2015 ел – Россиядә әдәбият елы
Балачак әдипләре – башлангыч мәктәптә
(Татар әдәбиятыннан сыйныфтан тыш эшчәнлек    программасы)
Алсу РӘХМӘТУЛЛИНА, Алсу ГАЗИЕВА,
Ютазы районы Урыссу гимназиясенең югары квалификация категорияле башлангыч сыйныфлар укытучылары,
Гөлдания БИЛАЛОВА,
Ютазы районы Урыссу гимназиясе директоры, педагогика фәннәре кандидаты
        Җәмгыятебездә бара торган үзгәрешләр  башлангыч мәктәптә укытыла торган матур әдәбиятка да тәэсир итми калмый. Татарстан җөмһүриятендә татар һәм рус телләренең дәүләт телләре дип игълан ителүе исә мәктәпләрдә   бу ике телне һәм әдәбиятларын бер дәрәҗәдә укыту бурычын алга куя.  Әлеге программа балаларның туган тел һәм әдәбиятын  белү дәрәҗәсен күтәрү мөмкинлекләрен тормышка ашыруны күздә тота. Бу исә тормышта лаеклы урынын табарлык, туган телен, мәдәниятен, үз халкының кыйммәтләрен хөрмәт иткән, шулар белән горурланган, коммуникатив, киң фикер йөртүче, максатчан шәхес тәрбияләү дигән сүз.
Әдәбият укучыларны эзлекле фикер йөртергә, иҗади уйларга өйрәтә. Ул кешенең рухына, хисләренә мөрәҗәгать итә. Коры сүз белән генә кеше күңеленә тәэсир итеп булмый. Тәрбияле  булырга, игелек эшләргә кирәклеген кеше үз күңеле белән тоярга, кабул итәргә тиеш. Без, хисләр аша бала күңеленә үтеп кереп,  аны тәрбиялибез.
Программа, ФДББС кысаларында әхлак сыйфатлары тәрбияләү күзлегеннән чыгып, укучыларның яшь үзенчәлекләрен исәпкә алып  төзелде. Бәйләнешле сөйләм телен үстерү, шигырьне өйрәнү белән үрелеп, шул ук темага әңгәмә кору аша алып барыла. Барлык сыйныфларда да милли төбәк компоненты кертелә: якташ язучылар иҗаты өйрәнелә, сыйныфтан тыш чаралар үткәрелә.
Татар мәктәбенең башлангыч сыйныфларында татар әдәбиятын укыту программасына (төзүче-авторлар: Д.Заһидуллина, филология фәннәре докторы, профессор; Н.Йосыпова, филология фәннәре кандидаты, доцент) түбәндәге әсәрләр кертелгән:
Автор	Әсәр исемнәре	
Роберт Миңнуллин	“Югалган көн”, “Саный беләм”, “Дөньядагы иң зур алма”, “Айга очтык”	
Шәүкәт Галиев	“Витаминлы хәрефләр”, “Онытылган”, “Борау”, “Пәрәмәч”, “Рәхмәтләр хакында”	
Резедә Вәлиева	“Дәү әнигә барабыз”	
Фәнис Яруллин 	“Туган ягы кирәк кешегә” 	

