Ислам һәм христиан дини мәдәниятендә сәнгать
(«Диннәр тарихы» дәресе. IV сыйныф)
Лилия ХАФИЗОВА,
Балтач районы Сосна төп   мәктәбенең башлангыч сыйныфлар укытучысы

Максат. Укучыларда туган  илебезне күпмилләтле ил буларак белемнәрен формалаштыру, мәчет һәм чиркәүдә очрый торган сәнгать төрләре белән таныштыру, үз халкының тарихын һәм гореф-гадәтләрен белеп үсүләренә ирешү.
Дәрес барышы
I. Оештыру өлеше
Укытучы. Исәнмесез, укучылар! Бүген безнең гадәти дәрес кенә түгел. Карагыз әле, безгә күпме кунаклар килгән. Әйдәгез, аларны сәламлик.
 («Әссәләмәгәләйкүм» җырын башкаралар.) 
II. Белемнәрне актуальләштерү
Укытучы. Укучылар, үтелгән темалар буенча белемнәрегезне тикшереп алыйк. 	
• Бирелгән сүзләрне ике төркемгә аерырга: Иисус Христос, мәчет, Библия (Инҗил), Коръән, чиркәү, Мөхәммәд пәйгамбәр.  (1 нче слайд)
 – Нинди ике төркемгә аердыгыз? 
  – Христиан һәм ислам диннәренә караган төркемнәргә аердык.
Карточкаларда эш.
– Хәзер  биремне ничек үтәвегезне тикшереп  алыйк. Афәрин, дөрес эшләгәнсез. (Дөреслеген тикшерү.) (2 нче слайд)
– Укучылар, әйтегез әле, нәрсә ул сәнгать? 
– Сәнгать ул – чынбарлыкны иҗатта нәфис образлар аша чагылдыру, дөньяны танып белүнең үзенчәлекле эстетик формасы, кешеләрнең рухи мәдәниятенең бер өлеше һәм барлык буыннарның күпкырлы иҗади эшчәнлекләренең нәтиҗәсе. (3 нче слайд)
– Нинди сәнгать төрләрен беләсез? 
– Сынлы сәнгать, җыр сәнгате ...
III. Яңа белем һәм күнекмәләр формалаштыру
Укытучы. Димәк, бүгенге дәресебезнең темасы – «Дини  мәдәнияттә – сәнгать». (4 нче слайд)
Без сезнең белән алдагы дәресләрдә өч дин: христиан, ислам, яһуд диннәре турында беркадәр мәгълүмат алдык инде. Ә будда динен әле  өйрәнмәдек. Шуңа күрә бүгенге дәрестә христиан белән ислам диннәренең сәнгатен карап китсәк, алдагы дәресләрдә яһуд дине белән будда диннәренең сәнгате белән танышырбыз.
  Ислам  дине сәнгате белән таныштыру. (5 нче слайд)
– Башта ислам дине сәнгатен карап китәрбез. Ислам динендә Аллага табына торган изге урын – ул мәчет. (6 нчы слайд) Аның тышкы бизәлешенә игътибар итегез. Һәрбер диннең аерым «җыры» була. Ислам динендә ул – азан әйтү.
Сезгә таныш: бу – изге Коръән китабы. (7 нче слайд) Белгәнебезчә, ул гарәп телендә язылган. Элек безнең әби-бабаларыбыз гарәп телендә укыган һәм язган.
Ислам дине кеше һәм хайваннарны сурәтләүне тыя. Алар өчен изге Коръән китабы зур әһәмияткә ия, шуңа күрә каллиграфия сәнгате киң таралган. (8 – 12 нче слайдлар)
         Ислам динендә  арабеска сәнгате  киң таралган. Арабескалар – бер-берсе белән кисешкән геометрик фигуралардан, үсемлекләрне хәтерләтә торган  бизәкләрдән тора торган катлаулы орнаментлар. Алар теләсә ничек түгел, ә симметрик урнашкан.
        Кагыйдә буларак, мәчетләр һәм мөселман мәктәпләренең эчләре шушы бизәкләр белән бизәлгән. (13 – 14 нче слайдлар) 
Христиан сәнгате белән таныштыру. (15 нче слайд)
– Ислам динендә һәркемнең аллага табына торган урыны мәчет булса, христиан динендә ул – чиркәү, храм. (16 нчы слайд) Мәсәлән, бу рәсемдә Коткаручы Христос храмы. Без һәрвакыт әлеге биналарның искиткеч матур бизәлешенә игътибар итми кала алмыйбыз. Аларның шушы тышкы бизәлеше  үк аерым дини мәгънә биреп тора.
