Сәхнә осталыгына өйрәтәбез
Илсөя ВӘЛИЕВА,
Биектау районындагы  «Тулпар» исемле мәктәптән тыш эшләр үзәге педагогы
Сәхнәдә актерлар  спектакль  уйнаганда,  тамашачылар арасында: «И нәрсәсе бар инде аның, мин моннан да остарак уйный алам бит!» – дип уйлаучылар  була. Тик бу – ялгыш фикер! Сәхнә түренә чыкканчы, актер үзенең образын иҗат итүгә күпме көч куя!? «Мирас» театр түгәрәге эше  мисалында шуны  аңлатып үтәсем  килә.
 Түгәрәк эшен оештыру барышында түбәндәге максатларны куеп эш итәм:
 • балаларның   активлыгын үстерү;
• укучыларны күзалларга, уйларга, гади нәтиҗәләр ясарга өйрәтү;
• оялчанлыкларын, кыенсынуларын бетереп,  үз максатларына ирешүгә өйрәтү;
• балаларның  моңарчы күренмәгән сәләтләрен ачу.
Жиһазлау.  Урындыклар, сикергечләр. Идәнгә җәймәләр җәелә. Балалар спорт киеменнән булырга тиеш.
Түгәрәк барышы
1 нче бүлек – сәхнә хәрәкәте.
2 нче бүлек – сәхнә теле.
3 нче бүлек – актерлык осталыгы.
1 нче бүлек. Балаларны шахмат тәртибендә тезәбез. Кул, беләзек, терсәк, иңбаш, җилкә, муен мускулларын тарттыру күнегүләре ясыйбыз. Аннан соң күкрәк читлеген, бил, бот, тезне «җылытырга керешәбез. «Күбәләк», «Ташбака», «Крокодил» күнегүләрен башкарабыз.

        «Ташбака»                               «Крокодил»                                       «Күбәләк»    

Канат, шпагат, тәгәрмәч, стена буенча кулда басып тору кебек күнегүләр башкарганнан соң, тезләрне бөгеп,  йөзтүбән  ятып, умыртканы  ял иттерәбез.

     «Канат»                               Стена буенда кулда              Умыртканы  ял иттерү
                                                          басып тору         

2 нче бүлек. Бу өлештә безгә Асия Хәйруллинаның «Дөрес сөйләргә өйрәнегез» китабы ярдәмгә килә. Дикция, артикуляцион гимнастика, тел гимнастикасы, тизәйткечләр һ.б. күнегүләр сүз осталыгын үстерүгә зур өлеш кертә. Шигырьне сәнгатьле итеп, сикегечләрдә сикереп сөйләү күнегүе сулышны «утыртырга» ярдәм итә.
3 нче бүлек. Иң элек тренингтан башлыйбыз. Мисал өчен,  «Алфавит» тренингы.  Балаларны ярымтүгәрәккә утыртабыз.  Алар,  утырган тәртиптә бер-бер артлы берәр хәрефне атап, алфавитны ахыргача сөйлиләр.  Шул рәвешле  һәрбер балага берничә хәреф туры килә. Педагог бер сүз яисә җөмлә я дүрт юллы шигырь уйлап әйтә  (мәсәлән, театр, «Әминә елый үкереп...» һ.б). «Театр» сүзендә, мәсәлән, педагог «т» диюгә шул хәреф эләккән бала кул чабып куярга тиеш, «е» диюгә, «е» хәрефе эләккән бала кул чаба. Шул тәртиптә балалар үзләренә эләккән хәрефләрне ишетүгә кул чабып куя. 
Тагын балаларның  һәрберсенә урындык тоттырып, түгәрәк буенча ритмга йөртәбез. Балалар хәрәкәтләнгәндә, педагог бер кыска сүз уйлап әйтеп куя (мәсәлән, май). Күнегүнең шарты: сөйләшергә ярамый! Балалар шул сүзне урындыклар ярдәмендә төзиләр һәм шул урындыкка менеп утыралар яисә басалар. Бу күнегү балаларга  игътибарлы булырга, бер- берсен сүзсез аңларга һәм коллективта эшләргә өйрәтә.
Аннан соң сүзсез этюдлар башкарабыз. Чөнки күп очракта бала, «сүз артына качып», образын тамашачыга тулысынча җиткереп бетерә алмый. Этюдларны хайваннар күзәтүеннән тотынырга уңай. Әкренләп кешеләр артыннан күзәтү этюдларына күчәбез, әмма күзәтүләр дә сүзсез булырга тиеш. Спектакль куелышына тотыныр алдыннан, балалар белән кычкырып укып чыгабыз. Балаларның шәхси үзенчәлекләреннән чыгып, роль бирәбез    (баланың үз теләген исәптә тоту да мөһим). Рольләр бүленеп беткәч, һәр укучы үзенең образын тирәнрәк ачу өчен, образга биография төзи. Ә педагог,  шуңа таянып,  сораулар биреп, аны ныгыта.
 Мизансценалар (спектакльдә катнашучыларның бер-берсенә һәм декорациягә карата урнашуы) билгеләнгәннән соң, «актерлар»ны сәхнәгә менгезәбез һәм, спектакльне берничә өлешкә бүлеп, кабатлауга керешәбез. Кыенсынган балаларны индивидуаль дәресләргә калдырырга мөмкин. Мондый дәресләр  үзара  ышаныч һәм теләк тудырыр.
Спектакльның «скелеты» барлыкка килгәч,  декорацияне, музыкаль бизәлешне, костюмнарны барлыйбыз һәм репетицияне  уңайлы  шартларда дәвам иттерәбез. Шул очракта  балалар сүз артына да, декорация артына да «кача» алмас, ә,  рәхәтләнеп, сәхнә  киңлегендә йөзәр. Сәхнә осталыгына өйрәтүчеләрнең һәм өйрәнүчеләрнең барысына да уңышлар телим! Кабынасы йолдызлар без – педагоглар кулында!