Халкыбызның йөзек кашы булган әдипләребезнең шигырьләренең  күбесе, мәктәп программасы белән чагыштырганда,  читтә калган. Шуны күздә тотып, «Балачак әдипләре башлангыч мәктәптә” курсында   укучыларны язучыларның күбрәк әсәрләрен өйрәнү, бәйләнешле сөйләм телен камилләштерү мөмкинлекләрен ачу, якташларыбыз иҗатына  кызыксыну уяту зур урын алып тора. 
Әлеге программа башлангыч сыйныф укучыларына адреслана һәм гомуми белем бирү мәктәпләренең, татар гимназияләренең башлангыч сыйныф, татар теле һәм әдәбияты мөгаллимнәре тарафыннан сыйныфтан тыш эшчәнлектә кулланыла ала.
Курсның актуальлеге
Иҗади фикерли алучы креатив шәхес тәрбияләү – бүгенге көн таләбе.
Курс  укучыларны шигырьдән күп яңа мәгълүмат алырга өйрәтә:  дөнья агышы, мәктәп, әйләнә-тирә мохит, әти-әнигә мәхәббәт, табигать күренешләре, хайваннар дөньясы турында фикерләрне тирәнәйтергә мөмкинлек бирә.  Шигырьгә анализ ясаганда, укучы матурлыкны табарга өйрәнә, хискә байый, әхлак тәрбиясе ала. Ләкин иң әһәмиятлесе – мөстәкыйль фикер йөртергә өйрәнә.
Курсның максаты. Заман таләпләренә җавап бирерлек итеп, иҗатка омтылышлы, рухи һәм әхлакый сафлыкка ия булган шәхес тәрбияләү.
Бурычлары:
– балаларны татар шагыйрьләре, аларның иҗатлары белән тирәнтен таныштыру;
– укучыларны  матур әдәбият әсәрләренә алып керү һәм сүз сәнгатенең образлыгын аңларга өйрәтү;
– татар әдәбияты дәресләрендә алган белемнәрне системага салу, тирәнәйтү;
– аңлап уку ихтыяҗы булдыру;
– балаларда иҗат итү омтылышын уяту;
 – шигырь укудан ләззәт, хозурлык табарга өйрәтү;
– милли рухта үстерү, гыйлем биреп, әхлаклы, күркәм  шәхесләр итеп әзерләү.
Программа 34 сәгатьтән,  атнага берәр дәрес исәбеннән төзелде. Дүртьеллык курс дүрт баскычка бүлеп бирелде.
Программа эчтәлегенең төзелеше
Программа, һәр авторның иҗат үзенчәлекләренә карап, балаларның үзләштерү сәләтен искә алып, тематик төркемнәргә бүленде. I–II  сыйныфларда программа – биш бүлектән,  III–IV сыйныфларда алты  бүлектән тора. Алар темаларга бүленә.
I сыйныф
 I бүлек – «Исәнме, мәктәп». (10 сәг.) Без бәләкәй чакларда. Мин беренчедә укыйм. Хәрефләр бәйрәме. «А» хәрефеннән «Я» га кадәр сәяхәт. 
«Хәрефләр шәһәрчеге» дигән проект.
 II бүлек – «Туган якның ачык китабы». (7 сәг.) Сөмбелә  бәйрәме. Ипи кадере. Яңгыр, яу, яу! Кошларга ярдәм итик! Кыш бабай  шәһәрчеге. Саф һава – тәнгә дәва.
 III  бүлек – «Минем гаиләм – минем бәхетем». (9 сәг.) Энекәш кирәк миңа! Батырлык эшләр идем. Дәү әнием,  дәү әтием... Әти төсле булыр идем!
Әниемнең җылы карашы. Нәүрүз бәйрәме. Яз килә, кояш көлә. Юлда сак бул!
 IV бүлек – «Батырлар янәшә яши». (3 сәг.) Җиңү көне. Тынычлык телибез!
Минем солдат буласым килә.
  V бүлек – «Ял итеп алыйк әле». (4 сәг.) Безнең авыл зоопаркы. Һәркайсының үз моңы. Сабантуй бүген бездә. Без инде зур үстек.
II сыйныф
I бүлек – «Хәзинәләр иле». (5 сәг.) Сүзләр иле. Кызык сүзләр. Телшомарткычлар. Салкын айлар.
II бүлек – «Көзге муллык». (6 сәг.) Алтын тәңкәләр. Көзге җилләр. Көзге уңыш. Сөмбелә бәйрәме. Алтын яфраклар. 
«Көз турында табышмаклар, мәкальләр, әйтемнәр, сынамышлар»  дигән проект.
III бүлек – «Кыш». (10 сәг.) Кыш килә. Яңа елны көтәбез. Кар бабай. Сыйланыгыз, кошкайлар!  Ватанны саклаучылар.
IV бүлек – «Яз». (9 сәг.)  Әнием, кадерлем. Ак яулыклы әбием. Яз, яз, яз җитә... Карга боткасы. Чәчәкләр китерик һәйкәлләргә. Кирәкми безгә сугыш!  Болын даруханәсе. 
V бүлек – «Сәламәт тәндә –  сәламәт акыл».  (4 сәг.) Бер, ике, өч... Без биибез. 
«Дару үләннәре» дигән  проект. Түгәрәк өстәл.
III сыйныф
I  бүлек – «Мәктәбем безне көтә». (6 сәг.)  Кыңгырау дәрескә дәшә. Укытучым. Аралашу әдәбе. Көтеп алган дәресләр. Күнелле тәнәфес.
Юлда йөри беләсеңме?
II бүлек – «Туган төбәгем». (6 сәг.)  Икмәк кадере. Сөмбелә бәйрәме.
Сандугач керде күңелгә. «Туган  төбәгем» темасына экскурсия. Музей – тәрбия учагы.
«Ютазы районының  истәлекле урыннары» дигән проект.
III бүлек – «Бөтен җиһан ап-ак». (6 сәг.) Кошларга ярдәм итик! Матур да соң кыш. Яңа ел. Тау шуганда. Саф һавада уйныйк әле.
IV бүлек – «Гаилә учагы». (7 сәг.)  Әтием һөнәре. Сеңлемне уятканда.
Тамчы тама. Бүләкнең иң зурысы – әнием, сиңа. Карга боткасы. Тиз әйтә беләсеңме? 
«Минем гаиләм» дигән проект.
V бүлек – «Һәрвакыт булсын кояш». (3 сәг.) Батырларны искә алабыз. Җиңү парады.  Һәрвакыт булсын кояш.
VI бүлек – «Ял итеп алыйк әле». (6 сәг.) Эт – кешенең дусты. Бәбкәләр.
Аладан – боладан... Сәламәт булыйм дисәң! Шифалы үләннәр. Сабантуй.
IV сыйныф
I  бүлек – «Мәктәбем – горурлыгым». (5 сәг.)  Мәктәбем – горурлыгым, мәктәбем – йөз аклыгым. Әдәп төбе – матур гадәт. Көз. Сез иң гүзәл кеше икәнсез.
II бүлек – «Табигатьтә – көз». (9 сәг.)  Икмәк кадере. Кошларны озатабыз. Туган ягым көзе. Сөмбелә бәйрәме.
«Бердәнберем, газизем, ул минем әнием» дигән проект. Каләм тибрәтү. Шатлансын әле, әни... Туган ягы кирәк кешегә.
III бүлек – «Ап-ак карлар яуганда».  Туган якка кыш килде. Кышкы әкият.
IV бүлек – «Әниемнең әнисе – әбием була миңа». (7 сәг.) Кадерле әби-бабай. Безнең гаилә – тату гаилә. Чәчәкләр, чәчәкләр... Яз килде.
V бүлек – «Әткәм   төсе тыныч көннәрдә». (3 сәг.) Ветераннарга. Аянычлы сугыш еллары. Фронттан хатлар.
VI  бүлек – «Туган якка сәяхәт». (6 сәг.) Кечкенә дусларым. Сабан туе. Туган авылым. Күңелле җәй, ямьле җәй! 
Шагыйрьнең туган авылына экскурсия. 
Көтелгән нәтиҗәләр
Программа материалын уңышлы үзләштергән бала түбәндәге белем һәм күнекмәләргә ия була:
          • шагыйрьләрнең шигырьләрен таный, анализ ясый, яшьтәшләренә аңлата,  кирәкле мәгълүматны табып, аны тормышта куллана ала;
          • төркемнәрдә эшләгәндә, әңгәмәдә катнашып, сыйныфташларыңны тыңлап,  фикер алышып, бер карарга килә;
          • мөстәкыйль рәвештә шигырьләр иҗат итә, аларны тамашачыларга җиткерә белә;
          • гаилә белән гимназия арасында җылы мөнәсәбәт тудыра, үз гаиләсе тарихына хөрмәт белән карый;
          • үз милләтенең культурасы, сәнгате һәм әдәбияты белән горурлану хисләре кичерә;
          • кешелеклелек, мәрхәмәтлелек, тирән фикер йөртә, ситуацияне дөрес итеп бәяли,  җир-анабыз, табигатебез байлыкларына ихтирамлы карашта була белә.

