Фоат Садриев иҗаты үрнәгендә IX сыйныф укучыларын (рус төркеме) бердәм республика тестына әзерләү
(Проект эше)
Ләйсән САФИНА,
Мөслимдәге лицейның I квалификация категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы

Теманың актуальлеге
Рус телле балаларны татар теленә өйрәтү Татарстан Республикасындагы төрле милләт кешеләренең үзара дуслыгын һәм аралашып яшәвен ныгыту чарасы булып тора. Белгәнебезчә, рус телле балалар белән эшләүче татар теле укытучыларының төп бурычы ‒ укучыларны татарча аралашырга өйрәтү, татар теленә хөрмәт тәрбияләү, бу телне дәүләт теле буларак әһәмияте зур булуына төшендерү. Ләкин болардан тыш, төп бурычыбыз булып рус телле балаларны дәүләт йомгаклау аттестациясенә әзерләү тора.
Безнең мәктәптә татар телен укыту коммуникатив технологиягә нигезләнгән Р.З.Хәйдарова дәреслекләре буенча алып барыла. Әлеге технология нигезендә цикллап эшләү укучыларның сөйләм телен һәм иҗади сәләтен үстерә, татар телендә авыр фикерләүче укучыларга да уңышлар китерә. 
Әлбәттә, туган тел һәм әдәбият укытучысының төп методик коралы ул – сүз, әдәби әсәр үзе, аның теле, моңы, фикер тирәнлеге. Ләкин мәктәптә әдәбият дәресенә бирелгән 1 сәгатьтә генә әллә ни эшләп булмый. Җитмәсә, әдәбият дәреслекләрендә үзебезнең Мөслим районынынан чыккан күренекле шагыйрьләрнең, язучыларның иҗатын өйрәнүгә игътибар җитәрлек дәрәҗәдә бирелмәгән. Мисал итеп шуны әйтеп була: VIII сыйныф дәреслегендә Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге иясе, Халык язучысы дигән мактаулы исемне йөртүче Фоат Миңлеәхмәт улы Садриевның «Таң җиле» романыннан бер бит ярым күләмдә материал бирелгән. Бу, әлбәттә, әсәрнең аһәңлеген, геройларның тормышын, яшәешен, туган як табигатенең матурлыгын күрергә ярдәм итә алмый.
Шушыларның барысын да күз уңында тотып, якташ язучыларыбызның әсәрләрен укуны максат итеп куеп, IX сыйныф укучыларына имтихан биремнәрен үзем төзергә булдым.
Проектның максаты
Язучы-прозаик һәм драматург, Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, Халык язучысы Фоат Миңлеәхмәт улы Садриев шәхесен һәм иҗатын тестлаштыру биремнәре аша таныту һәм пропагандалау.
Бурычлар
1. Тест биремнәрендә якташ язучыбыз Фоат Миңлеәхмәт улы Садриев шәхесе һәм иҗаты турында актуаль һәм дөрес мәгълүмат кулланып төзү.
2. Туган ягыбызда яшәп иҗат итүче шәхесләребезне белүне, әсәрләрен укуны прорагандалау.
3. Укучыларны китап укуга һәм эзләнү эшенә җәлеп итеп, проектны укытуның тәрбияви һәм белем бирү максатларын тормышка ашыруда файдалану.
Эш этаплары
1. Язучы шәхесенә һәм иҗатына караган материалларының санын һәм сыйфатын өйрәнү, бер урынга туплау.
2. Мөслим районы үзәк китапханәсендә тупланган материалларны өйрәнү, цифрлаштыру.
3. Тупланган матриалларны системага салу, тест биремнәренең структурасын эшләү.
4. Имтиханга әзерләгән вакытта файдалану.
Көтелгән нәтиҗә
1. Укучыларны имтиханга әзерләгән вакытта материалны үзләштерү, яисә робот кебек биремнәрне үтәү генә түгел, ә җирлегебездә яшәп иҗат итүче шәхесләр турында мәгълүмат алу.
2. Язучыларыбызның, шагыйрьләребезнең иҗат җимешләрен- хезмәтләрен белү, аларны уку, дусларыңа тәкъдим итә белү.
3. Әсәрдән, шигырьләрдән алган белем һәм тәрбияне тормышта дөрес куллану.
I вариант
1 нче бүлек
Ответом к заданиям 1 и 2 является последовательность цифр, запишите её в бланке ответов № 1 справа от номера соответствующего задания, начиная с первой клеточки. При переносе ответа на бланк следует указать только эту последовательность, без запятых, пробелов и прочих символов. Каждый символ пишите в отдельной клеточке в соответствии с приведёнными образцами	

