Бер мәгънәле һәм күп мәгънәле сүзләр
(Татар мәктәбе. V сыйныф)
Рәмзия СӘЛАХОВА,
Балык Бистәсендәге 1 нче гимназиянең I квалификация категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы

Максат.
Бер һәм күп мәгънәле сүзләр белән таныштыру, аларны сөйләмдә куллану үзенчәлекләренә төшендерү; укучыларның фикерләү сәләтен үстерү; үзара дустанә мөнәсәбәт тәрбияләү, төркемнәрдә эшләү күнекмәләрен формалаштыруны дәвам итү.
Җиһазлау: компьютер, интерактив такта, мультимедиа проекторы, аңлатмалы сүзлекләр, карточкалар.
Материал: презентация, рус мәктәбендәге татар балаларына 5 нче сыйныф өчен татар теле дәреслеге (Ф.Ф.Харисов, Ч.М.Харисова).
Дәрестә кулланылган сингапур структуралары: Джот Тотс, Релли Робин, Ол Райт Раунд Робин, Тэйк Оф-Тач Даун.
Дәрес барышы
I. Оештыру өлеше
Уңай психологик халәт тудыру, дәреснең темасы һәм максаты белән таныштыру.
(1–2 нче слайдлар)
II. Актуальләштерү
Укытучы. Өй эшенә татар халык мәкальләрен искә төшерергә бирелгән иде. Әйдәгез, кабатлап үтәбез.( Джот Тотс структурасы кулланыла) «Сөйли торган кәгазьләр» дип атыйбыз без аны. (Һәр 3 төркемдә чиратлашып үзләре белгән мәкальләрне язалар. Һәр укучы мәкальне үзенең төркеменә кычкырып әйтә, яза, карточканы өстәл уртасына куя. Шулай һәр укучы 4әр кәгазьгә яза. Вакыт чыккач, кайсы төркемдә күпме мәкаль язулары сорала. Иң күп мәкаль язган төркем укый башлый. Башка төркемнәр тыңлый, кабатланса, читкә алып куялар. Шул тәртиптә 2 нче төркем , аннан 3 нче төркем укуны дәвам итә, нәтиҗә ясала.)
Хәзер игътибар белән тактага карыйбыз. «Дәвам ит» уены. (3–4 нче слайдлар.)
Калган эшкә ... (кар ява).
Дәрестә укытучыга сораулар күп ... (ява).
Тирләп эшләсәң, аш ... ( тәмле булыр).
... (тәмле) тел таш яра, тәмсез тел баш яра.
Укытучы. Укучылар, бирелгән җөмләләрдә нинди сүзләр кабатлана? Алар арасында мәгънә бәйләнеше бармы? Ни өчен дип уйлыйсыз? (Укучыларның җаваплары тыңлана.)
Укытучы. Димәк, кар ява һәм сораулар ява, тәмле аш һәм тәмле тел сүзтезмәләрендә мәгънә бәйләнеше саклана. Мәсәлән, тәмле аш һәм тәмле тел мисалында, тәмле сыйфаты сизү органнары аша уңай хис тудыра, шатландыра.
III. Яңа тема аңлату
Укытучы. Бүген без дәрестә бер һәм күп мәгънәле сүзләрне аерырга, кулланырга өйрәнербез. Телебезнең төп сүзлек байлыгын аның үз сүзләре тәшкил итә. Тормыш үзгәрү белән яңа сүзләр кереп тора, искеләре сөйләмебездән төшеп кала. Безнең телебез бик бай, матур тел. Кайбер сүзләр бер генә түгел, ә күп мәгънә белдерергә мөмкин.
1. Ява, тәмле сүзләре ничә мәгънә белдерә? Ә менә әни, дәрес, укытучы сүзләре ничә мәгънә белдерә? Җөмләләр төзеп карыйк. (Җаваплар.)
2. Ә хәзер рәсемнәрне карыйбыз, болар нинди сүзләр икән? (Слайдта рәсемнәр  бирелә.)
– Дәфтәр, карбыз, күгәрчен, миләш – бер мәгънәле сүзләр.
