Әхлак бишеге – иманлы гаиләдә
Фирая ГАЛИЕВА,
Әлмәт районы Елховой урта мәктәбенең башлангыч сыйныфлар укытучысы

Максат.  Балаларда ата-анага, өлкәннәргә карата хөрмәт тәрбияләү.  Ата-аналарның һәм әби-бабайларның игътибарын сабыйлар күңелендә әхлакый сыйфатлар тәрбияләүгә юнәлтү.  Укучыларны әби-бабаларының үткән тормыш юлы белән   таныштыру.  Балаларда сәнгатьле итеп яттан уку, дөрес интонация белән сөйләшү, сәхнәдә үз-үзләрен тиешенчә иркен тоту күнекмәләре булдыру.
Катнашалар: алып баручы, Бабай, Әби, Әти – төп йортта яшәүче малай; Әни – төп йортта яшәүче килен; Абый – шәһәрдә яшәүче олы малай; Апа – шәһәрдә яшәүче олы кыз; Алсу – әти белән әнинең олы кызы, 12 яшьтә; Әдилә, Камилә – әти белән әнинең игезәк кызлары, 9 яшьтә; Илшат – әти белән әнинең улы, 6 яшьтә; Раил, Рамил, Рамилә – абыйның 13, 11, 9 яшьләрдәге балалары; Ләйлә – апаның кызы, 8 яшьтә; Рамазан (күршеләре) – аның улы, 11 яшьтә.
Алып баручы. 
 Вөҗданы пакь, йөзе ак минем сөйгән халкымның.
Әхлаклылык – нигез ташы һәр йөрәкнең, акылның.
Үткәннәргә күз салыйк без, гасырлар аша карыйк.
Газиз халкым үткән юлны дисбегә салып саныйк.
(Пәрдә ачыла. Әби өстәлгә ризыклар куя. Сөйли.)
Әби.
 Аллаһыга шөкер кылам – исәнлек биргәненә, 
Аякларым йөргәненә, күзләрем күргәненә.
Аллаһыга шөкер кылам – биргән нигъмәтләренә,
Аятьләрне ятлар өчен, зиһеннәр биргәненә.
Аллаһыга шөкер кылам – сабырлык биргәненә,
Сабырлыкның савапларын бирермен, дигәненә.
Аллаһыга шөкер кылам – иманга кайтканыма,
Намаз укып, Коръән укып, тынычлык тапканыма.

(Әби сөйләгәндә үк, Апа, Бабай белән Әти керә. Әти кулындагы самавырны өстәлгә куя.)
 Бабай. Мин дә бик шөкерана кылам, әнисе. Балалар белән бергә намаз укып, ураза тотарлык бәхетле көннәргә дә ирештек бит. Еллар тыныч, илләр имин булып,  киләчәктә дә Аллаһ риза булырлык итеп яшәргә язсын иде.
Апа. Амин, әтисе, шулай булсын! 
Әти (күрше бүлмәгә карап). Әнисе, балаларны уят инде.
Алып баручы.
И Рамазан, утлар балкый һәрбер йортта, 
Иң беренче сәхәр пешә бу минутта.
Яшь бер ана коймак сала майлап кына,
Уята ул балаларын җайлап кына.
(Әни тәлинкә белән коймак тотып керә. Өстәлгә куя. Балалар бүлмәсе янына килеп, сөйли.)
Әни.
Торыгыз, тор, бәбкәйләрем, намаз җитә,
Өстәлемдә ризыкларым сезне көтә.
Рамазанның савапларын бирче, Аллам,
Үз бәхетен тапсын иде һәрбер балам.
Сакла, Раббым, юлыктырма яман юллар,
Кагылмасын һич аларга яман куллар,
Ирешмәсен беркайчан да яман сүзләр, 
Усал итеп бакмасыннар яман күзләр.
Миһербанлы, шәфкатьле ит күңелләрен, 
Саулык белән үткәрсеннәр гомерләрен.
Кабул итче теләкләрем, Раббым, үзең,
Бар бит синең «Ярлыкармын», дигән сүзең! 
Алып баручы.
 Ана теле – бәхет теле. Ана теле – йөрәк теле.
Аналарның һәрбер сүзе – бала өчен дөнья йөзе.
(Балалар керә.) 
Әни (Илшатка) Улым, мин сине уятмадым бит, син әле кечкенә, ник тордың?
Илшат. Миннән башка гына нинди тәмле әйберләр ашыйлар икән, дип, тикшерергә тордым. (Көлешәләр.)
Әти. Кунак егетләр-кызлары да торган бит әле монда. Кая, тагын урындыклар алып чыгыйк булмаса. (Әти, Раил урындыклар алып чыгалар.)