Сәнгать төре буларак, җыр сәнгатен атадык. Һәрбер диннең махсус дини бәйрәмнәрдә җырлана торган җырлары һәм аларны башкаручы аерым кешеләре дә була. Әйдәгез, шуларны тыңлап китик.
Менә бу рәсемдә Владимир шәһәрендәге Дмитрийга багышланган собор. Аның стеналары (диварлары) ташка фәрештә, җәнлек, кош, үлән һәм чәчәк сурәтләре уеп бизәкләнгән. (17 нче слайд)
Христиан динен тоткан кешеләр кеше сурәтенә табына. Алар арасында   Иисус Христос, Мәрям ана һәм изгеләр сурәте бар. Бу сурәтләр иконалар дип атала. (18 нче слайд) Әлеге иконалар алдында дога кылалар, баш ияләр, ләкин рәсемгә түгел, ә рәсемдә сурәтләнгән кешегә.
Икона ясау рәсем сәнгате булып тора. Аны шулай ук теләсә кем түгел, ә бик укыган, белгән кеше генә ясый ала. Әйдәгез, видеосюжет карап китик.  (Видеосюжет)
Чиркәүнең эченә керсәң, бар җире дә иконалар белән бизәлгәненә игътибар итми калмыйсың. Аларның күп булуы, чиркәүгә кереп, Аллага табынган кешеләргә көч бирә, үз-үзләренә ышану көчен арттыра. (19 нчы слайд)
Шулай ук изге китаплары да бизәлеше, язылышы, ясалышы  ягыннан аерым бер сәнгать төре булып тора. (20 нче слайд)
Әйдәгез, укучылар, ял итеп алабыз. Әйтегез әле, сез җәйне яратасызмы? Ни өчен? Җәй башында барыбыз да яраткан нинди бәйрәм була? (Сабантуй.) Дөрес әйтәсез. Ул – татар халкының яраткан милли бәйрәме. Сабантуйда без уйныйбыз, биибез, көләбез, шаярабыз. Менә без дә хәзер үзебезне Сабантуй бәйрәмендә дип хис итик. Нинди уеннарны яратып уйныйбыз?  (Капчык киеп  сикерү, капчык сугыш, аркан тарту, колгага менү, ат чабышы.)     
Физкультминутка. «Сабантуй».
IV. Яңа белем һәм күнекмәләрне ныгыту
1. Җөмләләрне тулыландыр. (21  нче слайд)
А) Православие христианнары ... (изгеләр) сурәтенә табыналар. Алар ... (икона) дип атала.
    Ә) Ислам дине кеше һәм хайваннарны сурәтләүне тыя. Алар өчен изге ... (Коръән китабы) зур әһәмияткә ия,  шуңа күрә ... (каллиграфия)  сәнгате киң таралган. 
2. Сүзләрне рәсемнәргә туры китер. (22 нче слайд)
• мәчет –  ...
• икона –  ...
• каллиграфия –  ...
• арабеска –  ...
• колокол (чаң) –  ...
3. Дөрес җавапны сайлап ал. (23 нче слайд) 
1. Мәчетнең стеналары нәрсә белән бизәлгән?
а) каллиграфия белән;
б) арабеска (бизәк) белән;
в) хайваннар рәсеме белән;
г) кеше сурәте белән.
2. Проваславие христианнары иконалар алдында дога кылганда нишлиләр?
а) матурлыгына сокланалар; 
ә) рәсемдәге   кешегә (Иисус Христоска, Мәрьям анага, изгеләргә) баш ияләр; 
б) рәсемгә баш ияләр. 
4. Арабеска буяу.
Укытучы. Әйдәгез, укучылар, хәзер иҗади эш эшләп алыйк. Сезгә арабеска бизәген буярга кирәк булачак. (24 нче слайд)
V. Дәрескә нәтиҗә ясау
Дәрестә мин ...  белдем.
Дәреснең миңа …  өлеше ошады.
VI. Өй эше. «Ислам яки христиан дине мәдәниятендә сәнгать» дигән темага хикәя язып килергә.