– Җир, күз, энә, ай, тел, тота – күп мәгънәле сүзләр. (Күп мәгънәле сүзләрнең мәгънәсен аңлаталар. Дәфтәргә язалар.)
Укытучы. Күп мәгънәле сүзләрне күчерелмә мәгънәле сүзләр дип тә атыйлар. Әйткәнебезчә, аларда мәгънә бәйләнеше саклана. Баскычтан төшү; кар төшү (яву мәгънәсендә) – ике очракта да төшү фигыле аска таба юнәлгән булуы белән охшаш, тик беренче очракта ул туры, икенче очракта күчерелмә мәгънәдә. (Рәсемнәр күрсәтелә.)
3. Карточкалар белән эш. Баш, борын, күз сүзләрен күчерелмә мәгънәдә кулланып җөмләләр язарга. (Төркемнәрдә эш.)
4. Татар телендә сүзләр күп. Әйткәнебезчә, кайберләре бер генә мәгънә белдерә. Сүзләрнең аңлатмасын без аңлатмалы сүзлектән карый алабыз. (Сүзлектән I төркем китап, II төркем җөмлә, III төркем баш  сүзләренең аңлатмасын укый. Нәтиҗә ясау.)
IV. Ныгыту
1. Дәреслек белән эш. 177 нче күнегү, 88 нче бит. Туры һәм күчерелмә мәгънәле сүзләрне аерырга. (Релли Робин структурасы кулланыла.) Күнегүне укыйлар, иңбаш күрше белән фикерләрен уртаклашалар. Укытучы һәр өстәлнең 2 нче номер астындагы укучыдан җавапны сорый.
2. 178 нче күнегү, 88 нче бит. Шигырьне бер укучы сәнгатьле укый, калганнар эчтән укыйлар, сүзлек эше үткәрелә. (Ол Райт Раунд Робин структурасы кулланыла.) Һәр укучы да үзенең дәфтәренә шигырьдән күчерелмә мәгънәле сүзләрне язып алалар. Түгәрәк буенча һәр укучы үзенең җавабын укый, башкалар тулыландыралар. (Төшә, җил йөри, җил кураен өрә, болытлар асылынган, күк тун ябынган, юллар килә, кыш дөп-дөп басып килә.)
3. «Әйе. Юк» уены. (Тэйк Оф-Тач Даун структурасы кулланыла.) 
Укытучы җөмләләр әйтә. Укучылар моның белән килешсәләр басалар, килешмәсәләр утырып торалар.
Борын – күп мәгънәле сүз.
Күз – күп мәгънәле сүз.
Кар – күп мәгънәле сүз.
Чыршы – бер мәгънәле сүз.
Төш – күп мәгънәле сүз.
Дус – бер мәгънәле сүз.
Китап – күп мәгънәле сүз. (Уенны укучылар дәвам итә.)
V. Йомгаклау
Укытучы. Укучылар, без дәрестә нинди сүзләр өйрәндек? Бер мәгънәле сүзләргә мисаллар әйтегез. Күп мәгънәле сүзләрне әйтегез. (Җаваплар.)
Тест эше
1. Сүзләр була ала
а) бер генә мәгънәле
ә) бер мәгънәле һәм күп мәгънәле
2. Аңлатмалы сүзлекләрдә
а) сүзләрнең дөрес язылышы күрсәтелә
ә) сүзләрнең мәгънәләре аңлатыла
3. Күп мәгънәле сүзләр – 
а) балык, әти, әни, ботак, балан
ә) баш, алма, алтын, ботка, борын
(Слайд буенча җавапларның дөреслеге тикшерелә.)
Үзбәя
Өй эше
181 нче күнегү, 89 нчы бит. Бер һәм күп мәгънәле сүзләрне аерып языгыз. 1 нче төркем күп мәгънәле сүзләр белән, 2 нче төркем бер мәгънәле сүзләр белән җөмлә төзегез, 3 нче төркем аңлатмалы сүзлектән күп мәгънәле сүзләр яза.