Җөмлә темасы буенча ныгыту күнегүләре
(II сыйныф)
Җөмләнең баш кисәкләре. Ия белән хәбәр
(IV сыйныф)
(Азкомплектлы татар мәктәпләре өчен татар теле дәресенә технологик карта)
Гөлфәния ЗАКИРҖАНОВА,
Арча районы Шурабаш төп мәктәбенең башлангыч сыйныф укытучысы

	II сыйныф	IVсыйныф	
Тема	Җөмлә темасы буенча ныгыту күнегүләре	Җөмләнең баш кисәкләре. Ия белән хәбәр.	
Максат 	Җөмлә, ия һәм хәбәр төшенчәләре турында алган белемнәрне кабатлау, ныгыту, камилләштерү; дуслык, бердәмлек һәм тирә-якка сакчыл караш тәрбияләү	Җөмләнең баш кисәкләре турында мәгълүматны тирәнәйтү, дуслык, бердәмлек һәм тирә-якка сакчыл караш тәрбияләү
	
Предмет буенча нәтиҗәләр	
Җөмләдә ия һәм хәбәрне таба белү, орфографик дөрес язу күнекмәләрен үстерү	Ия һәм хәбәрнең баш кисәкләр икәнен аңлау, сөйләмдә һәм язуда дөрес куллану	
Планлаштырылган нәтиҗә	
Җөмләдә ия һәм хәбәрне таба белү. Бәйләнешле сөйләм телен үстерү	Җөмләнең баш кисәкләрен мөстәкыйль таба белү	
Универсаль уку гамәлләрен (УУГ) формалаштыру	
ТБУУГ	Җөмләнең баш кисәкләрен табу	Кирәкле мәгълүматны табу һәм аерып алу	
ШУУГ	Үз эшчәнлегенең нәтиҗәләрен яхшыртуга ихтыяҗ формалаштыру	Дәрестә үзенең белем һәм күнекмәләрен куллану	
РУУГ	Укучылар тарафыннан белгән яки әлегәчә белмәгән күнекмәләрне үзара бәйләү	Үз-үзеңне көйләү (үзрегуляция) кагыйдәләрен, күрсәтмәләрне истә тотып гамәлләр кылу	
КУУГ	Карарлар кабул итү һәм аны тормышка ашыру	Күршең белән хезмәттәшлек итү	
Пронстранствоны оештыру: 	Фронталь эш, индивидуаль эш, төркемнәрдә эшләү	
Предметара бәйләнеш: 	Әйләнә-тирә дөнья белән танышу, технология, музыка	
Төп төшенчәләр	Җөмлә, ия, хәбәр	Җөмлә кисәкләре, баш кисәкләр, ия, хәбәр	
Төп һәм өстәмә ресурслар	
1. Татар теле: Татар башлангыч гомуми белем бирү мәктәбенең 2 нче сыйныфы өчен. 2 кисәктә / И.Х.Мияссарова, К.Ф.Фәйзрахманова. – Казан: «Мәгариф-Вакыт», 2012.
2. Тестлар.
3. Яз темасына сюжетлы рәсем. 	1. Татар теле: Татар башлангыч гомуми белем бирү мәктәбенең 4 нче сыйныфы өчен дәреслек. 2 кисәктә / И.Х.Мияссарова, К.Ф.Фәйзрахманова. – Казан: «Мәгариф-Вакыт», 2014.
2. «Татар башлангыч гомуми белем бирү мәктәбенең 4 нче сыйныфында эшләүче укытучылар өчен методик кулланма» / И.Х.Мияссарова, К.Ф.Фәйзрахманова. – Казан: «Мәгариф-Вакыт», 2014.
Татар теле: «Мөстәкыйль эш дәфтәре»: татар башлангыч гомуми белем бирү мәктәбенең 4 нче сыйныфы өчен. – Казан: «Мәгариф-Вакыт», 2014.
4. Тестлар, биремле карточкалар	
Дәрес барышы	
	II сыйныф, IV сыйныф	УУГ	
I. Оештыру өлеше
Максат: дәрескә эш атмосферасы тудыру һәм укучыларны пихологик яктан сөйләмгә, яңа материалны үзләштерүгә, шәхси эшчәнлеккә әзерләү	– Исәнмесез, укучылар. Бүгенге дәресебез үзенчәлекле һәм эшлекле булыр. Ян һәм каршы күршеләребезне сәламлибез. 