1. Вы услышите четыре коротких диалога, обозначенных А, Ә, Б и В. Определите, где происходит каждый из этих диалогов. Используйте каждое место действия из списка 1-5 только один раз. В задании есть одно лишнее место действия. 
Вы услышите запись дважды. Занесите свои ответы в таблицу	

Место действия: 
1. Китап кибетендә. 2. Мәктәптә. 3. Өйдә. 4. Китапханәдә.
Диалог 	А	Ә	Б	
Место действия				

А.
‒ Сәлам, Алсу. 
‒ Сәлам, Артур.
‒ Хәлләрең ничек?
‒ Әйбәт, рәхмәт.
‒ Ә синеке? 
‒ Минеке дә яхшы. 
‒ Син бүген дәресләрдән соң нишлисең?
‒ Китапханәгә барам. Миңа Ф.Садриевның китабы кирәк.
‒ Мин дә синең белән барыйм әле.
‒ Ярый. Дәресләрдән соң күрешербез. 
Ә.
– Исәнмесез, Гүзәлия Мәхмүтовна.
‒ Исәнме, Айзат. 
‒ Гүзәлия апа, миңа Ф.Садриевның «Рәхмәт, әтием» әсәрен бирегез әле.
‒ Рәхим ит, ал.
Б.
– Исәнмесез, сездә якташ язучыларыбызның китаплары бармы?
‒ Әйе, бар. Ә сиңа кайсысы кирәк.
‒ Мин Фоат абыйның китабын бик яратып укыйм.
‒ Менә узган атнада гына Фоат абыйның китабы сатуга чыкты. Аласыңмы?
‒ Әлбәттә, алам. Рәхмәт бик зур. 
1. Вы услышите пять высказываний. Установите соответсвие между высказываниями каждого говорящего А – Г и утверждениями, в списке 1 – 6. Используйте каждое утверждение из списков 1 ‒ 6 только один раз. В задании есть одно лишнее утверждение.
Вы услышите запись дважды. Занесите свои ответы в таблицу	

Утверждения:
А. Язучы-прозаик һәм драматург Фоат Миңлеәхмәт улы Садриев 1941 елның 10 мартында Татарстанның Мөслим районы Олы Чакмак авылында туа. Үз авылларында ‒ җидееллык, аннан күрше Шуган авылында урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, 1958 елдан хезмәт биографиясен башлап җибәрә.
Ә. 1972 елның августыннан 1981 елның сентябренә кадәр ул ‒ Мөслимдә чыга торган «Авыл утлары» исемле район газетасының җаваплы мөхәррире булып эшли. 
Б. Фоат Садриев ‒ ике дистәгә якын сәхнә әсәре авторы. Матбугатта аның беренче пьесасы ‒ «Оҗмах ишеге төбендә» исемле кечкенә күләмле комедиясе ‒ 1970 елда «Идел» альманахында басылып чыга. Шуннан соң ул, драматург буларак, Әлмәт татар дәүләт драма театры коллективы белән тыгыз иҗади элемтәдә яши. Аның бу театрда сәхнәләштерелгән пьесаларыннан «Их сез, егетләр!..», «Ач тәрәзәң», «Кондырлы кодачасы», «Тозлы бал», «Син ‒ сандугач, мин ‒ каен…», «Безнең авыл кызлары», «Яшьли сөйгән ярлар», «Хөршидә, Мөршидә, Рәшидә», «Аяз көнне яшен», «Безнең гомер язлары» спектакльләре тамашачылар һәм театр тәнкыйте тарафыннан аеруча җылы каршы алына.
В. Ф.Садриев ‒оста прозаик, хикәя-повестьлары, романнары белән дә танылган каләм иясе. Әдипнең «Шаһзаманов эше», «Адәм әүлиясе», «Зөбәйдәнең күңел дәфтәреннән», «Өченче кеше», «Рәхмәт, әтием!..», «Көлми торган кеше», «Кыргый алма әчесе» кебек повестьлары, дистәләгән хикәяләре , «Таң җиле» , «Бәхетсезләр бәхете» дигән романнары да үз укучысын тапты.
Г. Фоат Садриевка 1991 елда «Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе» дигән исем бирелде. «Таң җиле» романы өчен Әлмәт Язучылар берлегенең Р.Төхфәтуллин исемендәге әдәби бүләгенә, «Шаһзаманов эше» китабы өчен Р.Фәхретдинов исемендәге премиягә, С.Сөләйманова исемендәге әдәби премиягә, «Бәхетсезләр бәхете» роман-трилогиясе өчен 2010 нчы елда Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләгенә лаек булды. Мөслим районының Мактаулы гражданины. Мөслимдәге бер яңа урамга аның исеме бирелде. Ләкин иң мөһиме – Халык язучысы дигән мактаулы, горур исемгә лаек булды.
1. Сөйләүче әдипнең сәхнә әсәрләре язу остасы буларак танылуын әйтә. 
2. Сөйләүче Фоат Садриевның танылган шагыйрь булуы турында әйтә.
3. Сөйләүче әдипнең туган елы, туган авылы турында әйтә. 
4. Сөйләүче әдипнең күп төрле бүләкләр, премияләр иясе булуын әйтә.
5. Сөйләүче Ф.Садриевның җаваплы мөхәррир булып эшләве турында әйтә.
6. Сөйләүче Ф. Садриевның оста прозаик булуы турында әйтә.
Говорящий	А	Ә	Б	В	Г	
Утверждение						

