Коррекция мәктәбендә укучыларның сөйләм телен үстерү
Чулпан ГАТИЯТУЛЛИНА,  
Саба махсус коррекция интернат-мәктәбенең башлангыч сыйныфлар укытучысы

Сөйләм кешенең фикерләү коралы һәм аралашу чарасы булып тора.              Ул – бик катлаулы процесс. Сөйләм үсеше тиешенчә барса, ата-аналар балалары белән даими аралашып, сөйләшеп торсалар, сабый биш яшенә кадәр ана телендәге авазларны тулысынча үзләштереп бетерә. Кызганыч, бу һәрвакытта да алай ансат кына килеп чыкмый. Соңгы елларда экологиянең бозылуы, кайбер авыруларның үзен сиздерүе, ана карынында вакытта ук яралгының формалашуы һәм үсеше тиешенчә бармау, булачак әни кичергән кайбер авырулар, йөкле вакыттагы токсикоз һәм травмалар, резус-фактор буенча каннарның килешмәве, боларга өстәп бала туганда алган травмалар, асфиксия, бала бер яшькә кадәр кичергән кайбер авырулар, баш травмасы, нәселдән килгән авырулар һәм башка бик күп сәбәпләр аркасында балаларның теле ачылу соңара һәм сөйләм үсешендә җитди кимчелекләр килеп чыга. Сөйләм үсешендәге җитешсезлекләр үзеннән-үзе юкка чыкмый, киресенчә, авазлар әйтелешендәге ялгышлар вакыт үтү белән ныгый бара. Шуңа күрә сөйләм үсешендәге кимчелекләр баланың тирә-юньне танып белүенә комачаулый, акыл үсешен тоткарлый, фикер йөртүенә комачаулый, укучы дәрестә үз фикерен тулысынча сөйләп бирә алмый. Дөрес сөйли алмаган укучы дөрес яза да белми. Димәк, телдәге кимчелек программа материалын тиешенчә үзләштерүгә комачаулый.               
Сөйләм формалашу акыл эшчәнлеге үсеше белән тыгыз бәйләнештә бара, шунлыктан акыл үсеше тоткарланган балаларның барысында да телдән яки язма сөйләмнең формалашуында тотрыклы кимчелекләр, көчле тайпылышлар күзәтелә. Коррекция мәктәпләренең I, II сыйныфларында укучы күпчелек балаларның сөйләмендә төп кимчелекләр – сөйләмнең аваз әйтелеше һәм фонемаларны ишетеп аеру сәләтенең формалашмавы. Бу күренеш сөйләмнең фонетик-фонематик җитлекмәве дип атала. Моның белән бергә, бәйләнешле сөйләмнең, сүзлек запасы һәм грамматик категорияләрнең формалашмаган булуын, ягъни сөйләмнең һәрьяклап тупас бозылган, кайбер очракларда бөтенләй формалашмавын күрергә туры килә. Моны сөйләм үсеше гомуми җитлекмәү дип атыйлар. Акылга зәгыйфь балаларның сөйләмендәге кимчелекләрне ачыклап, системалы җитлекмәвен исәпкә алып, сөйләм үсешенең системалы җитлекмәве дигән нәтиҗә куела. Аларда шул ук вакытта нормаль интеллектлы балаларга хас булган барлык төр клинико-педагогик классификациягә кергән нәтиҗәләр дә куела – алалия, афазия, дислексия, дисграфия, дисфония, дислалия, ринолалия, дизартрия, тотлыгу. Дисграфик – барлык кагыйдәләрне дә белүче, ләкин язуда куллана алмаучы кеше. Дислексия – уку процессында фонетик яктан охшаш авазларны (з-с; д-т) алыштыру, графикасы охшаш авазларны (х-ж) бутау һ.б. Акылга зәгыйфь, сөйләмендә кимчелекләре булган балалар арасында зур күпчелекне сөйләм үсеше системалы җитлекмәүнең өченче дәрәҗәсе тәшкил итә. 
Безгә укучыларның зур күпчелеге төрле дәрәҗәдәге сөйләм кимчелеге белән килә:
1) аваз әйтелеше дөрес формалашмау нәтиҗәсендә кайбер авазлар сөйләмдә төшеп кала яки башка аваз белән алыштырыла: чәй-сәй, күбәләк-түбәләт, алма-ама, китап-титап, Рамил-амил....яки икенче иҗеге генә күлмәк-мәк; 
2) авазлар аерым очракта, ялгыз кабатлаганда дөрес әйтелә, ләкин сөйләмдә бер-берсе белән бутала, алмаштырыла, ягъни дифференцияләнә.