«Балачак әдипләре башлангыч мәктәптә” сыйныфтан тыш эшчәнлек курсының календарь-тематик планы

1 нче сыйныф (Роберт Миңнуллин)

№ №	Тема	Әсәрләр	Эш төрләре	Көтелгән нәтиҗәләр	

I бүлек. “Исәнме,  мәктәп”	
1
1.	Без бәләкәй чакларда	“Бакча белән хушлашу” 
	Рәсем ясау  “Минем бакчадагы бер көнем”	Балачакның күңелле мизгелләрен искә төшерү, бакча хезмәткәрләренә карата хөрмәт хисе тәрбияләү	
2
2.	Мин беренчедә укыйм	“Беренчегә”, “Санарга өйрәнәбез”	Бармак уеннары, “Песием, песием...” уены	Укучыларда  горурлык хисе тәрбияләү, сыйныфташлары белән хезмәттәшлек итәргә өйрәтү	
3
3.	Хәреф-ләр бәйрәме
	“Хәрефләр буталганда, “Югалган хәрефләр”
	Җырлы-биюле уеннар (“Наза”, “Чума үрдәк, чума каз”)
	Балаларда хәрефләрне танып укый белүгә омтылыш, милли  җырлы-биюле уеннарга мәхәббәт тәрбияләү; матур, чиста, ачык тавыш белән сәнгатьле итеп җырлау күнекмәләре булдыру	
4
4.	“А” хәрефеннән “Я” га кадәр сәяхәт 
	“Актаныш”, “Әтәч”, “Болгар белән Биләр”, “Вагон-вагон виноград”, “Герб” 		Һәр  милләт баласына үз ана телен белү, бу телдә аралашу кирәклеген аңлату; республикабыз-ның рәсми символлары, истәлекле урыннары, елга-сулары белән читтән торып таныштыру	
5
5.		“Дамир белән доктор”, “Елга”, “Жилет”, Җәлил”, “Закон”, “Итек”
	Татарстандагы елгалар (карта буйлап сәяхәт)		
66.		“Йозак”, “Казан”, “Ләгән”, “Мәчет”, “Нәүрүз” 
	Казан шәһәренең истәлекле урыннары (презентация)		
77.		“Оя”, “Өрек”, “Песи”, “Рам”, “Сабантуй”, “Татарлар” 	Милли киемнәрне татар орнаменты белән бизәү		
88.		“Улак”, “Үтүк”, “Флаг”, “Хоккей”, “Һава”, “Цирк”
	“Олимп” спорт комплексында эшләүче түгәрәкләргә язылу		
99.		“Чаллы”, “Шүрәле”, “Щи”, “Ык”, “Элеватор белән эскерт”, “Юл”, “Ярыш” 

	Бездә кунакта – юл йөрү кагыйдәләре инспекторы		
110.	Проект “Хәрефләр шәһәрчеге”	“Туган тел”	Проект ясау	Ата-аналар ярдәме белән кирәкле мәгълүматны туплап, сайлап алып проектны башкарып чыгу	

II бүлек. “Туган якның ачык китабы”	
1
11.	Сөмбелә  бәйрәме	Көз турында башка шагыйрьләрнең шигырьләре.	“Көзге урман безне чакыра” – сәяхәт	Балаларны табигатьнең гүзәлле-ген күрә белергә, гөмбәләрне дөрес җыю ысулларын үзләштерергә өйрә-тү.	
1
12.	Ипи кадере	“Иписез табын”, “Игенчеләр гаиләсе”, ”Ипекәй” , “Игенче” , “Кирәк!”
	Дәрес-әңгәмә, авыл хуҗалыгы хезмәткәрләре белән очрашу.	Ипи кадерен белү, авыл хуҗа-лыгы хезмәткәрләренең эшенә  карата хөрмәт уяту.	
1
13.	Яңгыр, яу, яу!	“Кояшлы яңгыр”, “ Әгәр дә яңгыр яуса..”, 
“ Яңгырда яланөс бик 
оза-а-ак торганнан соң язылган шигырь” , “Яңгыр шундый буламы?”, “Сала-ват күпере”
	Эндәшләр өйрәнү (Яңгырга, болытка эндәшүләр).	Укучыларны табигать күренеш-ләре белән таныштырып, яңгырның җир-ана өчен әһәмиятен ачыклау	
14.	Кошларга ярдәм итик!	“Песнәк белән сөйләшү”	Җимлекләр конкурсы	Канатлы дусларыбызга  кышкы ачы суыкларда ярдәм кулы суза белү	
115.	Кыш бабай  шәһәрчеге	“Кар бәйрәме”, “Чыршы әйләнәсендә” .	Кыш бабайга хат язу.	Тылсымлы сүзләрне дөрес кулланып, үз фикерләреңне җиткерә белү	
116.	Саф һава – тәнгә дәва	“Өр-яңа киез итек”, “Оча торган чаңгылар”

	Чанада, чаңгыда шуу.	Гаилә белән күңелле һәм файдалы  ял итү күнекмәләрен формалаштыру	
117.		“Җәяүле буран”, “Буранлы көн” 	Кышкы табигатькә экскурсия		

III бүлек.  “Минем гаиләм – минем бәхетем”	
118.	Энекәш кирәк миңа!	“Энемне тибрәткәндә”, “Энекәш кирәк миңа”	Әңгәмә	Гаиләдә бер-береңә хөрмәт, җылы мөнәсәбәт, әти-әниләренә, әби-бабаларына, туганнарына карата шәфкатьлелек, кайгыртучанлык, ярдәмләшү хисе тәрбияләү	
119.	Батырлык эшләр идем	“Капитан булачакмын”
	Сораулар һәм җаваплар		
2
20.	Дәү әнием, дәү әтием..	“Бабайлар нинди була?”, ”Кем соң минем әби?”, “Әби кунакка килгәч”, “Күчтәнәч”, “Әби белән Нәби”, “Әтәчле сәгать”	“Оныклар һәм әби-бабайлар чәй өстәле артында” 		
221.	Әти төсле булыр идем!	“Менә шундый кеше ул”,  “Әтием палас кага”, “Әти төсле”	“Әтием һөнәре” –   әтиләрдән мастер-класс		
222.	Әниемнең җылы карашы	“Әни кирәк!”, “Әнием”, ”Булышчы”, “Икесе дә мин үзем”	“Улы белән әнисе” шигырен рольләргә бүлеп уку; “Әниләр бәйрәме		
223.	Нәүрүз бәйрәме	“Яз килгән бит”	Югары сыйныф укучылары тарафыннан әзерләнгән бәйрәмдә катнашу	Бәйрәмдә актив катнашу, борынгыдан килгән гадәтләрне үтәү	
224.	Яз килә, кояш көлә	“Мин кояшны яратам!”	“Яз төсләре” – рәсем ясау	Язның матур мизгелләрен күреп, кәгазьгә төшерү	
225.	Юлда сак бул!	“Минем таныш автобусым”, “Светофор”	Юл йөрү кагыйдәләре буенча викторина	Җәяүлеләр өчен юл йөрү кагыйдәләрен искә төшерү	