Вы услышите разговор двух людей. В заданиях 3-8 обведите цифру 1, 2 или 3, соответствующую выбранному Вами варианту ответа. Вы услышите запись дважды	

‒ Исәнмесез, Тәнзилә Сабировна.
‒ Исәнме, Айсылу.
‒ Тәнзилә апа, сездә Ф.Садриевның «Таң җиле» романы бармы?
‒ Әйе, бар, Айсылу. 
‒ Миңа берничә көнгә биреп тора алмассызмы? Чөнки Мәдинә Вәлиевна әдәбият дәресенә укып килергә кушты. 
‒ Биреп торам, ник тормаска? Ләкин китапны озак тотма, битләрен ертма, бөкләмә. 
‒ Юк, мин китапны саклап кына тотам. 
‒ Дөрес эшлисең, Айсылу, чөнки ул ‒ кемнеңдер хезмәт җимеше.
‒ Рәхмәт, Тәнзилә апа.
‒ Исән бул, Айсылу.
3. Айсылу ... килә
1) китапханәгә
2) даруханәгә
3) кибеткә
4. Кыз Ф.Садриевның ... әсәрен сорый.
1) «Таң җиле»
2) «Бәхетсезләр бәхете»
3) «Көлми торган кеше»
5. Тәнзилә Сабировна - ...
1) китапханәче
2) укытучы
3) музей хезмәткәре
6. Айсылу китапны ... сорый. 
1) бер айга
2) берничә көнгә
3) ике атнага
7. Тәнзилә апа китапны ... куша.
1) озак тотмаска
2) ертырга
3) бүләк итәргә
8. Айсылуның укытучысының исеме ...
1) Тәнзилә Сабировна
2) Айсылу Дануровна
3) Мәдинә Вәлиевна
По окончании выполнения заданий 1 - 8 не забудьте перенести свои ответы в бланк ответов № 1	
I вариант
2 нче бүлек
Прочитайте текст. Определите, какие из приведенных утверждений 9‒16 соответствуют содержанию текста (1 ‒ текстка туры килә), какие не соответсвуют (2 – текстка туры килми)	

... Әнә ул газиз нигез. Күңел мөлдерәмә тулган. Менә уртасында зур чәчәк төшерелгән таныш зәңгәр капка, менә өй түрендәге юкә агачы, менә карт тупыл, аннан да ерак түгел шомырт агачы. Фәрит кечкенә капканы ачты, алар канат белән себергәндәй чиста ишегалдына керделәр. Ят кешеләрне күрүгә, юлбарыс төсле сырлы-сырлы соры песи баласы койрыгын тырпайтып веранда астына чумды. Ул арада әниләре күренде. Ул былтыр Фәрит белән Нәсимә бүләккә алып кайткан вак зәңгәр чәчәкле ефәк күлмәктән иде. Әниләре, аларның кайтып килүләрен күреп, күлмәген алыштырган ахрысы, хәзер изүендәге сәдәфне эләктереп азаплана, дулкынланудан бармаклары тыңламый иде. Башына ак яулык чөйгән,әнә чулпылары чыңлап куйды. Фәриткә әнисе тагын да ябыга төшкән, йөзе дә агарыбрак киткән төсле тоелды. 
Баскыч сап-сары итеп юылган булганга, ул аяк киеме белән керергә кыймады, сандалиларын ычкындырырга ниятләде, әмма иелергә көче җитмәде, әнисенең йөзеннән күзләрен ала алмады. Аның һәр җырчыгы җылылык бөрки, һәр сызыгы дөньяның әллә нинди гүзәллекләренән дә матур һәм кадерле иде, бу йөздән башка тормышны, яшәүне күз алдына китереп булмый иде. Фәрит шактый вакыт күзләрен аңардан ала алмыйча басып торды. Ул арада Нуриасма елмая-елмая кулларын сузып баскычтан төште. Фәрит әнисенең гомер буе урак-чалгы, көрәк-сәнәк, китмән, балта-пычкы төшмәгән кулларын учларына алды.
‒ Исәнме, әнкәй! Исән-сау тордыгызмы?
‒ Исән, улым, исән!

