Казан – минем башкалам
(Татар әдәбияты. Рус төркеме. VII сыйныф)
Рәзинә ГАТАУЛЛИНА,
Казандагы 177 нче лицейның I квалификация категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы

Максатлар:
1) укучыларның Казан Кремле, театрлар, музейлар, парклар турындагы белемнәрен хәтерләрендә яңарту, өстәмә мәгълүмат бирү;
2) укучыларның монологик һәм диалогик сөйләм телен үстерү; тыңлап аңлау, логик фикерләү сәләтен камилләштерү;
3) тарихи башкалабыз белән горурлану хисе тәрбияләү.
Җиһазлау: тест биремнәре, «Казан Кремле» һәм «Старая Казань» дип аталган видеоязмалар, презентация,
Дәрес тибы: катнаш дәрес.
Дәрес төре: бәйләнешле сөйләм үстерү.

Дәрес барышы

I. Оештыру моменты	
Укытучы эшчәнлеге	Укучылар эшчәнлеге	
‒ Исәнмесез, укучылар!
‒ Хәерле көн! Кәефләрегез ничек?	‒ Исәнмесез! 
‒ Кояшлы иртә кебек!
Татар телен, Тукай телен
Өйрәнергә дип килдек!	
II. Актуальләштерү	
1)
«Казан – минем ... » җөмләсен телдән дәвам итегез.
2) Сыйныфка гомуми сорау бирелә.
‒ Укучылар, сез Казанның барлыкка килүе турында нәрсәләр беләсез? 3)
‒ Сезнең җавапларыгызның дөресме-юкмы икәнлеген ачыклау өчен, «Старая Казань» фильмыннан рус телендә өзек карап китик	
Уйлыйлар, телдән җавап бирәләр.

Берничә укучы үз версиясен әйтә.

Укучыларның җаваплары дөрес яки ялгыш булганлыгына нәтиҗә ясала	
III. Белем һәм күнекмәләрне ныгыту, камилләштерү	
‒ Балалар, бүгенге дәресебезне виртуаль экскурсия рәвешендә үткәрергә тәкъдим итәм. Сәяхәтебез барышында берничә тукталыш булачак.
‒ Әйтегез әле, шәһәребездәге кайсы тарихи һәйкәл 2000 нче елда ЮНЕСКО оешмасы составындагы объектлар исемлегенә кертелде?
‒ Бик дөрес. Димәк, безнең беренче тукталышыбыз – Казан Кремле була.
‒ Башта аудиоязма тыңлап китәбез, аннары сорауларга җавап бирерсез.
Сораулар:
1) Казан Кремле нинди елга буенда урнашкан?
2) Ул нинди стена белән әйләндереп алынган?
3) Ничәнче елда Явыз Иван Казанны басып ала?
4) Хәзер хан сарае урынында кемнең резиденциясе?
5) Резиденциядән ерак түгел нинди собор урнашкан?
6) Сөембикә манарасы ничә яруслы?
7) Кремльгә кергәндә, нинди манараны күрәбез?
8) Ничәнче елда Казанга 1000 яшь тулды?
9) Казанның меңъеллыгына нинди мәчет торгызылды?	Укытучыны игътибар белән тыңлыйлар.

‒ Кремль.

Аудиоязманы игътибар белән тыңлыйлар.

Сорауларны укыйлар, тәрҗемә итәләр, татарча җавап бирәләр

	
‒ Ә хәзер икенче тукталышыбызны белер өчен, экранда бирелгән вакланманы чишәргә кирәк.

‒ Бик дөрес. Киләсе тукталышыбыз «Театрлар» дип атала.

‒ Укучылар, башкалабыз Казанда ничә театр эшли?

‒ Дөрес. Казанда җиде театр эшли.
‒ Ә хәзер экранга игътибар итегез. Анда Казандагы җиде театрның фотосурәте бирелгән, ә аста терәк сүзләр (Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры; Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры; Василий Качалов исемендәге Зур рус драма театры; Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры; Татар дәүләт «Әкият » курчак театры; Казан дәүләт яшь тамашачы театры; Габдулла Кариев исемендәге Татар дәүләт яшь тамашачы театры).
‒ Шушы рәсемнәргә туры килгән театр исемнәрен билгеләргә кирәк.
‒ Сезгә түбәндәге ситуацияләрне тәкъдим итәм, шулар буенча репликалар төзегез:
1) спроси друга (подругу), сколько театров есть в Казани;
2) сообщи маме, что ты сегодня идёшь в театр кукол «Әкият»;
3) узнай у брата, на какой улице находится театр Галиасгара Камала;
4) скажи сестре, что театр оперы и балета носит имя Мусы Джалиля	Вакланманы чишәләр, икенче тукталышның «Театрлар» дип аталуын ачыклыйлар.