IV бүлек. “Батырлар янәшә яши”	
226.	Җиңү көне	“Карт солдат”, “Имин булыр илләр”, “Тынычлык маршы”	Түгәрәк өстәл “Ветеран  бездә кунакта”	Укучыларны Бөек ватан сугышы ветераннары белән таныштыру, алар белән горурлану хисләре тәрбияләү, патриотик һәм гражданлык хисләре булдыру	
227.	Тынычлык телибез!	“Тынычлыкның туган көне” шигыре
	Мемориал комплекска экскурсия		
228.	Минем солдат буласым килә	“Туган илнең улы мин”	Җинү парадында катнашу.		

V бүлек. “Ял итеп алыйк әле”	
3
229.	Безнең авыл зоопаркы	“Көтү кайта авылга”
“Каз бәбкәләре”, “Йөгерә урамнан  чебиләр”	Әңгәмә.
Рәсем ясау	Авыл тормышына кызыксыну уяту, азык-төлек җитештерүчеләргә хөрмәт тәрбияләү	
3
30.	Һәркайсының үз моңы	“Мырык-мырык”, “Чебиләр” шигырьләре;
күңелле  зарядка “Чебиләрем”	Музыкага зарядка ясау	Иртәнге зарядканы кызыклы һәм файдалы оештыру өчен этәргеч бирү	
331.	Сабантуй бүген бездә	“Сабантуй бүген бездә!”, “Тәкә”, “Кулъяу-лык”, “Чүлмәк вату”,
“Сабантуй кызык булды”	Сабантуй бәйрәме	Үз милләтенең гореф-гадәтләрен, милли бәйрәмнәрен, традицияләрен белүче шәхесләр тәрбияләү	
332.	Очрашу кичәсе		Шагыйрь белән очрашу кичәсе	Роберт Миңнуллинның шигырьләрен укуны дәвам итәргә кызыксыну уяту, үзе белән ачыктан-ачык әңгәмә	

2 нче сыйныф  (Шәүкәт Галиев)
	
№	Тема	Әсәрләр	Эш төрләре	Көтелгән нәтиҗәләр	

I бүлек . “Хәзинәләр иле”	
11.	Сүзләр иле	“Балфавит”, “Сүз эчендә сүз”, “Кызык” (Палиндром)	Татар алфавиты буенча сәяхәт	Татар алфавитын искә төшерү	
22.	Кызык сүзләр	“Кәли ала иләк”, “Юа”, “Җиләк-җимеш кибетендә”	Дәрес-викторина (уңнан да, сулдан да бертөрле укыла торган сүзләр белән эш)	Сөйләм телен үстерү, аерым  авазларны дөрес әйтүгә ирешү	
33.	Телшомарткыч-лар	“Бүрәнә, бүре, бүдәнә”, “Тырма, торма һәм торна”, “Шома таш”	Дәрес-ярыш	Йөгерек укыганда, авазларны  дөрес әйтүгә ирешү	
44.		“Арык, чарык һәм сарык”, “Тукмак”, “Бөтер-чекләр”.	Парлап эшләү		
55.	Салкын айлар	“Бәхәс”, “Салкын аваз”	Ай исемнәре буйлап сәяхәт	Ай исемнәрен искә төшерү, дөрес әйтелешне үзләштерү	

II бүлек. “Көзге муллык”	
66.	Алтын тәңкәләр	“Алтын юрган”, “Көз”, “Иң матур чак”	Көзге табигатькә экскурсия	Көзге матурлыкны күрә белү, автор әсәрендәге күренешләрне чынбарлыктагы күренешләр белән чагыштыра белү күнекмәләрен үстерү	
77.	Көзге җилләр	“Өрәләр...”, “Көзге җилләр”, “Җил бакчага кергән”		Көзге табигатьтәге үзгәрешләрне барлау, көзгә хас билгеләрне искә төшерү	
88.	Көзге уңыш	“Уртак алма”, “Тәмле рәхмәт”, “Тәмле күмәч”	Күргәзмә “Көзге муллык”	Табигать биргән сый-нигъмәтләрнең кадерен белергә өйрәтү	
99.	Сөмбелә бәйрәме	Көз турында җырлар, шигырьләр.	Көз бәйрәмендә  катнашу	Бәйрәмдә үз-үзеңне тоту кагыйдәләрен белү	
110.	Алтын яфраклар	“Урман ява”, “Очты яфрак...”	Рәсем конкурсы “Иң матур яфрак”	Яфракларның матурлыгын күрә, аларны аера белү, һәр агачка хас үзенчәлекне истә калдыру	
111.	Проект  “Көз турында табышмаклар, мәкальләр, әйтемнәр, сынамышлар”		Проект	Көз темасына  табышмаклар, мәкальләр, әйтемнәр, сынамышлар җыю	

