Ж.Тәрҗемановның «Тукран малае Шуктуган» әсәрен өйрәнү 
(V сыйныф. Татар әдәбияты дәресе) 
Әнисә ЗАРИПОВА,
Түбән Камадагы Бакый Урманче исемендәге 2 нче гимназиянең   югары квалификация категорияле татар теле  һәм әдәбияты укытучысы
Дәрес ахырында көтелгән нәтиҗәгә ирешүгә куйган максатлар: укылганның эчтәлеген тулысынча, кыскача, сайлап һәм иҗади сөйли алу, сөйләм һәм язма телен, хәтер һәм фикерләү сәләтен үстерү, рухи дөньяңны баету өстендә эшли белү, әдәби әкият геройларын кылган гамәлләре, портретлары буенча характерлау һәм бәяләмә бирә алу, аларның уртак һәм үзләренә генә хас булган сыйфатларын билгеләү, проблемалы сорауларга мөстәкыйль рәвештә җавап таба белү.

Тема	Җ. Тәрҗеманов «Тукран малае Шукуган»	
Максат	1.	  Хикәянең эчтәлеген анализ нәтиҗәсендә ачыклау. 
2.	Укучыларның иҗади һәм фәнни фикерләү  күнекмәләре үсеше  өчен шартлар тудыру.
3.	Туган якка, җиргә мәхәббәт тәрбияләүне дәвам итү. Әдәби әсәр аша хезмәт тәрбиясенә карата хөрмәт тәрбияләү
	
Бурыч	Укучыларның фикерләү активлыгын, сөйләм телен үстерү.
Укучыларда УУГ  (танып белү, регулятив, коммуникатив, шәхескә кагылышлы) формалаштыру. 	
УУЭ	Шәхескә кагылышлы УУГ:
-  укучының  башкарган эшенә җаваплылык хисен арттыру.
Регулятив УУГ:
- максатны гамәлгә ашыру чараларын сайлап алу һәм аларны куллану;
- бәяләү.
Танып белү УУГ:
- тиешле мәгълүматны табу һәм аерып алу.
Коммуникатив УУГ:
- иптәшеңне тыңлап, фикереңне тулы һәм аңлаешлы итеп әйтеп бирә белү.	

Төп төшенчәләр	Сюжет, матурлык, төп  герой, әсәр эчтәлеге.	
Предметара бәйләнеш	Татар теле,   әхлак тәрбиясе	
Төп ресурслар

Өстәмә ресурслар	Ф.Ганиева, Л.Сабирова. Әдәбият.5 нче сыйныф: татар телендә гомуми белем бирү оешмалары өчен уку әсбабы 
Техник чаралар: компьютер, экран, проектор.
Power Point да    презентация.	
Эшчәнлекне оештыру формасы  	Фронталь,  индивидуаль,  парлап, төркемнәрдә эш	
Дәрес этаплары	Укытучы   эшчәнлеге	 Укучы эшчәнлеге	Көтелгән нәтиҗә	
I. Оештыру өлеше, мотивация
Максат: дәрестә укучылар белән уңай психологик халәт  тудыру	  Хәерле көн, укучылар!Әйдәгез әле, кулларыбызны тотышыйк та күңелдән  генә бер-беребезгә изге теләкләр телик, дәрестә бер-беребезгә ярдәм итик. Бер-беребезгә карап, елмайыйк әле, бүлмәбез шатлык хисе белән тулсын. 
Укучылар,  әйтегез әле, бер-берегезгә нинди теләкләр теләдегез?  
 Мин дә сезгә уңышлар телим. Дәрестә игътибарлы булыгыз, бер-берегезгә ярдәм итегез, актив катнашыгыз. 
Дәрестә үз-үзеңне тоту кагыйдәләре (1. Укытучы сөйләвен игътибар белән тыңла. 2. Иптәшеңне бүлдермә, тыңлап бетер! 3.Урыннан кычкырма, кулыңны күтәреп кенә җавап бир! 4.Җавабың төгәл һәм аңлаешлы булсын!)  искә төшерелә, аларның ни өчен кирәклеге кабатлана	Укучылар кулларны-кулга  тотынышалар, күңелдән  генә бер-берсенә изге теләкләр телиләр. Бер-берсенә карап елмаялар

