Татар теленнән эш программасы үрнәге
(Рус телендә сөйләшүче укучылар өчен. V сыйныф)
Энҗе ГОМӘРОВА,
Казандагы 7 нче гимназиянең татар теле һәм әдәбияты укытучысы

Аңлатма язуы
Эш программасы түбәндәге документларга һәм әдәбиятка нигезләнеп төзелде:
1) «Мәгариф турында» Россия Федерациясенең Законы;
2) «Мәгариф турында» Татарстан Республикасы Законы:
– 6 нчы маддә – белем алу теле (телләре)
– 7 нче маддә – мәгарифнең дәүләт стандартлары
– 10 нчы маддә – уку-укыту программалары
– 32 нче маддә – мәгариф учреждениесенең вәкаләтләре һәм җаваплылыгы;
3) Татарстан Республикасы мәгариф һәм фән министрлыгы тарафыннан рөхсәт ителгән «Рус телендә сөйләшүче балаларга татар теленнән үрнәк программа. 5–9 нчы сыйныфлар» / Төзүче-авторлары: Хәйдәрова Р.З., Әхмәтҗанова Г., Фәтхуллова К.С. – Казан, 2013;
4) Урта гомуми белем бирүнең федераль дәүләт стандартлары;
5) Татар теле. 5 сыйныф. / Р.Х.Ягъфәрова, К.С.Фәтхуллова. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2014.
Өстәмә материал:
1) балалар өчен җырлар;
3) аудиокассеталар;
4) сүзлекләр;
5) лексик темалар буенча төрле презентацияләр;
6) Интернеттан алынган материаллар.
Эш программасында татар теле дәресләре атнага – 3, елга – 102 сәгать исәбеннән бирелде. 
Татар теленнән рус телле укучыларга гомуми белем бирүнең максатлары:
•	укучыларның башлангыч мәктәптә татар теленнән алган орфоэпик, орфографик, лексик, грамматик белемнәрен системалаштыру, бәйләнешле сөйләм күнекмәләрен үстерү, яңа тел һәм сөйләм материалы белән таныштыруны дәвам итү;
•	укучыларның иҗади һәм мөстәкыйль фикерли алу мөмкинлекләрен үстерү, үз фикерләрен дәлилләргә күнектерү;
•	телнең төп грамматик чараларын сөйләмдә куллануга ирешү;
•	татар әдәби тел нормаларын һәм стилистик үзенчәлекләрне ачык күзаллауга, аларны тиешенчә куллана белүгә өйрәтү;
•	телнең милли мәдәниятнең чагылышы булуын, тел һәм тарих бердәмлеген аңлату; татар теленең милли-мәдәни үзенчәлегенә төшендерү; татар һәм башка халыкларның рухи мирасына ихтирам тәрбияләү.
Сөйләм эшчәнлегенең барлык төрләренә үзара бәйләнештә өйрәтү дә төп максатларның берсе булып тора. Укытучы аңлы-коммуникатив методка нигезләнеп эш итәргә, телгә өйрәтүне гамәли эшчәнлеккә юнәлтергә тиеш.
Укучыларның фонетик күнекмәләрен тирәнәйтү өчен, сөйләмне орфоэпик һәм орфографик яктан дөрес оештырырга күнектерү мөһим. Лексик күнекмәләрне үстерү өчен, сүзләрнең мәгънәсен, башка сүзләр белән бәйләнешен, сөйләмдә куллану үзенчәлекләрен гамәли үзләштерүгә игътибарны арттыру зарур. Татар һәм рус телләрен чагыштырып бару да әһәмияткә ия.
Укучыларның грамматик күнекмәләрен үстерү һәм камилләштерү төрле сүз төркемнәренең морфологик формаларын, җөмлә калыпларын гамәли үзләштерү һәм аларны аралашуда кулланырга күнектерүдән гыйбарәт. Рус телле балаларга татар телен укытканда, лексик-грамматик материалны синтаксик нигездә үзләштерү юнәлешендә максатчан эш алып барырга кирәк.
Грамматик минимум
1. Сан, тартым белән төрләнгән исемнәргә килеш кушымчаларын ялгау тәртибен үзләштерү.
2. Зат алмашлыкларының җөмлә төзүдә куллану үзенчәлекләрен аңлату.
3. Берлек һәм күплек сандагы тартымлы исемнәрне сөйләмдә дөрес куллануга ирешү. Тартым кушымчасының рус теленә тәрҗемә итү үзенчәлекләрен искәртү.
4. Фигыльләрнең инфинитив формасын модаль сүзләр белән кулланып, җөмлә төзергә күнектерү.
5. Хикәя фигыльләрнең заман формаларын сөйләмдә дөрес куллануга ирешү.
6. Билгесез киләчәк заман хикәя фигыльнең барлыкта-юклыкта зат-сан белән төрләнешен гамәли үзләштерү.
7. Буенда, буйлап, буенча бәйлек сүзләрен урынлы куллануга ирешү.
8. Бәлки, билгеле, димәк, беренчедән, икенчедән, минемчә, синеңчә кебек кереш сүзләрне сөйләмгә кертү.
9. -даш/-дәш, -таш/-тәш, -лык/-лек кушымчалы исемнәрне үзләштерү; кушма һәм парлы исемнәрнең мәгънәләренә төшендерү.
10. Җөмләнең баш кисәкләрен билгеләргә өйрәтү.
11. Хикәя, боеру, сорау җөмләләрдә сүз тәртибе үзенчәлекләрен рус теле белән чагыштырып өйрәтү.
Гомуми: 102 сәгать (сәг.), атнага – 3 сәг.
Предмет исеме	I чирек	II чирек	III чирек	IV чирек	Еллык	
Татар теле 	27 сәг.	21 сәг.	30 сәг.	24 сәг.	102 сәг.	