III бүлек. “Кыш”	
112.	Кыш килә	“Кыш килә!”, “Аякъязма”	Сораулар һәм җаваплар	Кыш ел фасылының үзенчәлек-ле сыйфатларын күзәтү	
113.		“Кар бөртеге, кун кулга”, “Ак рәхәтлек”	Тәрәзәгә бизәкләр төшерү		
114.		“Кышкы тынлык”, “Кышкы төшләр”	Әңгәмә		
115.	Яңа елны көтәбез	“Яңа елга хәзерлек”, “Кар бабай”, “Кыш бабай әфсене”.“	Дискуссия, сыйныф бүлмәсен бәйрәмчә бизәү	Нечкә зәвыклы, матурлык яратучы, дөрес итеп фикер йөртүче шәхес тәрбияләү	
116.	Кар бабай	“Кар тәгәрәткәндә”, “Карасана, оча чана...”	Кардан сыннар ясау	Бер-берең белән фикер алышып, иптәшеңнең теләген исәпкә алып эшли белү	
117.	Сыйла-ныгыз, кошкайлар!	“Юмарт миләш”, “Әче миләш”	Рәсем конкурсы	Канатлы дусларыбызга  кышкы ачы суыкларда ярдәм кулы суза белү	
118.		“Җылынды”, “Китмәгән каргалар”	Җимлекләр ясау		
119.	Ватанны саклаучылар	Флоттан кайтты абый”, “Солдатлар үткәндә”	Әңгәмә	Ватанның лаеклы уллары, кызлары  итеп тәрбияләү	
220.		“Без гаскәриләр...”, “Гарнизон кибетендә”	Ватанны саклаучы-лар көненә багышланган презентация карау		
221.		“Әти булса...”, “Кем әтисе – кем, дисәң...”	Инша  язу “Минем әтием”	Гаилә әгъзаларының шөгыль-кәсепләрен белү, иҗатка омтылыш тәрбияләү	

IV бүлек. “ Яз”	
222.	Әнием, кадерлем	“Гел янәшә...”, “Эш ул шулай гел йөгертә”	“Әниләр һәм бәби-ләр” исемле гаилә бәйрәме.	Гаиләдә бер-береңә хөрмәт, җылы мөнәсәбәт, әти-әниләренә, әби-бабаларына, туганнарына карата шәфкатьлелек, кайгыртучанлык, ярдәмләшү хисе тәрбияләү	
223.	Ак яулыклы әбием	“Дәү әнигә күчтәнәч”	Әбиләрне бәйрәм бе-лән котлап открытка язу.		
224.	Яз, яз, яз җитә...	“Ашыктырам”, “Беренче тамчы”	Әңгәмә.	Яз ел фасылына хас үзенчәлекләрне барлау, сәнгатьле итеп сөйләп бирә алу, рәсемнәрдә дөрес чагылдыру	
2
25.		“Җиргә язны кем китерә?”, “Язда калган кар бабай!”	Рәсем конкурсы “Яз хәбәрчеләре”, дискуссия		
226.	Карга боткасы		Гаилә бәйрәме	Гаиләдә бер-береңә уңай мөнәсәбәт булдыру, бәйрәмнәрне билгеләп үтү	
227.	Чәчәкләр китерик һәйкәлләргә		Кәгазьдән чәчәкләр ясау	Бистәбездә булган һәйкәлләрне барлау, сугыш корбаннарына ихти-рамлы булу	
228.	Кирәкми безгә сугыш!!!	“Җирдә миңа ни кирәк?”, “Чыгармыйк сугышны иреккә”	Һәйкәлгә чәчәкләр кую	Бөек Ватан сугышы ветеранна-рына хөрмәт хисе белән карау	
229.		“Балалар туп уйныйлар”, “Тынычлык”, “Сугыш...”	Җиңү парадында катнашу		
3
30.	Болын аптекасы	“Яшел витаминнар”, “Балтырган”, “Шома көп-шә”, “Юа”, “Кәҗә сакалы”, “Кузгалак”	Ык елгасы буена экскурсия	Үләннәрне танып белү һәм урынлы куллану	

V бүлек. “Сәламәт тәндә - сәламәт акыл”	
331.	Бер, ике, өч...	“Физзарядка ясый куян”	Күңелле тәнәфес (музыка астында күнегүләр эшләү)	Сәламәт яшәү рәвеше алып баруга ихтыяҗ булдыру	
332.	Без биибез	“Әпипә”	“Әпипә” җырын өйрәнү	Татар халык җырларын өйрәнүгә ихтыяҗ тудыру	
333.	Проект “Дару үләннәре”		Проект	Тирә – ягыбызда үскән дару үләннәрен таный  һәм урынлы куллана белү, мәгълүмат туплау	
334.	Түгәрәк өстәл	Ш.Галиевнең шигырьләр җыентыгы	Түгәрәк өстәл, Ш.Галиев  китапларыннан күргәзмә	Ел буена өйрәнгәннәрне кабатлау	

3 нче сыйныф (Резедә  Вәлиева)
№	Тема	Әсәрләр	Эш төрләре	Көтелгән нәтиҗәләр	

I  бүлек.   “Мәктәбем безне көтә”	
11.	Кыңгырау дәрескә дәшә	“Мәктәбем безне көтә”, “Мәктәбем”, “Көмеш кыңгырау”	Аралашу сәгате	Мәктәбеңә, укытучыларыңа карата хөрмәт тәрбияләү, горурлык хисләре булдыру	
22.	Укытучым	“Укытучым килә янәшә”, “Акыллы дус”	Инша “Беренче укытучым” 		
33.	Аралашу әдәбе	“Әйбәт сүзләр”, “Рәхмәт әйтә белегез”, “Акыллы малай икән”	Дискуссия клубы	Өлкәннәр, яштәшләрең белән аралашу кагыйдәләрен искә төшерү, көндәлек тормышта куллану	
44.	Көтеп алган дәресләр	“Сөенче”, “Рәсем дәресендә”, “Әй бетергеч, бетергеч...”, “Ярый әле, төш кенә”	Викторина	Сыйныфта хезмәттәшлек педагогикасы идеяләрен тормышка ашыруга ориентлашкан, яхшылык теләү атмосферасы булдыру	
55.	Күнелле тәнәфес	“Бөтен класс егылып көлә”, “Бу класска нәрсә булган?”, “Икеле тора көлеп”	Ял минутларын өйрәнү дәресе	Акыл эшчәнлеген дөрес оештыра белү серләренә төшендерү	
66.	Юлда йөри беләсеңме?	“Светофор тора сакта”	Рәсемнәр конкурсы	Җәяүлеләр өчен юл йөрү кагыйдәләрен белү, көндәлек тормышта дөрес куллану	

