«Эт кешенең дусты...»
(Башлангыч сыйныф укучылары өчен интеллектуаль уен)
Гөлшат Таҗиева,
Арча районы Хәсәншәех төп мәктәбенең башлангыч сыйныф укытучысы

Максат: 
- белемле, рухи яктан бай, әхлаклы итеп үстерү, игътибарлылыкларын арттыру, үз  эшләренә дөрес нәтиҗә ясый белергә өйрәтү;
- предметара белемнәрен ныгыту;
- этләргә карата хөрмәт тәрбияләү, алар турында белемнәрен тагын тирәнәйтү, үз фикереңне дөрес итеп җиткерә белү;
Уенга катнашучы: 1-4 нче сыйныфлар
Кулланылган материал һәм җиһазлар: табышмаклар, магнитофон, компьютер, презентация.
Үткәрү шарты.
“Уен-баланың тормышка әзерләнү күнекмәсе ул. Уеннар балага зур файда китерәләр, алар ярдәмендә ул үзенең характерына нигез ташы булып урнашып кала торган гадәтләргә, күнекмәләргә өйрәнә, моның өстенә бу уеннар балада, гадәттә, зур канәгатьләнү хисе уяталар”, - дип язган профессор П.Ф.Лесгафт. Дөрестән дә, уеннар, бер яктан, физик тәрбия чарасы булса, икенчедән, күп кенә уеннар эстетик тойгылар тәрбияләүгә зур ярдәм итә. Уен вакытында туган шатлыклы кичерешләр уенны көчле тәрбия чарасына әверелдерә. Танылган шәхесләребезнең берсе – Ризаэддин Фәхреддин балаларга язган үгет–нәсыйхәтендә: “ Балаларның тәрбиялесе илә тәрбиясезе уйнаган вакытларында бик ачык беленер. Аның өчен уйнаган чакларында балалар бик каты ихтыярлы булырлар, зурлардан курку кеби нәрсәләр күңелләреннән чыгып та китәр”, - дигән. Чыннан да, укытучы өчен уен - балаларны яхшырак аңлау, аларга тагын да ныграк якынаю чарасы да. Чөнки, нәкъ менә уен вакытларында, укытучы һәр баланың нәрсәгә сәләтле булуын, аның оештыру мөмкинлекләрен яхшырак күрә ала, холкын, гадәтләрен күбрәк аңлый.Уен ярдәмендә оялчан, үз эченә бикләнгән балаларны да “уятырга” мөмкин. Уендагы текстка, җырга кушылып, аның кагыйдәләрен үтәп, йә булмаса, ниндидер роль башкарып, бала үз көченә ышанырга, эшләгән эшенә бәя бирергә өйрәнә, анда башкаларның хәленә керә белү, ярдәмләшү, игътибарлылык кебек  матур сыйфатлар тәрбияләнә. Әдәп-тәртип кагыйдәләрен үтәү гадәте дә уенда камилләшә.
Төп игътибар баланың зирәклегенә, логик фикер йөртә алуына, фараз итүенә юнәлтелә, чөнки кешенең мәгърифәтлелеге белем күләмендә генә түгел, ә аны төрле хәлләрдә куллана алу мөмкинлегендә дә чагылырга тиеш. 
Уйнау шартларына, укучыларның яшенә, кызыксынуына, хәтта кәефенә карап, уен кагыйдәләре, эчтәлеге дә үзгәртелә. Уеннар балаларда игътибарлылык, үзара ярдәм итешү, коллективизм кебек уңай сыйфатлар тәрбияләргә ярдәм итә. 
Әлеге “Могҗизалар кыры” интеллектуаль уены әйләнә-тирә дөнья дәресләрендә һәм класстан тыш  чараларда кулланырга мөмкин.
Уенның тәртибе.
1 нче сайлау турында теләгән бөтен укучы да катнаша ала. Алар сорауга яки табышмакларга җаваплар бирергә тиешләр. Кем беренче җавап бирә, шул укучы уенда катнашучы исемен ала. 
Икенче турга сайлаганда катнашмаучы укучылар җавап бирергә тиешләр.
Уен 3 турдан, финалдан һәм суперфиналдан тора. 