– Әйдәгез, бер-беребезгә хәерле иртә телик. 
Хор белән әйтү:
Хәерле иртә миңа,
Хәерле иртә сиңа,
Хәерле иртә безгә,
Хәерле иртә сезгә!
– Кәефләрегез ничек? 
– Дәрес башында һәм ахырында нинди булганын ачыклап куйыйк. (Кояш, болыт, болыт артына качкан кояш.)
– Балалар, күзләрегезне йомыгыз һәм кояшлы аяз иртәне күз алдыгызга китерегез.
– Балалар, бүген мәктәпкә килгәндә, табигатьне күзәттегезме?
– Көн нинди? 
– Нинди хисләр кичердегез?
– Туңдыгызмы?
– Әйдәгез, укучылар, битләребезне, кулларыбызны, аякларыбызны җылытып алыйк әле. (Җылыну хәрәкәтләре.)
Матур язу күнегүләре
С с Ия хәбәр
Симфония җөмлә	КУУГ: иптәшеңнең үз-үзен тотышы белән идарә итү гамәле. Укучылар җөмлә ахырында, һәрберсе имитация ясап, уңай атмосфера тудыралар.
ШУУГ: әхлакый-этик бәяләү	
	II сыйныф	IV сыйныф		
II. Белемнәрне актуальләштерү 
Максат: үткән теманы кабатлау, җөмлә турында белемнәрне ныгыту, яңа теманы үзләштерүгә әзерләү	Укытучы белән эш
–Укучылар,  без нинди теманы тәмамладык? Димәк, без дәрестә нинди максатка ирешергә тиешбез.
– Җөмлә турында искә төшерик:
♦ Җөмлә нәрсәләрдән төзелә?
♦ Җөмлә ахырында нинди тыныш билгеләре куела?
♦ Нокта куелган җөмләне нинди тавыш белән әйтәбез?
♦ Сорау куелган җөмләне нинди тавыш белән әйтәбез?
♦ Өндәү куелган җөмләне нинди тавыш белән әйтәбез?
– Мисаллар китерегез.
	Мөстәкыйль эш (тактада)
Сүзтезмә һәм тезмә сүзләрне аерып язу.
Кояшлы көн, кура җиләге, елмаеп карау, өй түбәләрендә, үги ана яфрагы, бал корты, җылы яклардан, Кызыл китап, язгы җил, яшь бөреләр, тиз язу, яшел яфраклар, Туган апа, нечкәлек билгесе.
– Ни өчен бу сүзләрне (кура җиләге, үги ана яфрагы, бал корты, Кызыл китап, Туган апа, нечкәлек билгесе) тезмә сүзләр дип атыйбыз? 
– Ни өчен бу сүзләрне (кояшлы көн, елмаеп карау, өй түбәләрендә, җылы яклардан, язгы җил, яшь бөреләр, тиз язу, яшел яфраклар) сүзтезмәләр дибез? 	РУУГ: укучылар тарафыннан белгән яки әлегечә белмәгән күнекмәләрне үзара бәйләү. 
КУУГ: сораулар куелышы,информация табу, иптәшеңнең үз-үзен тотышы белән идарә итү, үз фикереңне әйтә белү	
III. Уку максатын кую
Максат: укучыларның уку эшчәнлеге процесында яңа материал үзләштерүгә мотивацияләрен күтәрү; һәр укучының, уку-үзләштерү мәсьәләсен чишкәндә, мөстәкыйльлек, активлык һәм нәтиҗәлелек эшен оештыру	Мөстәкыйль эш (100 нче күнегү) Бирелгән сүзләрне, билгеле бер тәртипкә салып, җөмләләр төзеп әйтү	Укытучы белән эш
– Укучылар, китапларыгызны ачыгыз һәм бүгенге теманы укыгыз. Тема буенча сез нәрсәләр беләсез?
– Дәрестә без нәрсәгә өйрәнергә тиешбез .
Җөмләнең баш кисәкләре
Ия	
Хәбәр	