Рамил. Ә без, уятмассыз дип, будильникны шалтырарга куеп яттык. Безнең дә сәхәр ашап карыйсы килә. 
Әби. Бит-кулларыгызны юдыгызмы, балалар? Утырышыгыз, әйдә.
(Өстәл янына утыралар.)
Бабай. Бисмилла әйтеп ашагыз, балалар.
Әдилә.
«Бисмиллаһ» дип башладыңмы,
Эшләр гел уңып тора.
Әби-бабаларыбызның
Күңеле булып тора.
Бисмилләсез бер эшкә дә 
Ярамый керешергә.
Бисмилләсез мөмкин түгел
Уңышка ирешергә. 
(Сәхәр «ашыйлар».)
Автор.
 Телне ачыйк таңда «Бисмиллаһ» дип,
Шөкер кылып, бирмеш һәр көнгә.
Иманнарның ак һәм сафлыгы да
Аллаһының тиңсез иркендә.
Телне ачыйк иртән «Бисмиллаһ» дип,
Йөзне борып кыйбла ягына.
Ходай биргән һәрбер көнне зурлап,
Иман нуры җанда кабына. 
         (Барысы да, дога кылып, рәхмәт әйтеп, урыннарыннан торалар, кыз балалар бер якка, ир балалар икенче якка идәндәге паласка утыралар. Әби белән Бабай, икесе ике кәнәфигә утырып, намаз вакыты җиткәнне көтә, тәсбих тарта. Әни белән Апа өстәл җыештыра. Алсу, кечкенә китаптан карый-карый, пышылдап, дога ятлый.) 
Әти. Балалар, сезнең эшкә барасыгыз юк, ятып йокласагыз да була.
Ләйлә. Мин әби белән намаз укыгач ятам.
Рамилә. Ә мин таң атуын, кояш чыгуын карагач кына ятам.
Әдилә. Мин дә! 
Камилә. Мин дә!
Илшат. Йокы качты инде, әти... Бабай, берәр нәрсә сөйлә әле.
Раил. Я тоже хочу послушать разные истории.
Әби. Ник татарча сөйләшмисең, улым. Бик яхшы белә идең бит үткән җәйдә.
Раил. Онытмадым, эби. Вчера же только приехали. За лето всё вспомню.
Рамил. Ә мин бер дә онытмадым, әби.
Рамилә. Раил абый белән Рамил абый көрәш түгәрәгенә йөриләр. Җәй буе чыныгып, көч тупларга дип кайттылар. Ә мин җиләк җыярга дип кайттым.
Әдилә. Мин дә! 
Камилә. Мин дә!
(Әдилә, йөгереп барып, җиләк җыярга яраклы кечкенә чиләкләр алып килә һәм үз янындагы кызларга тарата.) 
Алсу. Ә миңа кайда?
Камилә. Сиңа калмады... Сине алып бармыйбыз!
Алсу. Һи, кыланчыклар! Мин сезне алып бармасам, җиләккә дә җибәрүче юк бит!
Әби. Әле җиләк пешәргә ике атна вакыт бар, тилермәгез, рәхмәт төшкерләре! Уразада артыгын кыланырга ярамый...
Әти. Ураза көрәшчеләргә кирәк булган ихтыяр көче тәрбияли, сәламәтлекне ныгыта. Егетләр өметле!  Апаның кызы Ләйлә дә, әнә, шәһәр кызы булса да, иртүк торып, безнең балалар белән бергә бакча эшләрендә катнаша. Спортта да зур уңышларга ирешкән икән. 
Ләйлә. Әле минем әти белән әни дә намаз укыйлар. Шулай бит, әни?!
Апа. Шулай, кызым, шулай. Мактанасың килде, ахры... 
(Абый керә. Хәерле иртә тели.) 
Абый. Нигә бик иртә тордыгыз? Әллә барыгыз да сәхәр ашадыгызмы?
Балалар. Әйе!
Бабай. Ә син ник тормадың, улым? Балаларың уятмыйча да сикереп тордылар. Намаз да укымыйсың икән...
Абый. Өлгерермен әле, әти. Эш кешесе бит без... Әнине кара инде бер генә: тәнендә карга чукырлык ите юк, җитмәсә, ураза тотып, үзен интектерә... Әти, син үзең дә пенсиягә чыккач кына мәчеткә йөри башладың түгелме соң?!.
Әби. Ничек, оялмыйча, атаңа каршы шундый сүз әйтәсең! Мин, ябык булсам да, сау-сәламәт! Сез, берәр җирегез авырта башласа, учлап-учлап дару ашарга тотынасыз. Ә мин менә, тәһарәт алып, намаз укып, ураза тотып, Аллаһының рәхмәте белән, бер чиргә дә бирешмим!.. Без яшь чакта, улым, дин тотуны тыйдылар. Мәктәптә, су эчертеп, уразаны боздыралар иде... Алай гынамы соң! Мәчет манарасына хәтле кисеп төшерделәр! Гөрселдәп, җиргә ауды инде, җаныкаем...
