Исем. Ялгызлык исемнәр
(Татар төркеме. III сыйныф)
Мәдинә МИҢУЛЛИНА,
Яшел Үзәндәге А.С.Пушкин исемендәге 9 нчы лицейның I квалификация категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы
Максат	Исем турындагы белемнәрен ныгыту, яңа белемнәр үзләштерү	
Бурычлар	1. Укучыларның уйлау, фикерләү сәләтен, иҗади активлыгын, дөрес язу күнекмәләрен үстерү.
2. Шагыйрь Муса Җәлил турында булган белемнәрен тирәнәйтү	
Планлаштырылган нәтиҗә	Җөмләдә исем сүз төркемен табарга өйрәтү. Ялгызлык һәм уртаклык исемнәрен аера белү, дөрес язу	
Төп төшенчәләр	Исем, уртаклык исем, ялгызлык исем	
Предметара бәйләнеш	Рус теле, әйләнә-тирә дөнья	
Эшне оештыру төрләре	Фронталь, индивидуаль, парлап эшләү	
Чыганаклар:
‒ төп

‒ өстәмә	
1. Дәреслек (Харисов Ф.Ф., Хисамова Ф.М., Харисова Ч.М. Татар теле: рус телендә башлангыч гомуми белем бирү мәктәбенең 3 нче сыйныф өчен  дәреслек (татар балалары өчен).
1. Презентация Power Point ‒ «Исем. Ялгызлык исемнәр».
2. Дидактик карточкалар, тест	

Дәрес этаплары	Дәрес этабының максаты	Укытучы эшчәнлеге	Укучы эшчәнлеге	Универсаль уку гамәлләре (УУГ)
ШУУГ – шәхескә кагылышлы универсаль уку гамәлләре;
РУУГ – регулятив универсаль уку гамәлләре;
ТБУУГ – танып белү универсаль уку гамәлләре;
КУУГ – коммуникатив универсаль уку гамәлләре	
Оештыру. Эшкә кызыксыну тудыру укучыларны төп эшчәнлеккә җәлеп итү	Укытучы өчен максат:
сыйныфта уңай эмоциональ атмосфера булдыру	− Исәнмесез. Хәерле көн, балалар!
– Татар теле дәресен башлап җибәрик.	Укытучы белән исәнләшә, үзенең эш урынын әзерли	КУУГ: классташлар һәм укытучы белән уку эшчәнлеген оештыруда хезмәттәшлек итү;
ШУУГ: үзмаксат кую	
Актуальләштерү. Яңа материалны үзләштерүгә ихтыяҗ тудыру	Укытучы өчен максат:
ялгызлык исемнәр турында  элек үзләштергән белемнәрне мөстәкыйль рәвештә искә төшерү мөмкинлеге булдыру.
Бүгенге темага нигез булырлык итеп, үтелгәнне кабатлау, укучыларга авыр тоелган урыннарны ачыклау.
I – III сыйныфларда үткәннәрне искә төшерү. Баш хәрефтән язылган  сүзләрне табу һәм аларга сораулар кую	Сүзлек диктанты: язучы, аккош, музей, герой, елга, күл, шагыйрь		ТБУУ: исемнәре аерып күрсәтеп кагыйдә формалаштыру;
РУУГ: кагыйдәләрне, күрсәтмәләрне истә тотып гамәлләр кылу;
КУУГ: тыңлый белү һәм  коллектив фикер алышуда катнашу	
		Тактада: муса  җәлил мәскәүдә укый аннан соң ул казанда яшәгән сугышка минзәләдән киткән.
– Бу сүзләр ни өчен баш хәрефтән язылырга тиеш?
– Нинди нәтиҗә ясарбыз? 	Укучы баш хәрефтән язылырга тиешле сүзләрне таба. Бу җөмләләрдәге баш хәрефтән язылган сүзләргә сорау куялар, исемнәрне төркемләп  булуын ачыклыйлар		
		– Исемнәрне нинди төркемгә бүлеп була?	Укучылар үз җавапларында сүзләрнең  баш хәрефтән язылуы турында әйтәләр:
– Бер төрдән булган предметларның, кешеләрнең берсенә генә бирелгән исем, ялгызлык исем дип атала. Ә ялгызлык исемнәр һәрвакыт баш хәрефтән языла		
		– Кешеләрнең бер үзенә генә бирелгән исеме була. Шуңа күрә аны зурлап баш хәрефтән язалар. Кеше исемнәрен безнең якташыбыз Гомәр абый Саттаров өйрәнә. Менә аның исемнәр турында китабы да бар. Ул шулай ук тау, кыр, елга исемнәрен дә өйрәнә. Икенче якташыбыз, Каюм Насыйри авыллар исемнәрен өйрәнә. Күп авылларның, шәһәрләрнең берсенә генә бирелгән исеме бар.
(«Ялгызлык исемнәр» таблицасы астына «кеше исемнәре, шәһәр  исемнәре, фамилия, авыл, исемнәре» дигән таблицалар тезелеп бара.)			
		Зур Иделнең дулкыннарын ярып, ак пароход үтеп бара. Бу матур пароход башта Камага, аннары Агыйделгә борыла да Уфага килеп туктый. Бу пароход Муса Җәлил исемендә. 			