Һәр уенда 3әр уенчы катнаша. Уенның максаты-аерым-аерым хәрефләрне атап, сүзне табу. Әгәрдә хәрефне дөрес атамасалар яки ул атаган хәреф ул сүздә булмаса, уенны икенче уенчы дәвам итә. Уенчы хәрефне дөрес атаса, ул икенче хәрефне дә әйтә ала. Уен сүзне эзләп тапканчы дәвам ителә. Һәр турның җиңүчесе финалга чыга. 
Финал җиңүчесе суперфиналга чыгып, уенның төп сүзен табып, җиңүчесе була ала.
Кызыклы, күңелле, уңай кичерешләр тудыра ала торган уен.

Кичә барышы.
Җыр: “Әссәләмагәләйкем”
Алып баручы. Исәнмесез, кадерле укучылар. Бүген без сезнең белән  аз гына ял иттеп  алырга уйладык. Сез үзегезне “Могҗизалар кыры” тапшыруында дип күз алдыгызга китерегез.
Бүгенге уенга катнашучы уенчыларны без табышмаклар әйтеш уенында сайлап алачакбыз. Табышмакларга җавапларны сез табарга тиеш. Табышмакның җавабын дөрес әйткән укучы уенда уйнаячак. Уенның шарты, җаваплар кул күтәреп җавап биргән укучылардан гына дөрес җаваплар итеп кабул ителә.
Беренче уенга катнашучыларны сайлап алу турын башлыйбыз. Игътибар белән табышмакларны тыңлыйбыз.
1 нче кушымта (презентация: слайд)
Көн йөри, төн йөри, 
Тауга менгәндә таймас,
Ат тоягы тигәндә үлмәс. (Кырмыска)
Бер атлам җир китә алмый. (Сәгать)
Башы бар, чәче юк,
Күзе бар, кашы юк,
Йөрергә аягы юк,
Суыкка туңмый, эссегә көйми. (Балык)
Алып баручы. Уенчыларның урыннарына чыгып  басуларын сорыйбыз. Менә алар: (1нче турга чыгучы уенчылар белән таныштыру)
1 нче уенчы __________.
2 нче уенчы __________.
3 нче уенчы __________.
Алып баручы. Кеше этләрнең өч йөзләп токымын китереп чыгарган. Аларның барысының да борынгы бабасы бүре булуга ышануы да авыр. Эт асраучылыкның хуҗалыкта әһәмияте зур. Аучылар һәм эт яратучылар белән беррәттән, эт асраучы  меңләгән малайлар һәм кызлар үзләренең дүрт аяклы дусларын мавыгып үстерәләр, тәрбиялиләр һәм өйрәтәләр.
Димәк, безнең бүгенге уеныбыз этләргә багышлана. Беренче турның уенчылары белән уенны башлап җибәрәбез. Хәрефләрне сайлап алып барып, биремнең җавабын табабыз.
Биремне тыңлыйбыз (слайд):
“Менә вак-вак атлап, эреләнеп кенә, кыска аяклы эт килә. Ул бурсык һәм төлкеләр ауларга бик оста. Бу җәнлекләр тармакланып беткән тирән өннәренә кереп качалар. Шундый өнгә кечкенә җитез бу этне кертеп җибәрәләр. Нинди эт турында сүз бара?” (Такса)
Слайд
(Хәрефләрне сайлап алу башлана)
Алып баручы. Бик дөрес! Афәрин.Җиңүчебезне котлыйбыз. Ул __________.
Алып баручы. Хәзер тәнәфес ясап алабыз. (Концерт номеры) Бу чыгышыбыз 1 нче турда уйнаучыларыбызга рәхмәтебез булсын.
Алып баручы. 2 нче уеныбызга уенчылар сайлап алабыз. Табышмакларны тыңлыйбыз. Тулы җаваплар көтәбез.
Слайд
Аягы бар, кулы юк,
Аркасы бар, түше юк. (Урындык)
Борын-борын заманда
Бик карт бер әби булган.
Тавык тәпиле өендә
Урман эчендә торган. (Убырлы)
Аның өе су буенда,
Сазлыкны да ярата.
Төрле тавышлар белән сөйләшә
Шулай хәбәр тарата. (Бака)
Алып баручы. Уенчыларның урыннарына чыгып  басуларын сорыйбыз. Менә алар: (2 нче турга чыгучы уенчылар белән таныштыру)
1 нче уенчы _______________.
2 нче уенчы _______________.
3 нче уенчы _______________.
