Республикам минем, Татарстан!
(Рус төркеме. VII сыйныф)
Гүзәлия ОВЧИННИКОВА,
Минзәлә районы Николаевка мәктәбе укытучысы

Максат:
‒ Татарстан республикасы буенча алдагы сыйныфларда алган белемнәрен искә төшерү, ныгыту;
‒ ишетеп аңлау күнекмәләрен, сөйләм телләрен, диалог төзү күнекмәләрен үстерү;
‒ укучыларда туган ягыбызга мәхәббәт, кызыксыну уяту.
Дәрес тибы: ныгыту дәресе.
Җиһазлау: татар теле дәреслеге, карточкалар, кроссворд, тема буенча презентация, тест, проектор, экран.
Дәрес барышы
I. Оештыру өлеше
Сыйныфта уңай эмоциональ хәләт тудыру.
‒ Исәнмесез, укучылар, барыгызга да хәерле көн. Хәлләрегез ничек?
Чыңлады мәктәптә кыңгырау,
Безне дәрескә чакырып.
Күңелле дәресебезне башлыйк,
Матур итеп утырып.
‒ Дәрестә үзеңне ничек тоту кагыйдәләрен искә төшерик: Шауламаска! Иптәшеңне бүлдермә, тыңлап бетер!
‒ Бүген класста кем дежур? (Укучылар дежур укучыга һава торышына бәйле берәр сорау бирәләр.)
II. Актуальләштерү
‒ Хәзер нинди ел фасылы? (Яз.)
‒ Язын көннәр нинди? (Җылы, кар эри, көннәр аяз, тамчы тама.)
‒ Язның айлары нинди? (Март, апрель, май.)
‒ Язның май аенда нинди зур бәйрәм көтелә? (Җиңү көне. 70 еллык.)
Ишетеп аңлау күнегүләре:
‒ Тыңлагыз да [Ә] авазы кергән сүзләргә кул чабыгыз: Шәһәр, табигать [таобиғәт], герб, милләт, кешеләр, гимн, мөстәкыйль, флаг, дәүләт, балалар, бәйрәм, әйбәт.
‒ Тыңлагыз да икенче җөмләдә кайсы сүз үзгәргәнен әйтегез.
Нинди генә агачлар юк безнең урманда. / Нинди генә җиләкләр юк безнең урманда.
Татарстанда күп милләт халыклары яши. / Татарстанда күп милләт кешеләре яши.
Урманда төрле җәнлекләр яши. / Урманда төрле кошлар сайрый.
‒ Укучылар, әйдәгез әле, Катяның әзерләп килгән чыгышын тыңлып китик. (Чыгыш Татарстан турында.) Игътибар белән тыңлагыз.
III. Төп өлеш
‒ Укучылар, әйтегез әле: текстның темасы нәрсә турында булды? (Татарстан турында.)
‒ Текстка нинди исем бирер идегез. (Татарстан республикасы.)
‒ Әйе, укучылыр, Татарстан Республикасы дип исем бирәбез.
‒ Ә сез ничек уйлыйсыз, без бүген дәрестә нинди темага сөйләшербез? (Татарстан турында.)
‒ Әйе, укучылар, Татарстан республикасы турында сөйләшербез. 1 нче слайд 
‒ Үткән сыйныфларда алган белемнәрегезне искә төшереп китәрбез. Татарстан республикасының нинди символларын беләсез? (Герб, флаг, гимн.)
‒ Гербта нәрсә сурәтләнгән? (Ак барс.)
‒ Ак барс нәрсәне аңлата? (Дәүләтнең көчен.)
‒ Әйе, укучылар, гербта ак барс сурәтләнгән. 2(1) нче слайд (Ул безнең дәүләтебезнең көчле икәнлеген белдерә.)
‒ Тагын нинди символларны беләсез? (Флаг.)
‒ Флагта нинди төсләр бар? (Яшел, ак, кызыл.)