Кем? Нәрсә?	
Нишли?	

Исем, алмашлык	
фигыль	

	ТБУУГ: танып белү мәсьәләсен мөстәкыйль ачыклау һәм максат кую.
РУУГ: кагыйдә, инструкцияләрне истә тоту һәм аларга ияреп гамәлләр кылу.
КУУГ: коллектив фикер алышуда катнашу	
IV. Яңа теманы ачыклау
Максат: җөмлә кисәкләре турында өйрәнүне дәвам итү, белемнәрне тирәнәйтү; теманы өйрәнүгә кызыксыну уяту	Укытучы белән эш
Уку мәсьәләсен чишү
100 нче күнегү. Бирелгән сүзләрне, билгеле бер тәртипкә салып, җөмләләр төзеп әйтү.
♦ Җөмләнең баш кисәкләре нинди?
♦ Ия нинди сорауга җавап бирә?
♦ Хәбәр нинди сорауга җавап бирә?
(Бер җөмләне язып, ия һәм хәбәре астына сыздыру.)	Мөстәкыйль эш
82 нче күнегү. Җөмләләрне язып, ия һәм хәбәре астына сыздыру.
Сорауларга җавап әзерләү. 
(Бер-берләренең эшләрен тикшерәләр.)	ТБУУГ: уку мәсьәләсен чишүдә логик фикерләү; төп билгеләрне аерып алу нигезендә, кагыйдә формалаштыру.
КУУГ: үз фикереңне тулы һәм төгәл итеп әйтә белү.
РУУГ: үз эшчәнлегеңне контрольгә алу.	
Ял минуты. Физминутка
Максат: эш вакытында арганлыкны киметү; киеренке халәтне стимуллаштыру; игътибарлыкның коцентрациясен арттыру	

