Укымышлылар бәйгесе
Наилә ГАЛЕЕВА,
Дәүләт сәламәтлек саклау учреждениясе филиалы “Татарстан Республикасы туберкулезга каршы клиник диспансер – Туберкулез белән авыручы балар өчен шифаханә”дә татар теле һәм әдәбиятыннан төп гомуми белем бирү программасын гамәлгә куючы югары квалификакция категорияле педагогик хезмәткәр
 
Безнең шифаханәдә Татарстан Республикасының төрле төбәкләреннән килгән балалар дәвалана һәм укый.
Сәламәтлекләрен ныгыту максаты белән вакытлыча җыелган балаларның дәрестән тыш эшчәнлекләрен файдалы һәм мавыктыргыч итеп оештыру аеруча кирәкле.
Әлеге чара дәрестә үзләштерелгән белем һәм күнекмәләрнең кулланышын киңәйтү, ныгыту, дәрестән тыш эшчәнлек аша нәтиҗәлелекне арттыруга юнәлтелгән тәҗрибә буларак тәкъдим ителә.

Җиһазлау: чараның исеме, командаларның исемнәре, шигырьләр язылган плакатлар, махсус рубрикаларга багышланган стена газеталары (“Халык җәүһәрләре”, “Тел күрке сүз”), магнитофонда Муса Маликов башкаруында “Татарстан” җыры язмасы.
Кулланышка керәчәк сүзләр: жюри – хөкемдар, водохранилище – сусаклагыч, конкурс – бәйге, знаменитый – мәшһүр, начитанный – укымышлы.

Алып баручы. 
Кадерле дуслар! 
Бүген бездә зур бәйге.
Гаҗәп кызыклы, әйме?
Ике команда көч сынаша,
Менә булыр тамаша.
Бәйгебездә “Идел” белән “Чулман” командалары ярыша.
Жюри әгъзалары белән таныштыру. 
Ярышыбыз гадел бәяләнсен, һәрберебезгә сөенечләр генә китерсен, бәләкәчләр дә безгә кушылсын, дигән теләкләр белән,  хәерле сәгатьтә уенны башлыйбыз.
I. Сәламләшү
Бәяләнә: эмблема, девиз, җыр, сәламләү. 
Критерий: һәр компонент 0–6 балл белән бәяләнә. Максималь балл – 24.
“Идел” командасы. Безнең командабыз “Идел”. Девизыбыз: “Телен кадерләгән халык кадерле булыр”. “Чулман”га ялкынлы сәлам! Җырыбыз:
Идел ярларына нурлар сибеп,
Матур булып ата бездә таң.
Таң шикелле якты Туган илем,
Бәхет биргән җирем – Татарстан.
“Чулман” командасы. Безнең командабыз – “Чулман”. Девизыбыз: “Теле барның – иле бар”. “Чулман”нан “Идел” командасына кайнар сәлам! Җырыбыз:
Көмеш суларың, зәңгәр урманың,
Якын күңелгә, Татарстаным!
Син – туган ягым,
Син – минем таңым, Татарстаным!
II. Капитаннар ярышы
 Бирелгән иҗекләрдән җөмлә төзү.
Көтелгән эш:
Беренче команда капитаны: “Ка-зан шә-һә-ре И-дел ел-га-сы бу-е-на ур-наш-кан”. 
Икенче команда капитаны: “Чал-лы шә-һә-ре Чул-ман ел-га-сы бу-е-на ур-наш-кан”.
Критерий: һәр  дөрес урнаштырылган иҗеккә 1 балл куела. Максималь балл – 16.
III. Өй эшен тәкъдим итү
“Идел” командасы Казан, Түбән Кама, Алабуга шәһәрләре турында, ә “Чулман” командасы Яр Чаллы, Арча, Әлмәт шәһәрләре турында сөйлиләр.
Бәяләнә: шәһәр турында белешмәнең тулылыгы, русча-татарча атамасы, географик урыны, үзенчәлеге, фотосурәтләрдә чагылышы, гербы.
Критерий: һәр компонент ике балл белән бәяләнә. Максималь балл – 12.
Музыкаль тәнәфес.
IV. Сорау - җавап бирү
Һәр командага сорау һәм вакыт бирелә, команда җавап бирмәгән очракта, икенче команда җавап бирә һәм өстәмә балл ала.
Критерий: һәр сорау 2 балл белән бәяләнә. Максималь балл – 12.
“Идел”: 1) Татарстан Республикасының беренче президенты кем, ул кайда туган? (Минтимер Шәрип улы  Шәймиев, Актаныш районы Әнәк авылында.)
2) Татарстан Республикасының башкаласы Казанда нинди транспорт чаралары җитештерелә? (Самолет, вертолет.)
3) Чулман елгасының башланган урыны кайда? (Удмуртия Республикасы Карнушаты авылы.)
4) Кама елгасының тарихи атамасы. (Чулман.)
5) Предметны белдереп, кем? нәрсә? сорауларына җавап биргән сүз төркеме. (Исем.)
6) Татарстан Республикасының Дәүләт флагы кайчан кабул ителгән? (1991 елның 29 ноябрендә.)
“Чулман”:
1) Фамилиясе, исеме, әтисенең исеме русча, ә үзе – танылган татар композиторы. (Александр Сергеевич Ключарев.)
2) “И туган тел, и матур тел, әткәм-әнкәмнең теле!”
Бу юлларны кем язган, ул кайда, кайчан туган? (Г. Тукай, 1886 елның 26нчы  апрелендә Арча районы Кушлавыч авылында туган.)
3) Вятка елгасының тарихи атамасы? (Нократ.)
4) Чулман елгасы кая коя? (Куйбышев сусаклагычына.)
5) Предметның билгесен белдереп, нинди? кайсы? сорауларына җавап биргән сүз төркеме? (Сыйфат.)
6) Татарстан Республикасының дәүләт суверенлыгы турында Декларация кайчан кабул ителде? (1990 елның 30 августында.)
V. Кем күбрәк?
Татарстан Республикасы  районнары атамасын язарга.
Критерий: һәр җавап 1 әр балл белән бәяләнә.
VI. Болар кемнәр?
Мәшһүр татар шәхесләрен искә төшерәбез. 
Бәяләнә: шәхес турында белешмәнең тулылыгы, язган әсәрләре.
Критерий: һәр җавап 0–5 балл белән бәяләнә. Максималь балл – 15.