		– Кем соң ул Муса Җәлил? Ни өчен аның исемен пароходка биргәннәр?	– Муса Җәлил – герой-шагыйрь		
		– Илебезнең күп кенә өлкәләрендә урамнар, клублар, мәктәпләр һәм китапханәләр Муса Җәлил исемен йөртә	– Күп мәктәпләрнең берсенә Муса Җәлил исеме бирелә икән, ул – ялгызлык исем		
Уку мәсьәләсен кую	Укытучы өчен максат: яңа белемнәр кабул итүне оештыру һәм  үзләштерүгә юнәлеш бирү.
Укучылар өчен максат: килеп туган уку мәсьәләсен анализлау;  дәреснең темасын, максатын билгели белү	– Хәзер дәфтәрләргә бер җөмлә язып куябыз, балалар. Шигырьләр күп, ә менә бу шигырьнең исеме – «Көз җиткәч». Шигырь исемен нинди хәрефтән язарсыз? Хәзер бу җөмләне дәфтәләргә язабыз: «Көз җитте» шигырен Муса Җәлил язган	Дәфтәрләрдә язалар	ТБУУГ: танып белү мәсьәләсен мөстәкыйль ачыклау һәм максат кую; 
РУУГ: кагыйдә, инструкуцияләрне истә тоту һәм аларга ияреп гамәлләр кылу;
КУУГ: коллектив  фикер алышуда катнашу	
		– Тагы кайсы исемнәр баш хәрефтән языла?
– Бүгенге дәрестә нәрсә турында сөйләшәчәкбез? 
– Дәрескә нинди максат куярсыз?	Балаларның җаваплары		
Танып-белү эшчәнлеге. Уку мәсьәләсен чишү	Укытучы өчен максат: мәсьәләне телдән чишү юлларын бергәләп эзләү, анализлау.
Укучылар өчен максат: ялгызлык исемнәрнең дөрес язылышын үзләштерү	– Җөмләләрдә ялгызлык исемнәр бармы?
Мин китапханәдә булдым. «Ялкын» журналының соңгы санын укыдым.
Без Муса Җәлил исемендәге опера-балет театрында булдык. «Шүрәле» балетын карадык.
Безнең песинең маңгаенда ап-ак йолдызы бар. Без аны Йолдызкай дип йөртәбез.
(«Ялгызлык исемнәр» таблицасы астына китап, журнал, газета исемнәре язылган таблица эленә.)	Балалар ялгызлык исемнәрне табарга тиеш. 
Балалар җавабы:
– Китап, журнал, газета исемнәре баш хәрефтән языла		
		– Нәтиҗәләрне дәреслектәге кагыйдә белән чагыштырыйк: дөрес фикер йөрттекме икән?	Ялгызлык исемнәр һәм аларның язылышы турындагы кагыйдәләрне уку		
Динамик пауза	
Яңа белемнәрне ныгыту	Укытучы өчен максат: белемнәрне күнегүләр ярдәмендә ныгыту мөмкинлеге булдыру.
Укучылар өчен максат: яңа белемнәрне дәреслек кулланып камилләштерү	Дәреслек белән эш	РУУГ: үзконтроль, биремнәрне үтәүнең дөреслеген тикшерү;
ШУУГ: күршеңә ярдәм итүдә танып белү инициативасы күрсәтү	
		163 нче күнегү.
Бирем: текстны укып, ялгызлык исемнәрне табарга һәм язып алырга	Парлап эшлиләр, берничә укучы эшне сөйләп күрсәтә. 
Үзбәя		
		165 нче күнегү.
Бирем: текстны укып, ялгызлык исемнәрен табарга	Өйрәнгәннәргә нигезләнеп, күнегү үтәлешен аңлаталар		
Яңа белемнәрне мөстәкыйль куллану һәм тикшерү	Укытучы өчен максат: һәр укучыны теманы аңлавына, күнегүләр башкара алуына ышандыру.
Укучылар өчен максат: исем, ялгызлык исем  турында белемнәрне гамәлдә куллана белү	Дәреслектәге 166 нчы күнегүне дәфтәрдә башкаруны оештыру	Төркемнәрдә эшлиләр. Соңыннан, дәфтәрләрен алыштырып, бер-берсенең эшләрен  тикшерәләр, бәялиләр	ШУГГ: үз мөмкинлекләреңне белү-белмәү чикләрен чамалау;
ТБУУГ: фикерләүдә логик чылбыр төзү;
РУУГ: эшләнгән эшнең сыйфатын һәм дәрәҗәсен билгеләү;
КУУГ: күршең белән хезмәттәшлек итү	
Уку эшчәнлеген йомгаклау	Укытучы өчен максат: дәрестәге эшчәнлекне анализлау,  белемнәрне бәяләү һәм киләчәккә перспектива билгеләү
Укучылар өчен максат: үз фикереңне дәлилләү, дәрестә алган белемнәрнең әһәмиятен аңлау, аларны киләчәктә куллана белү	Рефлексия.
– Нинди максатлар куйган идек? Максатларга ирештекме? Ничек? Нәтиҗәләр нинди? Тагы да нәрсәләр эшләргә тиешсез? Бүгенге белемне тормышта кайда һәм ничек кулланырга мөмкин? Синең бигрәк тә кайсы эшең уңышлы килеп чыкты? Алга таба нәрсә өстендә эшләргә кирәк?	Балаларның җаваплары	ШУУГ: үз уңышларың / уңышсызлыкларың сәбәпләре турында фикер йөртү;
РУУГ: үз эшчәнлегеңне контрольгә алу	
		Белемнәрне бәяләү			
	Укытучы өчен максат: өй эшен хәбәр итү, аны башкару ысулын аңлату.
Укучылар өчен максат: өй эшен дөрес башкару	Өй эше. 164 нче күнегү