Күңелләр һаман яралы...
(Бөек Ватан сугышына багышланган әдәби-музыкаль композиция)
Алсу КАСЫЙМОВА,
Удмуртиянең  Балезино районы Кистем урта мәктәбенең татар теле укытучысы
Яшь буынга хәрби-патриотик тәрбия бирү, аларны милли традицияләребез рухында тәрбияләү, балаларның иҗади сәләтләрен ачу максатыннан мәктәбебездә төрледән-төрле чаралар уздырыла. Икенче бөтендөнья сугышы төгәлләнүнең 70 еллыгы уңаеннан бездә бу мәсьәләгә аерым игътибар бирелде. Түбәндә тәкъдим ителәчәк кичә үрнәге дә – шуның бер дәлиле.
22 июнь. Авыл халкы жыенда. Бар да күңел ача. Бер төркем яшьләр «Уракчы биюе»н башкара.
Шул вакыт колхоз рәисе килеп җитә. Башыннан кепкасын сала, боек кына тавыш белән халыкка дәшә:
– Барыгызга да эндәшәм, туганнар! Бүген сәгать дүрттә Гитлер дошманнары Совет иленә кара гаскәрләре белән сугыш башлап җибәрде. Сугыш   җиңел   булмас,  безгә   барыбызга   да бердәм  булырга кирәк. Илебездә кара көннәр башланды, ләкин без җиңәргә тиеш!
Солдат. 
Юлбасарлар таптый җиребезне,
Ватан сугышына мин китәм.
Менә балам.Син әнкәсе аның,
Балабызны тотып ант итәм.
Синең өчен, туган ил өчен
Мылтык тотып баскан җиремннән
Бер адым да артка чигенмәм.
Заман кызы. Елаш, аерылышу, ыңгырашулар... 1941 елның 26 июнендә безнең Кистемнән 26 ирне сугышка алып китәләр. Ат җигеп, олы юлдан Балезино станциясенә озатып баралар. Аннан алар, теплушкаларга утырып, көнбатыш ягына китәләр...
(Солдат озату күренеше.)
Әти. Әйдәгез, кунаклар, утырыгыз. Хәзрәт, түргә узыгыз. 
Хәзрәт. Юлга чыгар алдыннан дога укып алыйк. (Бергәләп дога кылалар.)
Әти. Әйдә, кузгалыйк. Китәр вакыт җитте. 
(Чыгалар. Кызлар, хатыннары юл әйберләрен ир-атларга бирәләр.)
 Егет. Әйдәгез, китәр алдыннан бер  җырлап, күңелләребезне бушатып алыйк. 
«Солдат көе»н башкаралар.)
Урамнардан узаем ла,
Ал тасмалар сузаем.
Ал тасмалар җитмәс җиргә,
Бер җыр җырлап узаем.
Әнкәй ашың пешеп җиткәч,
Балаларың җыелыр.
Барысы булып, мин булмасам,
Күз яшьләрен коелыр.
Урамнардан урамнарга
Кемнәр күпер салганнар.
Без аерылдык та, саргайдык та,
Саргаймасын калганнар.
Заман кызы. 
Поезд китте, җырлап көнбатышка, 
Кемнәр генә анда юк иде: 
Берәүләрнең сөйгән егете, 
Берәүләрнең көткән өмете. 
Ана. 
Сау бул, улым, чиккә оч син,
Юлыңа яусын бәхет. 
Мин көтәрмен кайтуыңны,
Каршы алырмын сөеп. 
Сәлам хатың килгән саен
Бәйрәм күлмәге киярмен. 
«Минем улым батырларча
Бурычын үти», – диярмен.
(Поезд тавышы ишетелә.)
1 нче солдат.
И туган ил, и матур ил,
Калдың бездән еракта.
Калсаң да бездән еракта,
Күңелдә син һәрчакта.
2 нче солдат. 
Суың тәмле, кырың ямьле,
Шифалы һаваларың.
Киткән чакта эчкән суың
Тәме авызда минем.
3 нче солдат. 
Безне озаткан сукмакларны
Капламасын үләннәр.
Яз кайтмасак, көз кайтырбыз,
Сез көтегез, сөйгәннәр.
(«Солдат бәете» башкарыла.)
Әткәй лә әнкәйсез мин соң мескен,
Мин ничек лә гомерләр итәрмен.
Сандугач баласы ла – муены кара, 
Һаваларга очып ла югала.