9. Өй түрендә каен агачы үсә.
1) текстка туры килә 2) текстка туры килми

10. Фәритләр канат белән себергәндәй чиста ишегалдына керделәр. 
1) текстка туры килә 2) текстка туры килми

11. Соры эт баласы койрыгын тырпайтып веранда астына чумды.
1) текстка туры килә 2) текстка туры килми

12. Фәритнең әнисенең исеме Нәсимә иде.
1) текстка туры килә 2) текстка туры килми.

13. Әниләре вак зәңгәр чәчәкле ефәк күлмәктән иде.
1) текстка туры килә 2) текстка туры килми

14. Иңенә ак шәл бөркәнгән, әнә чулпылары чыңлап куйды
1) текстка туры килә 2) текстка туры килми

15. Фәрит әнисенең йөзеннән күзләрен ала алмады.
1) текстка туры килә 2) текстка туры килми

16. Фәрит әнисенең гомер буе урак-чалгы, көрәк-сәнәк, китмән, балта-пычкы төшмәгән кулларын учларына алды.
1) текстка туры килә 2) текстка туры килми
17. Прочитайте тексты и установите соответствие между текстами А – Е и заголовками 1 – 8. Запишите свои ответы в таблицу. Используйте каждую цифру только один раз. В задании есть один лишний заголовок	
1. Әниләрен борчыйсы килмәүләре.
2. Нәсимәнең бүләге.
3. Фәритнең бәхетле минутлары.
4. Маратны чакырулары.
5. Әнкәй ‒ изге зат.
6. Ана белән баланың кушылуы.
7. Ата белән ананың шатлыгы.
8. Малайлар су буена төшә.
А. ... Нәсимә бианасын кочаклап алды, җилкәләреннән сөйде, Фәрит аңа өнәмичә карап торды. Хатынының әнисен кочаклау, сөю гадәтен ошатмый ул. Әнкәй- ул изге зат.
Ә. Алар исәнлек-саулык сораша-сораша өйгә үттеләр. 
‒ Нигә хәбәр итмәдегез, балалар?
‒ Борчылып көтеп торырсың дидек, әнкәй. 
Б. Нәсимә белән Фәрит атылып ишегалдына чыктылар. Кычыткан арасыннан ниндидер баш түбәсе сизелер-сизелмәс кенә күренде. Ничек кергән ул анда? Нәсимә:
‒ Марат!- дип кычкырып җибәрде.
Шулчак баш түбәсе пылт итеп өскә калыкты, аларның каршында бер ят нәрсә пәйда булды. 
В. Малайның кечкенә гәүдәсе тез астына суккандай чайкалып куйды, күзләре елмаюдан кысылды, кулындагы шестернясы төшеп китте һәм ул әтисе белән әнисенә таба йөгерде.Алар икесе дә чүгәләп аңа кулларын суздылар. Бала иң элек әнисенә килде. Нәсимә аны кочаклап алды, елый-елый битләреннән, чәчләреннән, җилкәләреннән үпте. Бер ел тулган сагынуны, нишләсәң дә, басарлык түгел иде. Менә бала әнисеннән аерылып Фәриткә килде.
Г. ...Куанычтан башлары күккә тигән ата белән ана улларын ике кулыннан җитәкләп өйгә юнәлделәр.
Әниләре өстәл әзерли иде инде.
Д. Сумкалар, чемоданнар ачылды. Нәсимә бианасына кызыл бәрхет камзул кигерде, кулына бик матур күлмәклек товар тоттырды. Нуриасма аларга рәхмәт укыды. Маратка якорь ленталы түгәрәк кепка белән зәңгәр матроска чыкты.
Е. Нәсимә ризык белән өстәл өстен тутырып ташлады.Борыңгы җиз самавыр да өстәл башына менеп утырды. Самавырның күңелле итеп чыҗлавы астында әнисенең дә, Маратның да күчтәнәчләрнең әле берсенән, әле икенчесеннән авыз итүенә карап утыру Фәрит өчен әйтеп бетергесез бәхет иде. 
Текстлар 	А	Ә	Б	В	Г	Д	Е	
Исемнәр								