II бүлек. “Туган төбәгем”	
77.	Икмәк кадере	“Ипекәй кайдан килгән?”	Сораулар һәм җаваплар	Ипи кадерен белү, авыл хуҗалыгы хезмәткәрләренең эшенә  карата хөрмәт уяту	
88.	Сөмбелә бәйрәме	Көз турында җырлар, шигырьләр	Башлангыч сыйныфлар өчен оештырылган бәйрәмдә катнашу	Бәйрәмдә сәнгатьле итеп шигырьләр сөйләү, җырлар җырлау. Элек-электән килгән бәйрәмнең асылына төшенү	
99.	Сандугач керде күңелгә	“Яңгыр яу”	Җыр өйрәнү		
110.	Экскурсия “Туган  төбәгем”		Проект эшләү өчен  фотоматериаллар туплау	Бистәбезнең истәлекле урын-нары белән танышу, үз туган җиреңнең кадерен белеп яшәү серләренә төшенү, тарихи объектларның барлыкка килүен өйрәнү 		
111.	Музей – тәрбия учагы		Мәдәният йортында урнашкан “Туган якны өйрәнү музеена сәяхәт”	Халкыбызның  үткәне, бүген-гесе һәм киләчәге турында уйлану	
1	Проект  “Ютазы районы-ның  истәлекле урыннары”	Эпиграф өчен Р.Вәли-еваның шигырьләре	Проект эшләү	Иҗади эшләрдә туган якка мөнәсәбәтне  күрсәтү	
III бүлек. “Бөтен җиһан ап-ак”	
112.	Кошларга ярдәм итик!	“Кошкайларны сый-лыйбыз”, “Тәрәзәне кем чиртә”, “Кышкы кунак”	Табигый мате-риаллардан ясалган җимлекләр конкурсы	Канатлы дусларыбызга  кыш-кы ачы суыкларда ярдәм кулы сузу	
113.	Матур да соң кыш	“Кышкы ямь”, “Бөтен дөнья ак кына”	Эссе язу	Матур сөйләм телен үстерү, чагыштыру алымнарын урынлы куллана белү	
114.	Яңа ел	“Яңа ел ул – зур бәйрәм”, ”Нәни чыршы”,  “Яңа елны көткәндә”	Бәйрәм 	Бәйрәмдә шигырьләр сөйләү, җырлар җырлау	
115.	Тау шуганда	“Яңа чана”, “Шугалак-та”, “Тау шуганда килгән уйлар”	Стенгазеталар чыгару	Төркемнәрдә эшләгәндә хезмәттәшлек итү, иҗатка омтылыш уяту	
116.		“Каникул вакытында”, “Кар  бабай”	Саф һавада уеннар	Сәламәт яшәү рәвеше алып баруга ихтыяҗ булдыру	
117.	Саф һавада уйныйк әле		Тимераякта шуу		

IV бүлек. “Гаилә учагы”	
1
18.	Әтием һөнәре	“Дәү әтием янында”, “Минем әтием – гармунчы”	Инша язу...	Һөнәр сайлауга әзерләү, әтиләрнең эш-гамәлләре белән танышу, алар белән горурлану хисләре тәрбияләү	
2
19.	Сеңлемне уятканда	“Минем сеңлем”, “Бишек җыры”	Бишек җыры өйрәнү дәресе	Туганлык хисләре тәрбияләү, кечкенәләрне кыерсытмау, ярдәм кулы суза белү	
220.	Тамчы тама	“Тамчылар җыры”, “Яз хәбәрчесе”, “Яз җитте”	“Кошлар” турында викторина	Яз ел фасылындагы үзгәрешләр  турында белемнәрне тирәнәйтү	
221.	Бүләкнең иң зурысы – әнием сиңа	“Әниемә бүләгем”	Әниләр белән очрашу	Газизләребезгә карата җылы хисләребезне, изге теләкләребезне белдерү	
222.	Карга боткасы	“Әбәк-әбәк”, “Буш урын”, “Чума үрдәк, чума каз” уеннары, җырлар	Яз бәйрәме – “Карга боткасын” н уйнап күрсәтү.	Борынгы йолаларны, гореф-гадәтләрне онытмау, әби-бабаларыбыздан калган җырлы -биюле уеннарны куллану	

23.	Тиз әйтә беләсеңме?	Тел көрмәкләндергеч-ләр: “Мич башында биш мәче...”, “Кара карга...”, “Өйгә кергән чыпчык...”
Уеннар: “Аксак мәче”, “Буяу сатыш”	Тел көрмәк-ләндергечләрне өй-рәнү, саф һавада уеннар	Уеннарда теләп катнашу, матур сөйләм телен үстерү, аерым авазларны дөрес әйтү өстендә эшләү	
2
24.	Проект “Минем гаиләм”	Гаилә архивындагы материаллар	Проект	Ата-аналарга, әби-бабайларга карата игътибарлы булу, үз гаиләңнең тарихын белү	

V бүлек. “Һәрвакыт булсын кояш”	
225.	Батырларны искә алабыз	“Муса Җәлил”, “Зоя”	Тимурчылык эше	Бөек Ватан сугышы ветеранна-рына хөрмәт хисе белән карау, бәйрәм белән котлау	
226.	Җиңү парады	“Тугызынчы май бүген...”, “Моңсу бәйрәм”	Парадта катнашу		
227.	Һәрвакыт булсын кояш	“Һәйкәлләр янында”, “Һәрвакыт булсын кояш!”	Презентация карау		