Бу кимчелекләр еш кына баланың кайбер авазларны ишетеп аермавы, ягъни фонематик ишетү сәләте түбән булу, сөйләм органнарын дөрес хәрәкәтләндерә алмавы аркасында килеп чыга. Авазларны дөресләү өстендә эшләгәндә, иң элек фонематик ишетү сәләтен, сөйләм аппараты моторикасын үстерү кирәклеген истә тотып, дәрес барышында берничә минутны сулыш алуны ныгыту күнегүләренә, артикуляцион гимнастика күнегүләренә бирергә кирәк.
Эш барышында мин үзем уку һәм язу дәресләрендә эш алымнары һәм методлары, сөйләм үсеше системалы җитлекмәгән балаларны ана телендә дөрес һәм матур сөйләшергә, язарга өйрәтүгә, сөйләмендә кимчелекләре булган балаларны социаль реабилитацияләүгә юнәлдерәм. 
Эшемдәге төп юнәлешләр булып түбәндәгеләр тора:
Авазларны әйтүдәге кимчелекләрне коррекцияләү, ягъни:
– артикуляцион моториканы үстерү,
– сулыш алуны ныгыту,
          –авазларны кую, автоматлаштыру .
Бала аерым авазны дөрес итеп әйтә башлагач та, сүзләрдә, җөмләдә, текстта, сөйләмдә бозып әйтүен дәвам итә.
Акылга зәгыйфь балаларның сөйләм кимчелекләре тотрыклы булуы коррекция эше озак вакытлар таләп итә. 
Әлеге балаларның һәммәсенең дә үзәк нерв системасы теге яки бу дәрәҗәдә зарарланган булуын исәпкә алып, коррекция эшен уен элементлары белән кызыклы итеп оештыру сорала. Акылга зәгыйфь балалар өчен аваз, хәреф, иҗек, сүз, җөмлә, тартык аваз, сузык аваз һ.б. хәрефләрне истә калдырып укырга өйрәнү җиңел эш түгел. Ләкин уеннар ярдәмендә боларның берникадәрен үзләштерергә мөмкин дип уйлыйм..
Дәресләрдә кулланыла торган материаллар, биремнәр примитив дәрәҗәдә гадиләштереп бирелә. Бер үк күнегү иң элек бик гади вариантта, соңрак аз гына катлауландырылган вариантта эшләнә.
Балаларның тиз аруга сәләтле икәннәрен исәпкә алып, эш төрләре еш алыштырып торыла.
Дәресләрдә артикуляцион гимнастика, динамик пауза-релаксация, күзләргә гимнастика ясау күнегүләре үткәрәм.
Коррекция эшендә бөтен анализаторларның да катнашуы әһәмиятле. Бала ишетеп кенә кабул итәргә мөмкин, ләкин исендә калдыра алмый. Беренчедән, бу яшь үзенчәлекләренә бәйле булса, икенчедән, сөйләм үсеше системалы җитлекмәгән балаларның югары психик функцияләре – хәтер һәм игътибар җитмәвеннән килә. Шуның өчен һәр өйрәнә торган материалны бала күрергә, ишетергә, капшап карарга, тотып уйнарга, иң мөһиме: берәр образда кабул итәргә тиеш. Әлеге бурычны хәл итү өчен, кабинетны дәрес өчен кирәкле материаллар белән баету, тулыландыру мөһим. Эш тәҗрибәбез аз булу сәбәпле, коррекцион мәктәптә эшләү алымнарын өйрәнеп, кирәкле материал туплау өстендә эшлибез. Бүген бу укучыларга кәгазь материалы белән генә кызыксындырып белем бирү мөмкин түгел. Киләчәктә материаль база махсус мәктәп программасын үзләштерүгә яраклаштырылыр дип уйлыйм. Кабинетта интернет челтәренә тоташтырылган компьютер булу дәресләрне тагын да нәтиҗәлерәк, кызыклырак итә. Интернет челтәре аша, рус телендә булган уеннар уйнау, мультфильмнар карау балаларның сүзлек запасын баета, рус телен дә камилрәк белергә омтылыш тәрбияли.
Мондый төрдәге махсус мәктәпкә балалар нинди дә булса кимчелеге булудан килә. Без, педагогик тәҗрибәбез зур булган укытучылар, әлеге балаларда грамоталылыкка, белемгә кызыксыну уятырга тырышып, һәм аларда шуларны үзләштерү омтылышы, дәрәҗәсе булуын тоеп, аларга тәрбия һәм белем бирү юлларын эзләп, бер-беребез белән уртаклашып, ярдәмләшеп эшләргә тырышабыз. Чөнки мондый укучылар белән эшләү зур сабырлык, коллективта тыныч атмосфера булуын таләп итә.