‒ Әйе, укучылар, дөрес. (Флагта яшел, ак, кызыл төсләр бар.) 2(2) нче слайд
‒ Флагтагы төсләр нәрсәне аңлата? (Яшел төс-табигатебезнең байлыгын, яшеллекне белдерә. Ак төс ‒ тынычлыкны, чисталыкны, белдерә. Кызыл төс ‒ дәүләтебезнең үсешен, алга баруын, энергия, көчен белдерә.)
‒ Тагын нәрсәне әйтәсе калды? (Гимн.)
‒ Гимнның композиторы кем? (Рөстәм Яхин.)
‒ Әйе, укучылар, гимнның авторы Рөстәм Яхин. Әйдәгез әле гимнны тыңлап китик. (Укучылар баса, гимны тыңлыйбыз.) 2(3) нче слайд
‒ 30 нчы август, 1990 ел. Бу дата турында нәрсә әйтә аласыз? (Татарстанның суверенитет көне.) 3(1) нче слайд
‒ Татарстанда беренче президент кем булды? (Минтимер Шәрип улы Шәймиев, 1991 – 2010 еллар) 3(2) нче слайд
‒ Татарстанның икенче президенты кем? (Рөстәм Нургали улы Миннеханов, 2010 елдан.) 3(3) нче слайд
‒ Татарстанның башкаласы нинди шәһәр? (Казан.) 4 нче слайд (Бер укучы алга чыгып картадан Казанны күрсәтә.)
‒ Укучылар, Казанның нинди истәлекле урыннарын беләсез? (Картинада Кремль, Сөембикә манарасы, Петропавловск чиркәүе, Кол Шәриф мәчете.) 5 нче слайд
‒ 2013 елда Казанда нинди зур вакыйга булды? (Универсиада.) 6 нчы слайд
‒ Татарстанның башка шәһәрләрен карап китик. 7 нче слайд
‒ Чаллы шәһәрендә нинди завод бар? Анда нинди йөк машинасы чыга? («КамАЗ».)
‒ Түбән Кама шәһәре турында нәрсә әйтә аласыз? (Химия, шина заводлары эшли.)
‒ Әйе, укучылар, Түбән Камада шиналар чыга.
‒ Әйтегез әле, без кайсы районда яшибез? (Минзәләдә.) 
‒ Минзәлә шәһәре турында нәрсә әйтә аласыз. (Минзәлә минераль суы, Аэроклуб, Минзәлә педагогия көллияте, техникум, училище һ.б.) 8 нче слайд
Физминут.
‒ Дәфтәрләрегезне ачыгыз, бүгенче числоны языгыз. Дәреслектәге 4 нче күнегүне карагыз (147 нче бит).
‒‒ Биремне бер укучы укый: исегезгә төшерегез һәм җөмләләрне дәвам итегез.
1)Татарстанның беренче Президенты ‒ ...
2) Татарстан гимнының көен ... язган.
3) Татарстан гербының авторы ‒ ...
4) Татарстан Республикасының бәйрәм көне ‒ ...
5) Казан ‒ Татарстанның ...
6) Казанда ... кеше яши.
7) Татарстанда дәүләт телләре ‒ ...
‒ Күнегүне тикшерәбез. (Берничә укучы җөмләне тактага чыгып яза, укый, тәрҗемә итә.)
Парларда эш: Татарстан темасына бирелгән схема буенча диалог төзергә. 9 нчы слайд Мәсәлән,
‒ Татарстанда нинди телләр ‒ дәүләт телләре?
‒ Татарстанда татар һәм рус телләре ‒ дәүләт телләре.
‒ Татарстанның кайсы шәһәрләрен беләсең?
‒ Әлмәт, Яр Чаллы, Алабуга, Түбән Кама һ.б.
‒ Диалогларны тикшерәбез. (Укучылар такта алдына чыгып, диалогларын укыйлар.)