VI бүлек. “Ял итеп алыйк әле”	
228.	Эт – кешенең дусты	“Саран Сарбай”, “Сарбай белән ишек”, “Сарбай белән сарык”	Интеллектуаль клуб	Эт токымнарын өйрәнү һәм аера белү	
229.	Бәбкәләр	“Энҗе томшык бәбиләрем”, “Бәбкәләр”, Тыңлаусыз бәбкәләр”	Кәгазь белән эш (оригами)	Кызыклы “кошлар” дөньясы белән тирәнтен танышу	
330.	Аладан-боладан...	Санамышлар: “Әке, пәке, кыек сәке...”, “Бер алма, ике алма...”, “Бер, ике, өч...”	Дәрес-уен	Әби-бабаларыбыз кулланган санамышларны өйрәнү, аларны һәрдаим урынлы куллану	
331.	Сәламәт бу-лыйм дисәң!	“Ясыйк бергә физзарядка”, “Мин – спортчы” шигырьләре; “Ми-яу-мияу, нинди төс?”,  “Энә, җеп, төен”, “Алтын капка” уеннары	Ык буена экскурсия, саф һава-да хәрәкәтле уеннар	Сәламәт яшәү рәвеше алып барырга этәргеч бирү, физик күнегүләрне башкаруга   ихтыяҗ тәрбияләү	
332.	Дәвалы үләннәр	“Сары мәтрүшкә”, “Песи үләне”, “Энҗе чәчәк”, “Гөлбадран”, “Каен җиләге”, “Тузганак”, “Гөлҗимеш”, “Балан”	Практик дәрес (гербарийлар белән эш)	Тирә-ягыбызда үскән дару үләннәрен таный һәм урынлы куллана белү	
333.	Сабантуй	“Сабантуйга  барабыз!”, “Җәй белән бала”	Сабантуй бәйрәме	Үз милләтенең гореф-гадәтләрен, милли бәйрәмнәрен, традицияләрен белүче шәхесләр тәрбияләү	

4 нче сыйныф (Фәнис Яруллин)
№	Тема	Әсәрләр	Эш төрләре	Көтелгән нәтиҗәләр	

I  бүлек. “Мәктәбем – горурлыгым”	
11.	Мәктәбем – горурлыгым, мәктәбем – йөз аклыгым	“Көнләшмим мин”.	Ветеран укытучылар белән очрашу	Укучыларда үз мәктәбең белән горурлану хисе уяту	
22.			Гимназиябезнең үткәне һәм бүгенгесенә сәяхәт (музей материаллары белән танышу)		
33.	Әдәп төбе – матур гадәт	“Гайни”, ”Иң әйбәт нәрсә кемдә?”	Сораулар һәм җаваплар	Укучыларны тәртипле, тый-нак, гадел, кешелекле итеп тәрбияләү	
44.	Көз	“Көнбагыш”, “Көләч көз”	Инша язу “Көзге урман”	Иҗади эшләр башкарганда мөстәкыйль фикер йөртүне үстерү	
55.	Сез иң гүзәл кеше икәнсез	“Сез иң гүзәл кеше икәнсез” җырын өйрәнү 	Шигырьләр уку һәм аның сүзләренә язылган җырлар тыңлау	Укытучыларга, аларның хезмәтенә хөрмәт тәрбияләү	

II бүлек . “Табигатьтә көз...”	
66.	Икмәк кадере	“Рәхмәт сезгә, игенчеләр”, “Мул уңыш көтәм”	Әңгәмә 	Ипи кадерен белү, авыл хуҗалыгы хезмәткәрләренең эшенә  карата хөрмәт уяту	
77.		“Ипигә мәдхия”, “Күчтәнәч”	Татар халык ашларыннан табын-күргәзмә		
88.	Кошларны озатабыз	“Очып бара торналар”, “Ала карга”	Викторина	Канатлы дусларыбыз турында өстәмә мәгълүмат туплау	
99.	Туган ягым көзе		Экскурсия	Табигать кочагында файдалы ял итү серләренә төшенү	
110.	Сөмбелә бәйрәме		Музыкаль кичә	Татар халкының милли гореф – гадәтләренә, йолаларына ихтирам тәрбияләү	
111.	Проект “Бердәнберем,газизем, ул минем әнием”	Әниләр турында башка шагыйрьләрнең шигырьләре	Проект эше	Материалны  җыю, кирәклесен сайлап алу, оештыру һәм сыйныфташларыңа җиткерү. Әниләргә хөрмәт хисе тәрбияләү	
112.	Каләм тибрәтү	Башка шагыйрьләрнең әни турында шигырьләрен уку	Иҗади эш	Иҗатка омтылган шәхес тәрбияләү, үз мөмкинлекләреңне сынап карау.	
1
13.	Шатлансын әле әни...	Үзләре язган әсәрләрне тәкъдим итү һәм район газетасында бастырып чыгару	“Ютазы таңы” газетасының баш мөхәррире белән түгәрәк өстәл	Балаларның иҗади сәләтләрен, сөйләмнәрен, сәнгатьле уку күнекмәләрен үстерү	
1
14.	Туган ягы кирәк кешегә	“Туган ягы кирәк кешегә”, “Өч нәрсә”	Районыбызның танылган шәхесләре белән очрашу	Туган җир, туган авыл сүзләренең асылына төшенү, танылган шәхесләребезнең тормы-шы белән кызыксыну	

III бүлек.  “Ап-ак карлар яуганда”	
115.	Туган якка кыш килде	“Йомгак”	Әңгәмә	Кыш ел фасылының үзенчәлекләрен искә төшерү, табигатьтәге үзгәрешләрне күзәтү	
116.		“Хуш иске ел”, “Яңа елга ипи-тоз”	Сыйныф бүлмәсен бизәү		
117.		“Ак кар”, “Суыкборын һәм Суыкколак”	Иҗади эш		
18.	Кышкы әкият	Кыш турында халык авыз иҗаты әсәрләре	Сәхнәләштер-гән тамаша	Тематикага хас әсәрләрне сайлап алып, камилләштереп, образларны җанландырып, аларга яраклаштырган бәйрәм костюмнарын  иҗат итү һәм образга кереп уйнау 	

IV бүлек.  “Әниемнең әнисе – әбием була миңа”	
1
19.	Кадерле әби-бабай	“Әйбәт тә минем әби”, “Молодец минем әби”	“Әбиемнең сандыгы” (әбиләре әзерләгән кул эшләреннән күргәзмә)	Укучыларны гаилә, шәҗәрә, нәсел агачы төшенчәләре белән таныштыру. Үзләренең нәсел шәҗәрәсен төзергә өйрәтү.
Гаиләдә бер-береңә хөрмәт, җылы мөнәсәбәт, әти-әниләренә, әби-бабаларына, туганнарына карата шәфкатьлелек, кайгыртучанлык, ярдәмләшү хисе тәрбияләү	
220.		“Бабай”,  “Әй рәхәт соң”	Шәҗәрә төзү		
221.	Безнең гаилә – тату гаилә	“Бай  кеше”,  “Әни тирбәтә бишек”	Рәсем конкурсы		
222.		“Әни”,  “Әнием һөнәре”	Инша язу “Әнием һөнәре”		
223.		“Бәби кемгә охшаган?”, “Бәби карыйм”, “Җиңеләйтү чарасы”	Әңгәмә		
224.	Чәчәкләр, чәчәкләр...	“Чәчәкләр яратучы”, “Язгы парчалар”	Кәгазьдән чәчәкләр ясау		
225.	Яз килде	“Кая киткән тамчылар?”	Сораулар һәм җаваплар	Яз ел фасылының үзенчәлекле билгеләрен белү, сыйныфташларыңа үз фикереңне җиткерү	

