Сүз төркемнәре
(Татар төркеме. II сыйныф)
Халидә ХӨСӘЕНОВА,
Казандагы 171 нче урта мәктәпнең башлангыч сыйныф укытучысы

Максат:
1) сүз төркемнәре буенча белемнәрне гомумиләштерү;
2) «Исем», «Сыйфат», «Фигыль» темалары буенча белемнәрне ныгыту һәм кабатлау;
3) матур язу күнекмәләрен камилләштерү;
4) табигатькә сакчыл караш һәм мәхәббәт тәрбияләү.
Җиһазлау: дәреслек, таблица, рәсемнәр: агач, тиен; магнитофон язмасында кош тавышлары.
Дәрес барышы
Оештыру өлеше
1. Исәнләшү.
II. Дәреснең максатын хәбәр итү.
− Укучылар, дәресне бер-беребезгә елмаю бүләк итеп башлап җибәрик әле. Бүген без сезнең белән исем, фигыль, сыйфат сүз төркемнәре турындагы белемнәребезне искә төшерербез һәм аларны сөйләмебездә дөрес куллана белү күнекмәләрен үстерербез, күнегүләр эшләрбез.
III. Яңа белем һәм күнекмәләр булдыру
− Көз көне, укучылар, көннәр әле җылы, матур була. Агачлар яшел яфракларын төрле төсләргә кертә. Салкынча саф һава, шуңа тышта гына йөрисе килеп тора. Әйдәгез әле, без дә көзге урманга сәяхәткә барыйк. Урман ул тынычлыкны ярата торган урын, шуңа күрә без анда җәяү генә барырбыз.
− Сәяхәткә кузгалганчы эш коралларыбызны чарлап алырбыз. Дәфтәрләрне ачып число язабыз.
а) Матур язу күнекмәләрен камилләштерү (Кк хәрефен язу).
− Әйдәгез, хәзер юлга кузгалдык. 
Хәерле көн телим, урман-анам,
Кояшлы көн телим мин сиңа!
Кошларың гел шулай сайрап торсын,
Чәчәкләрдән хуш ис бөркелсен.
− Укучылар, урманда үз-үзеңне тоту кагыйдәләрен искә төшерик әле. (Укучыларның җаваплары.)
− Укучылар, күрегез әле: тиенкәй кайгырып утыра. Ул утырган агачының яфраклары корыган. Ни булды икән? Каен агачына булышып, аны тулысынча корып бетүдән коткарсак, ул яшеллеккә күмелер, тиенгә дә ярдәм итәрбез. Әйдәгез, мин тәкъдим иткән сорауларга җавап биреп, аерым бер биремнәрне үтәп алыйк:
•	Предметның билгесен белдерүче сүзләр кайсы сүз төркеменә карый?
•	Исем нинди сорауларга җавап бирә?
•	Предметның эшен, хәрәкәтен белдерүче сүзләр.
•	Сыйфат нинди сорауларга җавап бирә?
•	Фигыль нинди сорауларга җавап бирә?
•	Кеше исемнәре нинди сорауга җавап бирә?
•	Җәй җылы, ә кыш нинди?
•	Предметны белдерүче сүзләр кайсы сүз төркеменә карый?
•	Исемнәрнең күплек кушымчасын атагыз.
− Булдырдыгыз, балалар. Менә без тиенне коткардык. Һәрвакыт юлыгызда очраган һәр үсемлеккә, һәр хайванга ярдәмчел булыгыз. Агачыбыз да яшелләнеп китте.
− Менә, укучылар, без елгага килеп җиттек. Елгада күпер юк, су тирән. Ничек чыгарга? Балыклар: «Булышабыз!» - диләр. Тик моның өчен аларның биремнәрен үтәргә кирәк. Тактага язылган җөмләләрне бер укучы укып күрсәтсен әле. (Ямьле яз җитте. Эре тамчылар тама. Якты кояш балкый. Ак кар эри.Салкын җил карны ашый.)
− Бу җөмләләрне күчереп язасыз, исем, фигыль, сыйфат сүзтөркемнәренең астына сызасыз.
1 нче төркем исемнәрне таба.
− Бу сүз төркемен өйрәнгәндә ятлаган шигыребезне искә төшерик эле.
Укучы («Исем» ролендә).
Болар кемнәр дисезме? 
Без исемнәр булабыз.
Сүз төркемнәре рәтендә
Иң беренче торабыз.
2 нче төркем сыйфатларны таба.
− Кайсыгыз шигырьне укып күрсәтә?
Укучы («Сыйфат» ролендә).
Билгене, төсне, форманы
Без белдереп киләбез
Исемнәр белән бергәләп
Җөмләләр дә төзибез
3 нче төркем фигыльләрне таба.
− Ә хәзер әйдәгез фигыль турында өйрәнгән шигырьне кабатлыйк.
Укучы («Фигыль» ролендә).
Эшне, хәлне, хәрәкәтне
Без белдереп киләбез.
Эшләүченең азмы, күпме
Булуын да беләбез.
− Бик әйбәт! Балыкларга рәхмәт әйтик тә юлыбызны дәвам итик.
− Менә укучылар, без нинди матур урман аланына килеп чыктык. Аланда нинди матур чәчәкләр үсә. Әйдәгез, чәчәк җыеп алабызмы? Чәчәкләрдә биремнәр урнашкан.
Бирем.
Нокталар урынына тиешле исемне куеп языгыз: ... оча, ... тегә, ... өрә, ... ява, ... үсә, ...җырлый, ... укый, ... кызара.
− Тау буена килеп җиттек. Әйдәгез, биек тауга менгәнче ял итеп алыйк.
Физкультминут.
Гөлчәчәкләр күренде (Басалар.)
Һәм кояшка үрелде (Кулларын күтәрәләр.)
Аларга җылы кирәк 
Кояш астында рәхәт (Киереләләр.)
Җил исте. (Чайкалалар.)
Чәчәкләрне селкетте
Уңга бөгелделәр, (Бөгеләләр.)
Сулга бөгелделәр (Бөгеләләр.)
Җиргә иелделәр (Чүгәлиләр.)
Бар син, җил, моннан кит
Чәчәкләргә тими үт.
Алар зур булып үссен
Безгә шатлык китерсен.
Бирем.
Тәкъдим ителгән сүзләрдән җөмлә төзеп яз:
а) туктагач,чыкты, яңгыр, кояш, якты.
ә) якты, яна, йолдызлар, күктә, зәңгәр.
б) чәчәкләр, тау, матур, үсә, битендә.
III. Йомгаклау
− Менә сәяхәтебез тәмамланды. Без кире мәктәпкә кайтабыз. Сәяхәт сезгә ошадымы? (Укучыларның фикерләре тыңлана.)
Укучылар.
Йөрдек урман аланында,
Җәнлекләр, кошлар күрдек.
Ярдәм иттек тиенкәйгә,
Бик күп нәрсәләр белдек.
IV. Рефлексия
− Укучылар, без бүгенге дәресне бушка уздырмадыкмы, нәрсәләр белдек?
− Сез бүгенге дәрестә үзегезне өчен мактый аласыз? Бүген дәрестә сезне нәрсә уйланырга мәҗбүр итте?
− Сез бүген дәрестә үзегезнең сәламәтлегегез өчен нәрсә эшләдегез?