По окончании выполнения заданий 9 -17 не забудьте перенести свои ответы в бланк ответов № 1	
3 нче бүлек
Ответы на задания 18 ‒ 32 запишите в бланке ответов № 1 справа от номера соответствующего задания, начиная с первой клеточки. Каждый символ пишите в отдельной клеточке в соответствии с приведёнными образцами	

Прочитайте предложения. Преобразуйте слова, написанные заглавными буквами в конце строк, обозначенных номерами 18 ‒ 25 так, чтобы они грамматически и лексически соответсвовали содержанию текста. Заполните пропуски полученными словами. Каждый пропуск соответсвует отдельному заданию 18 ‒ 25	

18.	Нуриасманың _____________ өзелеп төшкәндәй булды	ЙӨРӘК	
19.	Шуны _____________ авыл күренәчәк.	МЕН 	
20.	Кая барып бәрелергә белмәгән Нуриасма төштән соң ______ юл тотты	ИДАРӘ	
21.	Фәритнең күңеле болай да _______ тартыла иде, ул малайлар белән сөйләшә-сөйләшә бармакчы булып урамга чыкты.	ЫК	
22.	________ тавышын ул шундук таныды һәм көлә-көлә аңа борылды.	НӘСИМӘ	
23.	Ул басуга барып ________________ , комбайннар эшкә керешеп кенә маташалар иде.	ҖИТ	
24.	Басу юлыннан борылып, шоссега чыгуга Мизхәт __________ тизлеген арттырды.	МАШИНА 	
25.	Бер __________Хәдичә әнисе белән бер меңнән артык хезмәт көне эшләде. 	ЕЛ	

Прочитайте текст. Преобразуйте глаголы, написанные заглавными буквами в конце строк согласно указанным формам в левой части таблицы, и заполните пропуски полученными формами глаголов. Каждый пропуск соответсвует отдельному заданию 26 ‒ 32	
26.	Үрдә автобус акрынайды, ул акрынайган саен Фәритнең йөрәге кызурак _______ (үткән заман хикәя фигыль)	ТИП	
27.	-Хәдичәтти, мә әле, күчтәнәчләр белән чәй ______ (киләчәк заман хикәя фигыль)	ЭЧ	
28.	Менә уртасында зур чәчәк _________ (сыйфат фигыль) таныш зәңгәр капка.	ТӨШЕР 	
29.	Аңа тагын, шытырдавык кәгазьгә ________ (хәл фигыль) , бер зур кәшәнкә банан, тәм-том бирделәр һәм ул очып чыгып китте. (үткән заман сыйфат фигыль) укучылар арасында Олегның дусты Айдар да бар иде.	ТӨР	
30.	‒ Марат, хәзер үк _____ (боерык фигыль)! – диде Нәсимә ачыргаланып.	ТӨШ	
31.	Ул арада ишегалдына сарыклар да ________ (хәл фигыль) тулды.	КАЙТ	
32.	Менә әбиләре ________(сыйфат фигыль) бәрәңге алып чыкты.	ТУРА 	
4 нче бүлек
Для ответа на задания 33 ‒ 38 используйте бланк ответов № 2. При выполнении заданий 33 ‒ 38 обратите внимание на то, что ваши ответы будут оцениваться только по записям, сделанным на бланке № 2. Записи в черновиках при проверке экспертом не учитываются	

В заданиях 33-37 необходимо написать реплики в соответсвии с заданной речевой задачей	

33. Сообщи друзьям, что ты живешь недалеко от Фоата Садриева.
34. Узнай у Оли, прочитала ли она произведения Ф.Садриева.
35. Скажите, что на классный час вы пригласили Ф.Садриева.
36. Скажи о том, что, в произведениях Ф.Садриева тема родного края занимает особое место.
37. Сообщи о том, что Ф.Садриев многогранная личность.
38. Сез татар дустыгыздан хат алдыгыз. Сорауларга җавап биреп, дустыгызга хат языгыз. Язма эшегез 80 сүздән торырга тиеш.
... Бүген китапханәдә якташ язучыбыз Фоат абый Садриев белән очрашу булды. Фоат абый безгә үзенең мәктәп еллары турында, әсәрләренең иҗат ителү тарихы турында сөйләде. Мин китапханәдән аның «Аппаккаем» дигән китабын алдым.
... Ә син Ф.Садриевның әсәрләрен укыдыңмы? Кайсы әсәре сиңа күбрәк ошады? Сыйныфташларыңа Фоат абыйның кайсы әсәрләрен укырга тәкъдим итәр идең? Ни өчен?