авырайган терлекчелек тармагын күтәрү өчен уйлап чыгарылган ул. Баштагы чорда терлекчелектә файдасы да булмый калмагандыр. Ни генә дисәң дә, табигать  шартларына бирешми бит. Азык массасы хәтта кукуруздан да артык. Тик әлеге үлән белән тукланган сыерның сөте әче була икән. Терлекнең тырналган яки сыдырылган җиренә эләгеп, тәненне җәрәхәтләве дә бар. Үсемлек тармагында эшләүче галимнәребез шундый талымсыз үләннең файдалы якларын арттырып, зыянын киметү турында киләчәктә ныклабрак уйланырлар әле. Ни дисәң дә, аксымнарга ифрат дәрәҗәдә бай, гектарыннан 2000 центнерга кадәр яшел масса бирә алган үсемлекне шулай җиңел генә исемлектән сызып ташлау бик үк дөрес булмас иде. Хәер, монысы – киләчәк эше. Бүген исә ап-ак кулчатыры белән ерактан балкып торучы балтырганның таралып китүенә киртә куясы бар. Бу үсемлекнең кече яшьтәге балаларга зыянын аңлату, хуҗалык кишәрлекләрендә, мәктәп участогы территорияләрендә үсеп орлык таралуына юл куймау – безнең максат.