Алып баручы. 2 нче турның биреме белән танышып китәбез.
Слайд
“Ау этләренең токымы күп. Шулардан бу эт үзенең борынгы бабасы бүрегә нык охшаган. Төньякта болан көтүен бик әйбәт көтәләр, йөк ташыйлар.” (Лайка)
Слайд
(Хәрефләрне сайлап алу башлана)
Алып баручы. 2нче турның  җиңүчесе _____________ . Котлыйбыз. Музыкаль сәламебез сезгә.
Алып баручы. 3 нче сайлап алу турын  башлыйбыз. Табышмаклар тыңлыйбыз.
Слайд
Озын муенын  сузып,
Агачтан яфрак ашый.
Безнең якта күренми,
Ул җылы якта яши. (Жираф)
Аягы юк - китәр,
Җибәргән җиргә җитәр,
Кушкан йомышны үтәр. (Хат)
Зыр-зыр итеп әйләнде дә
Сыртындагы калагы,
Кинәт күккә күтәрелде,
Тимер энә карагы. (Вертолет)
Алып баручы. Уенчыларның урыннарына чыгып басуларын сорыйбыз. 
(3 нче турга чыгучы уенчылар белән таныштыру)
1 нче уенчы _______________.
2 нче уенчы _______________.
3 нче уенчы _______________.
Алып баручы. 3 нче турның уенчыларына бирем менә мондый:
Слайд
“Бу этнең төп чыгышы Шотландия. Ул сарыклар көтүен саклар өчен кулланылган. Безнең илдә дә шул эшен дәвам итә, кешегә тиз ияләшә, өйрәтергә җиңел эт.” (Колли)
Слайд
(Хәрефләрне сайлап алу башлана)
Алып баручы. Җиңүчене котлыйбыз. 3 нче тур уенчыларына музыкаль сәлам.
Алып баручы. Уеныбызны дәвам итәбез. 3 турда да җиңүчеләребезне чакырабыз. Рәхим итегез.
1 турдан  җиңүчебез _______________.
2 турдан  җиңүчебез _______________.
3 турдан  җиңүчебез _______________.
Алып баручы. Менә безнең аларга биремебез. Игътибар белән тыңлыйбыз.
Слайд
“Кемдер эндәште: эт өрүеннән туктады. Аңар бу тавыш, ничектер таныш иде. Әллә кайчан аңа кемдер шулай эндәшә иде. Кайчандыр шундый кешене ул бик ярата иде. Ләкин инде  ул үзенең дустын оныткан иде”. Бу өзектә нинди кушаматлы эт турында сүз бара. (Караборын)
Слайд
(Хәрефләрне сайлап алу башлана)
Алып баручы. Бу финалда җиңүчебез булып ___________ калды. Афәрин.
Алып баручы. Без җиңүчебезгә супер-уен тәкъдим итәбез. Каршы килмәссез дип уйлыйбыз. Супер-уенның биреме мондый:
Слайд
“Хезмәт башкаручы этләр арасында зур гәүдәле тыныч йөнтәс эт, ак өстенә кызгылт яки сары  таплар төшкән эт бар. Болар биек тауларда кар көртләреннән кешеләрне коткару өчен кулланыла торган эт токымы” (Сенбернар)
Слайд
Алып баручы. Без сезгә 5 хәрефне ачарга рөхсәт итәбез. Әгәр белсәгез, бүгенге уенның иң зур бүләге сезгә булачак. Башладык.
Алып баручы. Җиңүчебезне котлыйбыз. Безнең уенда катнашканыгыз өчен сезгә үзебезнең рәхмәтләребезне җиткерәбез.
Йомгаклау
Алып баручы. Сез өегезгә эт алып кайттыгыз икән, ул сезне үзенең хуҗасы итеп таный. Кая барсагыз да, ул сезнең белән бергә булыр, сезнең хакка теләсә нинди авырлыкка да түзәр. Сезне яклар, саклар, чөнки эт кешенең  турылыклы дусты. Ләкин сездә алар турында кайгыртырга, аларны дөрес ашатырга һәм карарга кирәклеген онытмагыз. Шушының белән безнең “Могҗизалар кыры” уены тәмам. Катнашучыларга бик зур рәхмәт. Җиңүчебезне көчле алкышлар белән тагын бер тапкыр котлап китәбез. Гаилә бәхете, тазалык, тынычлык телибез.