Бәхетле балалар илләрдә кала,
 Бер бәхетсезе китеп лә югала.
Аккошлар оча ла, мамыгы тузар, 
Аның мамыкларын кем җыяр.
Сугышка китеп тә вафатлар булсам, 
Җиназамны  укып ла кем җыяр.
Заман кызы. Бичара хатыннар, апалар, аналар сугыш кырларыннан кайсы бер хат, кайсы ике хат алырга җитеште, ә кайберәүләре кара похоронка кәгазен генә алдылар. Хәтер! Синдә бу коточкыч сугыш еллары, фашизмның канлы эзе беркайчан да онытылырга, югалырга тиеш түгел. Безгә бу сугышта санап бетергесез җәфалар, түзә алмаслык авырлыклар күрергә туры килде.
1941 елның июнь аеннан декабренә кадәр   авылыбыздан гына да 143 кеше сугышка озатыла. Аларның 33 е батырларча һәлак була, 17е хәбәрсез югала. 1942 елда  79  авылдашыбыз сугыш кырында ятып кала, 17е хәбәрсез югала.
1943	 елда 52 кеше һәлак була, 19 кеше хәбәрсез югала.
1944	 елда 25 кеше үлә, 4 кеше югала.
Кайгылы сан: сугыш кырларында 200дән артык авылдашыбыз яу кырларында һәлак була, 102 кеше билгесез югала. 
(Сәхнәдә – солдатлар. Сугыш операциясеннән соң бераз ял итеп алган вакытлары. Акрын гына музыка уйный. Солдатларның берсе хат язып утыра.)
Солдат.
Сез бу хатны минем укыганда,
Мин бик күптән үлгән булырмын.
Еллар бер-бер артлы үткән булыр,
Исемем сезгә җитмәс – онтылыр.
Ләкин
Теләкләрем минем сезнең чорда
Сезнең кырда чәчәк атачак.
Җансыз гәүдәм шушы теләкләргә
Азык булып җирдә ятачак.
Миннән соң туачак җырларымның
Даны күмәр минем атымны.
Еллар сезгә зур бер легенданы
Саклап алып барган шикелле
Алып барыр шушы хатымны.
Сагынычлы сәлам белән сезгә мин – армиягә киткән Мостафа улыгыз. Әнием, сине бик сагындым. Әнием, туганнарым Җәвәрбикәгә, Наиләгә, Әминә апаларга һәм балаларына миннән бик күп сәлам. Әнәй, мин исән-сау кайталсам, сиңа әнәй генә дип торыр идем, бер авыр сүз дә әйтмәс идем. Әйберләремне саттым 150 сум акчага. Шул 150 сумга 800 г  ипи, 1 кашык песок алдым. Безне монда озак тотмаслар, хәбәр килде исә, бер сәгать тә тотмаслар. Әнәй, туганнарым, мин кайта алмасам, дога кылырсыз, көръәннәремне укытыгыз, яхшы торыгыз.
Әнәй, минем өчен кайгырма, мин сезнең өчен кайгырамын. Безне урамга чыккан чакта стройга тездедер дә «Шагом марш!» дип кычкырдылар, музыка уйнарга ябыштылар. Аннан соңра бөтен Ижевскидагы кешеләр безне елап озатып калдылар. Без дә еладык.   Әнәй, исән булып кайта алсам, ничек кенә булса да, мин сезне ташламам... Әнәй, туганнарым, онытмагыз мине.   Мин сезнең каршыгызда бурычлы».
Заман кызы. Авыр булды, язмышлары төрле булды. Берәүләре данлы сугыш кырында газиз башларын салды,  газиз аналары, сөйгән ярлары янына, туып-үскән якларына кайта алмады.
Солдат. Без – сугышта. Безгә пулеметлар, патронташлар бирделәр. Сугыш көчле бара. Әллә кайта алырмын, әллә йок.Әнәй, туганнарым, яшь башымны җир астына  салулары авыр ич. Әнәй, туганнарым, көръән укытыгыз,ташламагыз... Мин, Мостафа Фатих улы, Кистем авылында 1923 елда туганмын. 1943 елның 28 февралендә 19 яшемдә Орел өлкәсенең Брянцево авылында үлеп калдым.
«Идел буе» җыры башкарыла.) 