“Идел”гә                                         
1. Габдулла Тукай.                          
2. Роберт Миңнуллин.                  
3. Александр Ключарев.    
“Чулман”га             
1. Муса Җәлил. 
2. Ләбиб Лерон. 
3. Салих Сәйдәшев.

Музыкаль тәнәфес.
VII. “Оста бизәүче” бәйгесе
Музыкаль тәнәфес вакытында командалар сөлге өлгесен татар халык бизәкләре белән бизиләр. Технология дәресләрендә алган белем күнемәләрен кулланып, сөлге формасы бирелгән ватманга татар халкының милли бизәкләрен урнаштыралар.
Критерий: һәр бизәк 0–3 балл белән бәяләнә. Максималь балл – 30.
VIII. Географик атамаларны яхшы белүчеләр бәйгесе
 Командалар тезелеп баса. Алардан 2–3 метр ераклыкта 2 такта урнаштырыла, балалар бер-бер артлы йөгереп барып җавапларны тактага  язалар.“Идел”гә Татарстан Республикасының елга, “Чулман”га Татарстанның шәһәр исемнәрен язарга.
Критерий: һәр дөрес җавап 1 әр балл белән бәяләнә.
IX. Оста язучылар бәйгесе 
“Туган ягым Татарстан” темасына текст язарга.
Бәяләнә: географик урыны, мәйданы, халкы, телләре, елгалары, шәһәрләре, табигый байлыклары, үсемлекләре.
Критерий: һәр компонент кертелгән булу 2 шәр балл белән, җөмләләрнең бәйләнеше (5 балл), орфографик һәм каллиграфик дөреслеге (5 балл) бәяләнә. Максималь балл – 26.
X. Иҗади эш бәйгесе
Сүз бирелә. Мисал өчен: “әтәч”. Балалар төркемдә киңәшеп, бурычларны бүлешеп, иҗади эш башкаралар: бирелгән сүзне күрсәткән ребус, табышмак яки рәсем әзерлиләр.
Критерий: Һәр вариант 0–5 балл белән бәяләнә. 
Музыкаль тәнәфес игълан ителә.
Жюри йомгак ясый.