Казанда ничә театр барлыгын искә төшерәләр.

Фотосурәтләргә туры килгән театр исемнәрен билгелиләр.

Репликалар төзиләр	
- Балалар, экранга карагыз. Анда «Үткәнне белмәгәннең киләчәге юк» дип язылган. Сез моны ничек аңлыйсыз?
‒ Дөрес. Димәк, без халык буларак, үзебезнең тарихыбызны, үткәнебезне белергә тиешбез. Бу – безнең бурычыбыз. 
‒ Әйтегез әле: тарихыбызны, үткәнебезне өйрәнер, күрер өчен, без кая барабыз?
‒ Дөрес, музейларга. Димәк, өченче тукталышыбыз – «Музейлар » дип атала.
‒ Сез Казандагы нинди музейларга барганыгыз бар?
‒ Алар арасында иң зур музей кайсы?
‒ Хәзер «Музейда» дигән темага диалог төзибез. Парлашып, икәү бергә эшлисез. Диалогта 6 реплика булсын. Терәк сүзләр, сүзтезмәләр: Милли музей – Национальный музей; Сынлы сәнгать музее – Музей изобразительного искусства; күргәзмә – выставка; тарих – история; рәсем – рисунок; истәлекле әйберләр ‒ памятные вещи. 
‒ Укучылар, экранга игътибар итегез әле. Бу кем музее икән?
‒ Дөрес, Габдулла Тукай музее.
‒ Исегезгә төшерегез әле: Габдулла Тукай кем ул?
‒ Аның нинди әсәрләрен беләсез?
‒ Г.Тукайның туган көне кайчан?
‒ Быел аңа ничә яшь була?
‒ Җавапларыгыз дөрес	Әлеге җөмләне тәрҗемә итәләр. Үзләре белгәнчә, җөмләнең мәгънәсен аңлаталар.

Уйлыйлар һәм җавап бирәләр.

Диалог төзиләр, 1-2 пар диалог сөйли.

Экранда Габдулла Тукай музее сурәтләнүен, шагыйрьнең туган көне 26 нчы апрельдә икәнлеген һәм быел 130 еллык юбилее булуын искә төшерәләр	
‒ Укучылар, президентыбыз Рөстәм Минниханов 2015 елны Татарстанда нинди ел итеп игълан иткән иде?
‒ Бик дөрес. Димәк, дүртенче тукталышыбыз парк һәм скверлар диа атала. Ә хәзер безне Казанда XIX-XX гасырларда барлыкка килгән кайбер парк-бакчаларның тарихы белән Алия таныштырыр.
‒ Сез игътибар белән тыңлагыз, сорауларыгызны әзерләгез	«Парклар һәм скверлар елы», ‒ дип җавап бирәләр.

Алия чыгыш ясый. Калган укучылар сораулар бирәләр	
IV. Белем һәм күнекмәләрне тикшерү	
‒ Алган белемнәрегезне тикшерү, тест сорауларына җавап бирегез	Тестны үтиләр, бер-берсе белән алмашынып, җавапларның дөресме-юкмы икәнлеген тикшерәләр. Укытучы тәкъдим иткән критерийлар буенча билгеләр куялар	
V. Дәрескә йомгак. Рефлексия	
‒ Бүген дәрестә нәрсә турында өйрәндек?
‒ Үзегез өчен яңа белемнәр үзләштердегезме?
‒ Сезгә дәрестә үтелгән материал аңлашылдымы?	Җавап бирәләр	
VI. Өй эше бирү	
Ике вариантта бирелә:
1) «Казан – минем башкалам » дигән темага сочинение язарга (12 ‒15 җөмлә);
2) «Казан – тарихи башкала » дигән темага презентация ясарга (10 ‒12 слайд)	Көндәлекләренә өй эшен теркәп куялар