Заман кызы. Авылыбызда түгелгән күз яшләрен бергә җыйсаң, бер зур күл булыр иде. Бу сугыш барыбызга да олы кайгы китерде, ачы хәсрәткә куйды. Мәсәлән, Шабһан бабай һәм Миңсылу әби гаиләсеннән дүрт малай сугышка китә һәм шунда ятып кала.
Ана.
Дүрт баламны, очар кош итеп,
Мин очырдым иркен далага.
Әйтегезче, зинһар, үз итеп,
Сагыш белән кипкән анага:
Кайда йөри минем улларым?
Ана күңеле тели белергә.
Кая илтә язмыш юллары,
Җиңүгәме, әллә үлемгә?
Көньягыннан очып күгәрчен
Кайтып керде ана йортына.
Кайгы сиңа, ана, зур кайгы –
Дүрт улың үлде сугышта.
Катып калды ана, дәшмәде,
Ярсып чыкты кайнар яшьләре. 
Заман кызы. Авылдашларыбыз Мәскәүдән башлап Берлинга хәтле сугыш юлын үтә, бик күп илләргә азатлык алып киләләр. Исән калганнары өйләренә кайталар. Ләкин... Ләкин сугыш калдырган яралар, җәрәхәтләр һаман йөрәкне телгәли, күңелне әрнетә.
Солдат. Мин, Касыймов Әхмәтҗан Әхмәтгали улы, 1898 елда Кистем авылында туганмын. 1941 елны армиягә киттем. 1945 елның 2 маендә Берлин өчен барган аяусыз бәрелешләрнең берсендә һәлак булдым. 
(«Син кайтмадың» җыры башкарыла.)
Заман кызы. Бик авыр, фаҗигале тормыш фронтта гына түгел, тылда да булган. Җиңү хакына тылдагылар да көнне төнгә ялгап эшлиләр. Яшь сабыйлар, хатын-кызлар ирләрсез, әтиләрсез калып, бар эшләрне үз җилкәләренә алырга мәҗбүр булганнар.
Мин һәйкәл салыр идем 
Тылда эшләгәннәргә, 
Йокы, тынычлык белми 
Җиңү якынайтканнарга.
1 нче укучы. «Сугыш өчен, җиңү хакына!» девизы белән авылыбыз яшьләре, үз теләкләре белән районда беренче булып, звенолар ача. Алар ашлык, бәрәңге, җитен җыялар. Җәен кырларда эшлиләр, көзен ашлык җыялар, шул ашлыкны төннәр буе сайлыйлар. 12 – 13 яшьлек балалар колхоз хезмәтендә әтиләрен, абыйларын алыштырган.  
Берсеннән-берсе яшь, зифа буйлы кызлар, тракторларга утырып, колхоз кырларын сөргәннәр. Кистем мәктәбе укытучылары үз хезмәт хакының бер өлешен ай саен оборона фондына җибәргәннәр. Авыл халкы, җылы әйберләр җыеп, фронтка озаткан.
2 нче укучы. 14 – 15 яшьлек балалар Урал һәм Ижау оборона заводларына озатылган. «Ижау – Балезино» тимер юлын бөтен Удмуртия халкы төзегән. Безнең Кистем авылы халкы да бу төзелешкә гаять зур өлеш кертә.  Күпме кан,  күпме тир, никадәр күз яше түгелгәнбу юлга! Яшүсмерләр, хатын-кызлар, көзен-язын чабаталарда тездән суга батып, кышын билдән кар эчендә, сугышка ярдәм итәргә дип, урманнарда агач әзерләгәннәр.
3 нче укучы. 
Үтәр еллар, узар күп гасырлар, 
Алышыныр бик күп буыннар. 
Әмма милләтебез хәтерендә 
Мәңге сакланыр бу еллар.
Искә алсын әле һәркайсыбыз 
Бу афәттән исән кайтканны.
Яралардан, газаплардан талып, 
Картаймый да китеп барганны. 
Хөрмәт итик исән-иминнәрне, 
Алар моңа лаек һичсүзсез. 
4 нче укучы.
Бу дөньялар сезне туйдырмасын, 
Сез бит безгә артык түгелсез.
Бер минутка тынып калыйк әле,
Иелсеннәр башлар түбәнгә. 
Дөнья мондый сугыш күрмәсен, дип,
Васыять әйтик белгән-күргәнгә.
Бетсен үтерүләр, җимерүләр, 
Әфган, Чечня, Гарәп җирендә. 
Дуслык, үзара татулык җиле 
Иссен безнең туган илләрдә.