Бабай. Әниең дөрес әйтә, улым. Мөмкинлек барында, намазга өйрәнеп кал. Безнең балачак һәм яшьлегебез кырыс сугыш елларына, сугыштан соңгы ачлыкка туры килде. Көн-төн көч җитмәслек авыр хезмәт белән балачагыбызны күрми дә калдык. Шулай булса да, әлхәмдүлилләһ, әхлаклы, иманлы яшәдек, сезне дә әдәп-әхлаклы итеп үстерергә тырыштык. Әнә, апаңнан, энеңнән, киленнән үрнәк ал: алар хөкүмәт эшендә дә, өйдә дә эшли, намазга да вакыт таба.
(Әти, Абыйсы янына килеп, җилкәсенә кулын салып, сөйли. Апа Абыйның икенче ягына килеп баса.)
Әти.
          Тормышыңда тынгы табалмасаң,
Чуарланып китсә хисләрең,
Авыр уйлар урап алса кинәт,
Намазга бас иртә-кичләрен.
Укы «Әлхәм», укы «Кольһуаллаһ»,
Тынычланып китәр күңелең.
Беләбез бит беркемгә дә җирдә
Мәңге яшәү мөмкин түгелен.
Апа.
         Ал тәсбихың, башла «Бисмилла»дан
Бер Алладан сора яхшылык.
Иман нурын сирпер йөзләреңә, 
Күңел күзең китәр яктырып.
Зирәк зиһен, күркәм холык кирәк
Үткән чакта гомер юлыннан.
Көчсезләргә шәфкать-шәфәгать кыл
Килгән чакта әле кулыңнан!
Абый. Үпкәли күрмәгез, әти, әни. Урынсыз шаяртуым өчен гафу итегез. Йөзегезгә кызыллык китермәм. Хәзер, әти, сезнең белән мәчеткә керәм, иртәгә сәхәргә уятырсың... 
Бабай. Уятырмын, улым, уятырмын.
Абый. Балаларны, рөхсәт итсәгез, мин калдырып китәм инде. Эшкә дә өйрәнерләр, сәламәтлекләре дә ныгыр.
Әби. Калдыр, улым, калдыр. Сезгә бала булса, безгә – яраткан оныкларыбыз бит алар! 
Илшат. Ур-ра, мин абыйлар белән балыкка барам!
Әби. Кызым, син дә Ләйләне калдырып кит.
Апа.  Алып калырга риза булсагыз, калдырмыйча булмас инде, әни...
Әби. Олы улымны нигә алып кайтмадың? Аны да бик сагындык...
Апа.  Олы улыңның эше бик тыгыз әле: баш күтәрми укый, имтиханнар бирә. Аннары берәр уку йортына документларын тапшырасы булыр...
Әби. Бик зур эшләрегез бар икән... Аллаһ ярдәменнән ташламасын. Без дә, дога кылып, гел изге теләктә торырбыз. 
Бабай. Менә, Илшат улым, берәр нәрсә сөйлә дигән идең... Кил әле яныма!
(Оныгының җилкәсенә кулын салып сөйли. Әби Ләйләнең янына килә.)
Бабай.
Безнең тарих озын, үскән улым,
Борыла-борыла аккан сулар кебек,
 Һәр борылышта берәр бабаң торган,
 Бу камышлар шаулый шулар кебек...
 Әби.
 Әнә анда әбиең урак урган. 
 Бу болында бабаң печән чапкан.
 Бу әрәмә һаман шаулап торган,
 Борылып-борылып кына сулар аккан...
 Безнең гомер озын, үскән кызым, 
 Әмма күңел балачакка дәшә.
 Әнә сиңа мең чәчәкле болын,
 Һәр чәчәккә апа булып яшә!
Бабай (Илшатның башыннан сыйпап сөйли) 
          Башларыннан сыйпа арышларны, 
Башларыннан сыйпа куакларны.
Кабатлама безнең ялгышларны!
Кабатлама безнең гнаһларны! 
Әби.  Безнең тарих озын, үскән кызым...
Әни (Алсуга)Кызым, син дә теге әбиең чыгарган матур шигырьне апаң белән абыеңа сөйләп күрсәт әле. 
Алсу.
 Аллаһ Бөек, Аллаһ Олуг,
Аллаһу Әкбәр дибез.
Аллаһ Бердәнбер, тиңдәшсез,
Аллаһу Әхәд дибез.
Аллаһуга мактау теләп,
Әлхәмдүлилләһ дибез.