Укучылар музыка астында күнегүләр башкаралар	
V. Белем һәм күнекмәләрне ныгыту
Максат: белемнәрне практикада куллана белү, ия белән хәбәрне җөмләләрдә дөрес табуны булдыру; үзләштергән белемнәрне ныгыту	Мөстәкыйль эш
Яз картинасы буенча кечкенә хикәя төзетеп сөйләтү.
Төрле төрдәге җөмләләр куллану.
Иптәшеңнең эшен бәяләү.
Симфония сүзенең мәгънәсен аңлатмалы сүзлектән табыгыз.
Симфония – оркестр өчен язылган зур күләмле әсәр.
– Яз җитүгә туган якларын сагынып кошлар кайта. Алар матур сайраулары белән безне таң калдыра. Кошлар симфониясен тыңлап алыйк	Укытучы белән эш
83нче күнегү.
Җөмләләрне уку. Ияне табу.
– Барлык җөмләдә дә сөт, курчак, куян сүзләре ия булдымы?
– Ни өчен? 
Мөстәкыйль эш дәфтәрендә 107 нче күнегүне эшләү. Ия һәм хәбәрне сайлап язу	РУУГ: алдан фаразлау, контроль.
ТУУГ: гомуми уку, логик, проблема кую һәм чишү. 
КУУГ: сораулар куелышы, иптәшеңнең үз-үзен тотышы белән идарә итү, фикереңне әйтә белү, тикшерү, коррекцияләү, информация табу.
ШУУГ: әхлакый-этик бәяләү, мәгънә төзелеше	
	Тест эшләү	РУУГ: алдан фаразлау, контроль.
ШУУГ: дәрестә үзенең белем һәм күнекмәләрен куллану	
	1. Җөмләгә туры килгән билгеләмәне күрсәт.
а) Сүзтезмәләр
ә) Тәмамланган уй
б) Сүзләр бәйләнеше
2. Ия кайсы сорауга җавап бирә?
а) Кем? Нәрсә?
ә) Нишли?
б) Ничә?
3. Җөмләнең хәбәрен билгелә.
Ямьле җәй җитте.
а) Ямьле
ә) Җитте
б) Җәй
4. Җөмлә ахырынды нинди тыныш билгеләре куела?
а) : ; !
ә) ? , !
б) . ? !
5. Җөмлә ахырында кайсы тыныш билгесе куела?
Азат кая барасың
а) .
ә) ?
б) !
6. Җөмлә ахырында нинди тыныш билгесе куела? 
Абау, нинди матур кыз
а) . 
ә) ? 
б) !	1. Тәмамланган уйны белдерә торган сүз яки сүзләр тезмәсе ул –
а) җөмлә
ә) сүзтезмә
б) хәбәр
2. Җөмләнең әйтелү максаты ягыннан төрен билгелә.
Син дәресләреңне әзерләдеңме?
а) хикәя җөмлә
ә) боерык җөмлә
б) сорау җөмлә
3. Җөмләнең баш кисәкләре – 
а) хәл һәм хәбәр
ә) ия һәм хәбәр
б) аергыч һәм ия
4. Баш кисәкләре дөрес билгеләнгән җөмләне күрсәтегез.
а) Авылыбыз көннән-көн матурлана.
ә) Без ашыкмыйча гына атлыйбыз.
б) Яңа мәктәбебез зур. 
5. Җөмләдә ия күпчелек очракта кайсы сүз төркеме белән белдерелә?
а) сыйфат
ә) рәвеш
б) исем
6. Татар телендә хәбәр күпчелек очракта кайсы урында килә?
а) җөмлә башында
ә) җөмлә ахырында
б) җөмлә уртасында		
VI. Дәресне йомгаклау, билгеләр кую. Рефлексия
Максат: дәрескә йомгак ясый белү; шәхси эшчәнлеккә һәм сыйныф эшенә үзбәя кую	Үзбәя	Нәтиҗә һәм бәяләү
ШУУГ: мәгънә төзелеше, укуның дәлилләре.
РУУГ: бәяләү.
КУУГ: фикерне әйтә белү	
	– Тамгалар ярдәмедә бүгенге дәрестә эшчәнлегегезне бәяләгез. Дәрестә сезнең барысы да килеп чыкты, барлык эшләрне дә аңлап эшләдем дип уйласагыз, өндәү билгесен күтәрегез.
– Әгәр инде дәрестә әле кайбер әйберләр килеп чыкмады, барлык күнегү-биремнәрне төгәл башкармадым дип уйласагыз, ноктаны күтәрегез.
– Ә инде эш барышында авырлыклар, аңлашылмаган урыннар күп булды һәм «Миңа ярдәм кирәк», - дип уйлаучылар сорау тамгасын күтәрегез.
– Рәхмәт	– Укучылар, сезгә җөмләләрне тулыландырырга кирәк булачак.

Мин бүген ... өйрәндем
Мин дәрестә ... белдем.
Миңа ...  читен булды.
Миңа кызыклы ... булды.
Хәзер мин ... беләм.		
VII. Өй эше бирү
Максат: укучыларга өй эшен бирү һәм биремне аңлату	Йомгаклау. Өй эше бирү	
	II сыйныф	IV сыйныф	
	99 нчы күнегү (70 нче бит)	104 нче күнегү (51 нче бит)	
	– Күңелегез күтәренкеме? Нинди тамга куйыйк?
– Укучылар, дәрес өчен рәхмәт сезгә.