V бүлек.  “Әткәм  төсе тыныч көннәрдә”	
226.	Ветераннарга	“Ветеран сүзе”, “Сирәгәя бара”	Ветераннар белән очрашу	Бөек Ватан сугышында һәлак булганнарны искә алу, тарихи  вакыйгаларны барлау, әби-бабайларның авыр тормышын күзаллау	
227.	Аянычлы сугыш еллары	“Тамыры калган”, “Хәтерләү”, “Әни әйтә”	Әңгәмә		

28.	Фронттан хатлар	“Бер пуля”, “Әткәбезнең фронт хатлары”, “Кызыл байрак төсле кызыл күлмәк”	Презентация карау		

VI  бүлек. “Туган якка сәяхәт”	
229.	Кечкенә дусларым	“Карабай”, “Эт алыр идем мин дә”,”Ялкау песи”	Йорт хайваннары турында кечкенә хикәяләр язу	Иҗатка омтылыш, хайваннарга карата яхшы мөнәсәбәт тәрбияләү	
330.	Сабан туе	“Мәйдан” (Кыңгырау тавышы, Капчык белән сугышу)	Сабан туе бәйрәме	Татар халкының милли уеннарын барлау, аларда актив катнашу	
331.	Туган авылым	“Чишмә белән сөйләшү”, “Кызылъярым”	Дискуссия	Районыбызның барлыкка килү  тарихы белән танышу	
332.	Күңелле җәй, ямьле җәй!	“Баллы су”, “Өй артында шомыртым” , “Июнь – июль”	Экскурсия,  әңгәмә	Җәйге ялны дөрес оештыру серләренә төшенү	
333.	Тамчы- шоу		Шагыйрьләрнең әсәрләре буенча “Тамчы-шоу”	Өйрәнелгән материалдан кирәкле мәълүматны таба белү, җавапларны дәлилләү, үз фикереңне әйтә белү	
334.	Шагыйрьнең туган авылына экскурсия		Экскурсия (Кызылъяр урта мәктәбенең 4 нче сыйныфы укучылары белән очрашу, музейга һәм Ык елгасы буена сәяхәт)	Шагыйрьнең музейда сакланган китаплары, бүләкләре, шәхси әйберләре белән танышу.	

Төп басма китаплар
Вәлиева Р. Якты йолдызым: Шигырьләр һәм поэма. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1968.
Вәлиева Р. Зәңгәр иртә: Шигырьләр, әкиятләр, поэмалар. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1980.
Вәлиева Р. Дәү әнигә барабыз: Шигырьләр, әкиятләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1994.
Вәлиева Р. Нәниләр китабы: Бакча балалары өчен шигырьләр, әкиятләр, җырлы-биюле уеннар, сценарийлар, табышмаклар, җырлар. – Казан: “Матбугат йорты” нәшр., 2000.
Галиев Ш. Шалт, Мөхәмәтҗан!: Юмор, сатира. – Казан: Татар. кит. нәшр.,1970.
Галиев Ш. Тамчылар тамар чаклар: Лирик шигырьләр. –Казан: Татар. кит. нәшр.,1975.
Галиев Ш. Шигырьләр, поэмалар. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1978.
Галиев Ш. Көләч көзге: Шигырьләр. – Казан: “Мәгариф” нәшр., 1998.
Галиев Ш. Сайланма әсәрләр. 5 томда, 4 том. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2002.
Миңнуллин Р. Әнкәйнең ак чәчләре: Шигырьләр, җырлар. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1986.
Миңнуллин Р. Сандугачның туган көне: Лирика. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1990.
Миңнуллин Р. Дөньядагы иң зур алма: Балалар өчен шигырьләр, әкиятләр. –Казан: Татар. кит. нәшр.,1992.
Миңнуллин Р. Тал бишек: Сайланма лирика. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1995.
Миңнуллин Р. Күчтәнәч: Балалар өчен шигырьләр. – Казан: “Мәгариф” нәшрияты, 1995.
Миңнуллин Р. Алма бабай: Балалар өчен шигырьләр, әкиятләр. – Казан: “Мәгариф” нәшрияты,1997.
Яруллин Ф. Тозлы тамчы: Шигырьләр, җырлар, балладалар. – Казан: Татар. кит. нәшр.,1988.
Яруллин Ф. Яз гөлләре: Шигырьләр, әкиятләр, поэмалар. – Казан: Татар. кит. нәшр.,1996.
Яруллин Ф. Көзге моң: Шигырьләр. – Казан: “Рухият” нәшр., 1998.
Өстәмә әдәбият
Балалар фольклоры. – Казан: Татарстан Республикасы “Хәтер” нәшр., 2009.
Вәлиева Л.Ф. Сүз чыгар шагыйрьләрдән хикмәт берлән... – Арча, 2013.
Даутов Р.Н. Балачак әдипләре: Биобиблиографик белешмәлек. – Казан: Мәгариф, 2002.
Кабыргалы-камчылы: Татар халык уеннары. – Казан: Мәгариф, 2002.
Татар теле һәм әдәбияты дәресләрен модельләштерүдә заманча педагогик технологияләр (эш тәҗрибәсеннән) / төз. А.Х.Мөхәммәтҗанова, Р.Б.Камаева. – Казан: ТРМҮИ, 2015.
Татар телен һәм әдәбиятын укытуда гамәли юнәлешләр: Бөгелмә муниципаль районы белем бирү оешмаларының, мәгариф идарәсенең һәм мәгълүмати-методик үзәкнең эш тәҗрибәсеннән.  – Казан: Инновацион технологияләр үзәге, 2015.