‒ Хәзер ике төркемгә бүленеп утырыгыз. (Укучыларга бирем язылган карточкалар таратыла.)
Нокталар урынына тиешле сүзләрне куеп укыгыз.
1) Татарстанның үз ..., гербы һәм гимны бар. 2) Татарстанда ..., рус телләре – дәүләт телләре. 3) Безнең туган илебезнең башкаласы – ... 4) Татарстан – күпмилләтле ... 5) Хәзерге вакытта республикабызның президенты – ... 6) Безнең дәүләтебез көчле һәм ... дәүләт.
(Сайлап алу өчен сүзләр: Дәүләт, флагы, татар, Казан шәһәре, Рөстәм Миннеханов, мөстәкыйль.
– БАШКАЛА сүзендәге хәрефләрдән сүзләр төзеп язарга. (Баш, каш, аш, бал, ак, бала, кала, бака.)
Укучылар үз урыннырына утыралар.
Тест (дәфтәрләрдә башкарыла).
1. Кайсы сүзләрдә [ә] хәрефе языла?
а) д...үләт, мөст...кыйль
б) бүг...н, табиг...ть
в) б…йрәм, г...ди
2. Дөрес тәрҗемәне табыгыз.
Тынычлык
а) воспитанный
б) мир
в) приготовил
3. Бирелгән сүзләрдән җөмлә төзегез: флагында, Татарстан, төс, бар, өч.
а) 3, 5, 2, 4, 1
б) 1, 4, 3, 2, 5
в) 2, 1, 5, 3, 4
4. Дөрес сүзне куегыз: Урманда төрле җәнлекләр яши, ... сайрый.
а) чәчәкләр
б) кошлар
в) хайваннар
5. Артык сүзне табыгыз.
а) дәүләт
б) туган ил
в) республика
г) дәфтәр
д) милләт
6. Татарстанның флагында нинди төсләр бар?
а) кызыл, ак, кара
б) зәңгәр, ак, кызыл
в) яшел, ак, кызыл
7. Дөрес кушымчаны куегыз: Татарстан... үз флагы, гербы, гимны бар.
а) -да
б) -ның
в) -га
– Укучылар, дәфтәрләрегезне алышыгыз. Бер-берегезнең эшләрен тикшереп, билгеләр куегыз. 11 нче слайд
Җаваплар
1. а; 2. б; 3. в; 4. б; 5. г; 6. в; 7. б.
Кроссворд чишү. Төп сүз – ТАТАРСТАН.
Сораулар:
1) Беренче Президентының исеме? (Минтимер.)
2) Татарстанның башкаласы нинди шәһәр? (Казан.)
3) Татарстанның иң зур табигый байлыгы нәрсә? (Нефть.)
4) Татарстанның бер символы. (Флаг.)
5) Гербта нәрсә сурәтләнгән? (Ак барс.)
6) Татар халкының милли бәйрәме. (Сабантуй.)
7) Икенче Президентның исеме? (Рөстәм.)
8) Яр Чаллы шәһәрендә чыга торган йөк машинасы. (Камаз.)
9) Гимнның композиторы кем? (Яхин.)
VI. Йомгаклау
– Димәк, укучылар, бүген без нәрсә турында сөйләштек?
– Дәреснең темасы ничек булды?
– Дәрестә нәрсәләр белдегез?
– Нәрсәләргә өйрәндегез?
– Дәрестә нинди эшләр сезгә авырлыклар тудырды?
– Татарстанның башкаласы нинди шәһәр?
– Татарстанның Президенты кем?
– Нинди телләр дәүләт телләре?
– Татарстан кайчан суверенитет алган?
– Дәрес сезгә ошадымы? (Ммайликлар белән күрсәтү.)
1) Укучыларга билгеләр кую.
2) Өй эше бирү.
Татарстан турында сөйләргә өйрәнергә.