Берничә укучы теләкләрне кычкырып әйтә	  Коммуникатив: . иптәшеңнең үз-үзен тотышы белән идарә итү гамәле. Укучылар бер-берсенә теләкләр теләп уңай атмосфера тудыралар
  Шәхси:  яхшы укучы сыйфатын аңлау	
II. Мотивация (эшкә кызыксыну тудыру)
Максат: авылга, туган якка мәхәббәт уяту, аның матур сыйфатларын искә төшерү. Әсәрне өйрәнергә әзерләү	Авыл матурлыгы турында сөйләшү.
Күбебезнең туган җире – шәһәр җире, ә  әти-әниләребезнең күбесе – авыл җиреннән. Сезнең ял көннәрендә, каникуллар вакытында авылга кайтканыгыз бармы?   Басу-кырларга, урманнарга барганыгыз бармы?    Җәй көне авылда нишлисез?	Укучылар авыл турында искә төшерәләр. Җәйге каникулда урманга йөрүләре, җиләк җыюлары турында,    авылның матур табигате искә төшерелә. Берничә укучы үз авылларының табигате (урманы, суы, кошлары, җәнлекләре) турында сөйли.	 Коммуникатив:
-бүтәннәрнен сөйләвен тыңлау һәм аңлау;
-үз фикерләренә ышандыра белү
	
III. Уку мәсьәләсе кую
Максат:  дәрескә максат кую (белгәннәр нигезендә ачыклап     бу дәрестә үзләштерелергә тиешле уку мәсьәләсе кую). 	Укучылар, без авылның матур табигате турында сөйләшүне дәвам итәрбез.   
Бүгенге  дәрестә нинди әсәр өйрәнүебезне дәвам итәрбез икән?  
Кошлар турында табышмакларга җавап бирү.
Гөлдер-гөлдер киләдер
Кызыл читек киядер. (Күгәрчен)
Тап-тап табагач,
Табагачта бер агач, 
Койрыгы бер колач. (Саескан)
Урмый, чәчми, 
Ил өстендә көн итә. (Чыпчык)
Иң озын телле кошны атагыз. (Тукран)
Нинди кошны барабанчы кош диләр (Тукран)	Парларда эш.
Без  хезмәт   турында әсәр өйрәнербез. Әсәргә анализ ясап, эчтәлеген табарбыз. Автор фикерен ачыкларбыз.	  Метапредмет УУГ
регулятив:
- дәреснең максатын билгеләү, аңа формулировка ясау;
- укытучы ярдәмендә дәрестә үз эшчәнлегеңне планлаштыру	
IV. Уку мәсьәләсен чишү
Максат: хикәянең эчтәлеген анализ нәтиҗәсендә  табу; әсәрне 
аңлау өчен шартлар тудыру	Димәк, бүген без сезнең белән 
Җ.Тәрҗемановның «Тукран малае Шуктуган» әсәрен өйрәнүебезне дәвам итәрбез	Укучылар  чылбырлап әсәрне укып чыгалар 	Шәхси УУГ:
 -  укучының  башкарган эшенә җаваплылык хисен арттыру;
-парларда һәм төркемнәрдә  эшли белү.

Регулятив УУГ:
 -   уку бурычларын кую;
 - максатны гамәлгә ашыру чараларын сайлап алу һәм аларны куллану.
Танып белү УУГ:
- тиешле мәгълүматны табу һәм аерып алу;
 -төрле рәвештә бирелгән мәгълүматны кабул итү һәм  укыганны анализлау. 
  Коммуникатив УУГ:
 - башкаларның сөйләмен ишетеп һәм тыңлап, фикереңне тулы һәм аңлаешлы итеп әйтеп бирә белү;
 - үз фикерләреңә ышандыра белү. 	
	1нче бирем. Аңлашылмаган сүзләрне аерып алыйк.   
Сүзлек өстендә эш.  
Әлсерәп – хәлсезләнеп
Кичкырын – кич якынлашкан вакыт
Шәйли башладым – күрә башладым
Керфек какмыйча – игътибар белән карау, йокламау
Беравык – бераз	Аңлашылмаган сүзләрне аерып алалар, укыйлар. Сүзлек өстендә эш «Татар теленең аңлатмалы сүзлеге»н һәм «Татарча-русча сүзлек»  кулланып оештырыла
Мәгънәләре ачыклана,  аңлаталар, сүзтезмәләр, җөмләләр төзиләр

Үзбәя. Үзбәя өчен критерий:
а) сүзлектән  файдаланып  сөйләп бирә алса – «3»ле; 
ә) сүзлектән  файдаланып  сөйләп бирә, сүзтезмәләр төзи алса  – «4»ле;
б) әлеге сүзләр белән җөмләләр төзи алса – «5»ле.		
	Тукраннарны урман сакчысы диләр. Агачларны бөҗәкләрдән, кортлардан саклап, аның гомерен озынайталар. Урманга барган кешенең тукран тавышын ишеткәне бар, ә тавышы  игътибарны җәлеп итми калмый 
2 нче бирем. Хәзер тукран тавышын тыңлап китәбез.  Ул сездә нинди хисләр уятыр икән, шул хакта сөйләшеп алырбыз.	Көтелгән җаваплар:
  Елмаясы килде. Рәхәт булып китте һ.б.		
	  