Нәрсә генә эшләсәк тә,
Һәрчак Бисмилләһ дибез.
Ниятләгән эшебезне
Булыр, Иншәллаһ дибез.
Төрле вакыйгалардан соң
Һәрчак Мәшәллаһ дибез.
Ялгышсак, гөнаһ кылсак,
Әстәгъфируллаһ дибез.
Шайтаннан сыеныр өчен,
Әгузүбилләһ дибез.
Әби. Менә рәхмәт, кызым!
Абый. Әбиләренең шигъри сәләте безнең балаларга да күчкән, ахры. Бар да шагыйрьләр телендә сөйләшәләр. 
Камилә. Ә без Әдилә белән әхлак дәресендә менә нинди матур шигырьләр өйрәндек! Безнекен дә тыңлагыз әле. 
Иртән йокыдан уянгач, бераз уйланып ятам.
Ничек әдәпле булырга? Шул турыда баш ватам.
Иң башта әти-әнигә хәерле иртә телим.
Мәктәпкә барганда, юлда өлкәннәрне сәламлим.
Укытучы апаларны хөрмәтләргә тырышам.
Өйдә һәрчак әтиемә, әниемә булышам.
Бу гына җитми, ахрысы, әдәпле кыз булырга.
Моның өчен кирәк әле бик иманлы булырга.
 – Иман-тәүфыйк бирсен Аллаһ, – диләр әти-әнием. –
Рухи дөньяң да бай булсын, бәхетең шунда синең!
Өлкәннәрнең сүзләреннән чыгардым нәтиҗәсен:
Иман, әдәп, сәламәтлек – яшәешнең мәгънәсе.
Әдилә.
          Кояш нурында коена бар табигать баласы.
Иман нуры каян килә, аны кайдан аласы?
Иман нуры иңә икән игелек кылганнарга,
Ата-анага хөрмәтле, шәфкатьле булганнарга.
Иман нуры догалардан күчә диләр җаныңа.
Шуны аңлаганнар гына басалар намазына.
Иман нурларыннан башка һич яшәргә язмасын.
Бу турыда һәрберебез кечкенәдән аңласын!
Әти.  Ай, рәхмәт, кызларым! Ничек килештереп әйттеләр! 
(Улы Рамазанны ияртеп, Күрше керә.)
Күрше. Әссәләмегаләйкүм вә рәхмәтуллаһи вә бәрәкәтүһ. 
Бабай. Вәгаләйкүм әссәлам, күрше! Иртәләгәнсең әле...
Күрше. Мәчет манарасында ут кабынды. Хәзер азан әйтәләр. Әйдәгез, тизрәк иртәнге намазга! 
Рамазан. Рамил, син дә барасыңдыр бит?
Рамил. Барам, барам! Көт мине әз генә. 
(Түбәтәйләрен алып кияләр.)
Рамил.
 Намазлыгымны җәям дә, кыйблага башым иеп,
Догаларым укый башлыйм: «Кабул ит, Аллаһ», – диеп.
Дога белән Аллаһыдан сорыймын иртә-кичен.
Рәхмәт әйтәм бу дөньяга, мине яралткан өчен.
Догаларымны, бер Аллаһ, и, кабул кылсаң иде!
Төрле бәла-казалардан яклаучым булсаң иде! 
Бабай. Әйдәгез, балалар! Хәерле сәгатьтә! 
(Бабай, Әти, Абый һәм малайлар мәчеткә китә.) 
Рамилә.
Күзләремне төбим кыйблага, 
Күңелемдә дога юллары...
Буш булмасын күңел сандыклары,
Бир, Ходаем, иман нурлары.
«Бисмиллаһ» дип, көмеш ярым айга
Карашымны төбим сокланып.
Бабайларның намаз укуыннан
Күңелләрем китә сафланып.
Ләйлә.
Бабайларның изге күңелендә
Зур тормышның серле эзләре.
Иман нурын һәм ышаныч көчен
Бу кешелек күпме эзләде...
Күзләремне төбим кыйблага, 
Күңелемдә дога юллары...
Адашмасак иде тормыш сукмагында,
Бир, Ходаем, иман нурлары!.. 
Апа.
          Күңелгә күчә күңелдән инсафлы сафлык кына.
Адашмас барыр юлында иманлы халык кына.
Сәҗдәсен кыла күңелләр таң сәгате – сәхәрдә,
Без – мәңгегә иман белән! Без – иманлы сәфәрдә! 
(Пәрдә ябыла.)
Алып баручы.
Канатларның ниндиләрен куясың, туган нигез?
Тормыш бит – сер, тормыш авыр, тормыш ул – төпсез диңгез.
Әхлакны кайтарыйк, дисәк, Коръәнне кулга алыйк,
Сабыйларның күңеленә серләрен ачып салыйк.