«Безнең ял» темасын йомгаклау
(Рус төркемендә татар теле дәресе. VII сыйныф)
Гөлчәчәк ВӘЛИУЛЛИНА,
Зәй районы Поручик төп мәктәбенең татар теле һәм әдәбияты укытучысы

Максат. «Безнең ял» темасы буенча укучыларның алган белемнәрен ныгыту, системалаштыру. Хәтерне, игътибарны, логик фикерләү сәләтләрен үстерү, диалогик сөйләм телен үстерү. Халык авыз иҗаты аша буш вакытны файдалы үткәрергә тәрбияләү.
Материал: дәреслек (Р.З.Хәйдәрова, Р.Л.Малафеева. Татар теле. Рус телендә урта гомуми белем бирүче мәктәпнең 7 нче сыйныфы өчен дәреслек. – Казан, «Татармультфильм», 2014).
Дәрес барышы
− Исәнмесез, укучылар! Гадәти булмаган дәресебезне башлыйбыз. Без бу дәрестә төрле күнегүләр эшләрбез, белемнәребезне ныгытырбыз, иң көчле укучыны, команданы билгеләрбез.
− Дәресебезне артикуляцион күнегүдән башлап җибәрик. Бирелгән авазларны башта кызлар, аннары малайлар һәм соңыннан бергәләп кабатларбыз. 
Артикуляцион күнегү
И – ы – э  - ә  - а – о  - ө  - у – ү 
Ү – у - ө - о – а - ә - э – ы – и
− Башка фәннәрне онытып, тизәйткеч әйтеп, телебезне чарлап, татар теле дәресенә керешик.
Тизәйткеч
«Тиз әйт! Тиз әйт!
Тизрәк! Тизрәк! Тиз! Тиз! Тиз!” − ди Тизәйткеч.
Тизәйткеч ул,
Тиз әйттереп, телебезне төзәйткеч.
− Дәрес-уенны башлыйбыз. (Биремле битләр таратыла.)
1. «Тәрҗемәче» уены. 
− Бирелгән сүзләрне яки гыйбарәләрне кем тизрәк тәрҗемә итә: буш вакыт, файдалы, файдасыз, арыдым, шөгыль, рәхәт, ял итү, тик яту, үзем теләгәнчә, кызыклы.
2. «Кара-каршы» уены. 
− Ялны ничек уздырып була? Шушы темага кем күбрәк мисал китерә.
3. «Кем җитезрәк?» уены.
− Тыңлагыз һәм табышмакның җавабын әйтегез. 
♦	Нәрсә ашамыйча йөри? (Сәгать)
♦	Юк аягы, юк күзе, өйрәтә үзе. (Китап)
♦	2 күзле багана, «Көн узмый», −  дип зарлана. (Ялкау)
♦	Кәҗәдә 2, сарыкта юк. (Ә хәрефе)
♦	2 аяклы үгез. маңгаенда мөгез. (Велосипед)
♦	Цилиндр кигән клоун, и кылана көлдерә. Рәхәтләнеп бар да көлә. (Цирк)
♦	 Акчасыз керәсең, хәзинә алып чыгасың. (Мәктәп)
♦	Үзе укый белмәсә дә, гомер буе язына. (Каләм)
♦	Әбидә бер, бабайда ике. («Б» хәрефе)
♦	 Үлчәүләрдә үлчәнми, базарларда сатылмый. (Акыл)
4. Мәкаль һәм әйтемнәр аукционы.
− Мин башлыйм, сез дәвам итәсез.
●	Агач җимеше белән, ... (кеше эше белән).
●	Аз сөйлә, ... (күп эшлә).
●	Эш бүре түгел, ... (качмас).
●	Уйнавын уйна, ... (эшең турында да уйла).
●	Көн эшләргә, ... (төн йокларга).
●	Кем эшләми, ... (шул ашамый). 
●	Матурлык туйда кирәк, ... (эшчәнлек көн дә кирәк).
●	Ялкауга көн дә ... (бәйрәм).
5. Хәрефләр эстафетасы
Бер мәкальнең һәр хәрефе аерым карточкаларга язылган (Эш беткәч, уйнарга ярый.). Магнитлар әзерләп куелган. Тактаның урта бер җирендә өтер билгесе ясалган. Мәкальнең беренче яртысын беренче команда, икенче яртысын икенче команда хәрефләрдән  җыеп тактага беркетә. Кайсы команда тизрәк җыя шул җиңүче була.
6. Ял минуты
Без инде хәзер зурлар,
Күп эшли безнең куллар.
Без идән дә юабыз
Һәм керләр дә уабыз,
Тузан сөртә беләбез,
Ашарга пешерәбез.
Тиздән үсеп җитәрбез,
Шунда эшкә китәрбез.
7. «Хис-тойгылар кирәк» уены 
− Бер җөмлә алына (Ял көне.). Кем шуны иң күп төрле интонацияләрдә – хикәяләп, сорап, өндәп, шаяртып, шатланып, битараф, нәфрәтләнеп, уфтанып әйтә алыр?. 
8. «Ял вакыты» темасына иң кызыклы диалог
9. Фразалар серпантины 
− Билгеле бер грамматик форманы үз эченә алган җөмләне әйтәм (Ял итәм.), сез шул җөмләне чиратлап кабатлыйсыз һәм үзегезнекен өстисез. Кем туктала, шул җиңелә.
10. «Ә сез шигырь яза беләсезме?»  
Ял ...
... булды.
Күңелле ...
Ә ялкау ...
− Өстәлдәге ак битләрне алабыз. Уртага  «Ял» дип язып куясыз. 1 нче өлешкә − «Ял көне» дип игълан ителгән бәйрәмнәр, 2 нче өлешкә − «Ничек итеп ял итеп була?», 3 нче өлешкә − «Ял төрләре», 4 нче өлешкә «Ялга хас булмаган характеристика» языла.
1. Ял көне дип игълан ителгән бәйрәмнәр.
2. Ничек итеп ял итеп була?
3. Ял төрләре.
4. Ялга хас булмаган характеристика

Ял

− Дәреснең йомгагы итеп сезгә мультфильм тәкъдим итәм. (Г.Тукайның «Эш беткәч, уйнарга ярый» шигыре буенча мультфильм карау.)
− Шуның белән безнең дәресебез тәмам. Игътибарыгыз өчен, дәрестә катнашканыгыз өчен зур рәхмәт.