3 нче бирем. Әсәргә анализ ясау юлларын искә төшерик	Көтелгән җавап.
1. Вакыйгаларны аерып алабыз, исем бирәбез.
2. Охшаш  вакыйгаларны берләштерәбез.
3. Алар арасындагы бәйләнешне табабыз.		
	4 нче бирем. Әсәрдәге вакыйгаларны аерып алыйк, исем бирик	Парларда эш.
1. Шуктуган бабасы Тук -Тук бабай белән яшәгән.
2. Шуктуган бик шук булган..
3. Кәкре юкә агачының яфракларын кортлар кимергән.
4. Шуктуган кортларны озак чүпли алмый, аның борыны авырта.
5. Ярканатның хезмәтен күрә.
6. Шуктуган аяныч хәлгә төшә.
7.Урман җәнлекләре белән очрашуы.
8.Тук-Тук бабасы башка кошларны чакырыр өчен китә, Шуктуган ялгызы гына кала
9. Бабасы ишетсен өчен төлкенең киңәше белән «тук-тук» итеп, кошларны чүпли башлый.
10. Тук-тук бабасы аны хезмәте өчен мактый.
Үзбәя. 
Үзбәя өчен критерий:
а) вакыйгаларның беренче өчесен тапса – «3»ле; 
ә) вакыйгаларның беренче дүртесен тапса, сюжетын сөйли алса – «4»ле; б) вакыйгаларның барысын да тапса, сюжетын сөйли алса – «5»ле.		
	5 нче бирем. Әсәрдәге вакыйгаларны берләштерик. 	Төркемнәрдә эш.
1 өлеш. Тормышта үз юлыңны табу өстендә эш.
2 өлеш. Кешеләр күңелендә матурлык хисе уята торган күренеш – тукраннарның хезмәте- агачларны саклап калу
Һәр  өлешне аерым-аерым сөйләп чыгалар. Бу эш башта  төркемнәрдә башкарыла. Аннары берничә укучы тыңлана.   
 Үзбәя.  Үзбәя өчен критерий:
а) бер өлешне генә тапса – «3»ле;
ә) ике өлешкә   бүлсә, ләкин өлеш исемнәре конкрет түгел – «4»ле;
б) ике өлешкә төгәл бүлсә,  өлеш исемнәрен дөрес атаса, берләштерү өчен булган нигезне сөйләп бирә алса – «5»ле		
	6нчы бирем: Укучылар, әйдәгез әле образлардагы сыйфатларны кешеләрдән эзләп карыйк:
 Тук- тук бабай образы
	Парларда эш.
Кояш бар җиһанны җылытып тора.  Кояшлы көнне күңелгә рәхәт, елмаясы килә.
Тукраннар кеше сәламәтлегенә бары тик яхшы яктан гына тәэсир итәләр, чөнки алар агачларны кортлардан, бөҗәкләрдән саклыйлар. Табигатебезне кислород белән баетуга хезмәт итәләр. 
Кайбер кешеләр, тукраннар кебек, күпләр өчен файдалы, яхшы эшләр  эшлиләр.  
Яхшылык эшләсәң, һәркемгә рәхәт була. Андый кешеләрнең гомере озын була. Гомер озын булу- кешеләр синең яхшылыгыңны онытмау ул.    		
	Шуктуган образы	“Чәчәкләр арасында күбәләкләр куган, тик карыны ачкач кына өенә юнәлә торган булган.” Кайбер кешеләр бары тик кеше хакына гына яши торган булалар. Берьялгызы гына яшәргә мүҗбүр булгач, килеп туган кыен хәлдән чыгу юлын эзли башлыйлар.		
	Фикерләребезне гомумиләштерик: 	Язучы  Тук- тук бабай, Шуктуган, Ябалак турында сөйләп, кешеләр турында уйларын әйтә.
Үзбәя. Үзбәя өчен критерий:
а) образлардагы кеше сыйфатларын укытучы яисә  иптәше ярдәме белән  генә сөйләп бирә алса – «3»ле; 
ә) образлардагы кеше сыйфатларын сөйләп бирә алса, ләкин гомумиләштереп әйтә алмаса – «4»ле; 
б) образлардагы кеше сыйфатларын  үзе эзләп тапса, гомумиләштерсә, мисаллар китерсә – «5»ле.		
	Әкияткнең темасын әйтегез. 	Хезмәт куймыйча гына яшәп булмый. Хезмәт турында.		
	Без сезнең белән китапның 41 нче битендә бирелгән  мәкальләрне өйрәнгән идек. Шул мәкальләрдән хезмәт турында язылганнарын һәм әкиятнең эчтәлегенә туры килгәннәрен сайлап алып мәгънәсен аңлатыгыз. 
Агач- җимеше белән, кеше эше белән матур.
Хезмәте каты- җимеше татлы.
Алда булса зур теләк, эштән ял таба йөрәк.
 Эшлекленең эше бетәр, эшлексезнең көне үтәр.
 Бу әкият – балачактан кеше хезмәт тәрбиясе алырга чакыра. Авторның фикерен табыгыз.	Парларда эш.
Автор бу тормышта хезмәт итеп яшәргә чакыра. Яхшылык эшләгез, ди. Кешеләр сезнең яхшылыкны күреп сөенсеннәр, ди

Үзбәя.Үзбәя өчен критерийлар:
а) әсәрнең темасын, автор фикерен укытучы яисә иптәше ярдәмендә дә әйтеп бирә алмаса-«2»ле;
ә) әсәрнең темасын әйтсә, автор фикерен укытучы яисә иптәше ярдәмендә әйтеп бирә алса –«3»ле;
б) әсәрнең темасын үзе әйтсә, автор фикерен укытучы ярдәмендә әйтсә – «4»ле;
в) әсәрнең темасын әйтсә, автор фикерен ачыкласа – «5»ле.		

	   Тук-Тук бабай, Шуктуган образларын ача торган мисаллар китерегез

 	Парларда эш. Тук-Тук бабай – әти-әни, укытучы, остаз.
Шуктуган –  укучы,  киләчәккә якты хыяллар белән яшәүче.

Үзбәя.Үзбәя өчен критерийлар:
а)  образларны ача торган мисалларны укытучы яисә иптәше ярдәмендә әйтеп бирә алса –«3»ле;
ә) образларның икесенә мисаллар  әйтсә – «4»ле;
б) образларны ача торган мисалларны үзе табып әйтә алса – «5»ле.
	Шәхси  УУГ:
- уку зшчәнлеге һүм аның мотивлары арасында элемтә урнаштыру.
Метапредмет УУГ
регулятив:
- дөрес һәм ялгыш эшләнгән эшне аера белү.
- үзара контроль булдыру.
Танып белү:
-уку материалын анализлау 
коммуникатив:
- бүтәннәрнең сөйләмен  тыңлау һәм аңлау;
- үз фикерләреңне тулы, 
төгәл,ачык һәм аңлаешлы итеп әйтү, аны яклау .	
V. Рефлексия
Максат: дәрестә эшләгән эшләргә нәтиҗә ясау
	Дәрестә нинди УМ чиштек? Ничек эшләдек? Ниләр белдек?

	Без бүген дәрестә   хезмәт турында Җ. Тәрҗеманов «Тукран малае Шуктуган» әсәрен өйрәндек. Әсәрдәге вакыйгаларны аерып чыгардык, охшаш вакыйгаларны берләштердек, ике өлешкә калдырдык.   Әсәрнең эчтәлеген ачыкладык. Автор фикерен таптык.   Хезмәт куярга, эшләргә кирәклегенә төшендек.  Әсәрне өйрәнеп  шундый нәтиҗә ясадык:  тукраннар  кебек күпләр өчен файдалы   эшләр  эшләргә кирәк.  Кешеләр безнең яхшылыкны күреп сөенсеннәр.
Үзбәя. Үзбәя өчен критерийлар:
а) дәрестә нинди УМ чиштек? Ничек эшләдек? Ниләр белдек? сорауларына үз фикерен тулы, төгәл, аңлаешлы итеп әйтеп бирә алса – «5»ле;
ә) куелган сорауларга җавап тулы булмаса – «4»ле;
б) дәрестә нинди УМ чиштек? Ничек эшләдек? Ниләр белдек? дигән сорауларга укытучы яисә иптәше ярдәме белән генә сөйләп бирсә – «3»;
в) укытучы яисә  иптәше ярдәме белән  дә сөйләп бирә алмаса –«2»ле.	коммуникатив:
- бүтәннәрнең сөйләмен  тыңлау һәм аңлау;
- үз фикерләреңне тулы, 
төгәл,ачык һәм аңлаешлы итеп әйтү, аны яклау	
Дәрескә гомуми бәя.  
	Укучылар гомуми билге куялар.	 Метапредмет УУГ
регулятив:
- дөрес һәм ялгыш эшләнгән эшне аера белү.
- үзара контроль булдыру.
-үз эшчәнлекләрен бәяләү.	
VI. Өй эше бирү

	 Өй эшен сайлау мөмкинлеге бар.
1. Әкиятнең сюжетын сөйләргә әзерләнергә.
2. Әкият буенча рәсем ясарга.
3. Хезмәт турында инша язарга	Укылганның эчтәлеген тулысынча, кыскача, сайлап һәм иҗади сөйли алу, сөйләм һәм язма телен үстерү	 Метапредмет (УУГ)
регулятив:
-үз эшчәнлегең белән идарә итү, өй эшен сайлаганда дөрес карар кабул итү белү