II чирек
9 атна, 27 сәгать
№	Дәреснең темасы	Сәг. саны	Дәрес тибы	Үткәрү вакыты	
I
	«Яңа уку елы котлы булсын!»	11		План буенча	Факт.	
1	Мәктәптә куркынычсызлык кагыйдәләре.
Белем көне	1	Кабатлау дәресе.
Әңгәмә			
2	Авазлар һәм хәрефләр. Калын һәм нечкә сузыклар
Сыйныфыбыз	1	Теманы кабатлау һәм ныгыту дәресе
			
3	[а], [ә] сузык авазлары. 
Дәрестә	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			
4	[о], [ө] сузык авазлары. 
Минем дустым	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			
5	[ы] авазы. 
Минем шөгыльләрем.	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			
6	[э] авазы. Сүзлек диктанты. 
Һава торышы	1	Белемнәрне һәм күнекмәләрне тикшерү дәресе			
7	[у], [ү] сузык авазлары. 
Ел фасыллары.	1	Кабатлау дәресе			
8.	Яңгырау һәм саңгырау тартыклар.
Җәйге ял	1	Катнаш дәрес			
9	Сүз ясалышы ысуллары	1	Яңа материалны өйрәнү дәресе			
10	Контроль эш. Авазлар һәм хәрефләр	1	Белем һәм күнекмәләрне тикшерү дәресе			
11	Хаталар өстендә эш	1	Хаталарны төзәтү дәресе			
II	«Кеше һәм сәламәтлек»	11				
12.	Г хәрефе белдергән авазлар. 
Көндәлек режим	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			
13.	В хәрефе белдергән авазлар. 
Сәламәт тәндә – сәламәт акыл	1	Катнаш дәрес			
14	К хәрефе белдергән авазлар. 
Кеше ничек үсә?	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			
15.
	Билгесез киләчәк заман фигыль.
Күзләреңне сакла	1	Яңа материалны өйрәтү дәресе			
16	Диктант. Сузык һәм тартык авазлар	1	Белем һәм күнекмәләрне тикшерү дәресе			
17	Хаталар өстендә эш	1	Хаталарны төзәтү һәм үтелгән темаларны кабатлау дәресе			
18	Берлек сандагы тартымлы исемнәрнең килеш белән төрләнеше.
Минем әбием	1	Яңа материалны өйрәнү дәресе			
19	Күплек сандагы тартымлы исемнәрнең килеш белән төрләнеше. Табибта	1	Яңа материалны өйрәнү дәресе			
20	Изафә бәйләнешендәге исемнәр	1	Катнаш дәрес.
Белем-күнекмәләрне камилләштерү дәресе			
21	Контроль эш. Исем 	1	Контроль дәрес			
22	Хаталар өстендә эш	1	Хаталарны төзәтү дәресе			
III	«Өйдә һәм кунакта»	5				
23	Тартымлы исемнәрнең килеш белән төрләнешен кабатлау. Минем гаиләм	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			
24	 Бәйләнешле сөйләм үстерү. 
Туган көнем	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			
25	Бу алмашлыгының килеш белән төрләнеше. 
Итагатьле сүзләр	1	Белем һәм күнекмәләрне камилләштерү дәресе			
26	Күплек сандагы исемнәрнең килеш белән төрләнешен кабатлау.
Эт – кешенең дусты	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			
27	Сыйфат ясагыч кушымчалар. 
Синең дустың нинди?	1	Кабатлау дәресе			

II чирек
7 атна, 21 дәрес

№	Дәрес темасы	Сәг. саны	Дәрес тибы	Үткәрү вакыты	
				План буенча	Факт.	
III	«Өйдә һәм кунакта	5				
1	Боерык фигыльнең барлык һәм юклык формалары	1	Яңа материалны өйрәнү дәресе			
2	Хикәя фигыльнең юклык формаларын кабатлау. 
Бакчабыз	1	Белем һәм күнекмәләрне камилләштерү дәресе			
3	Хикәя фигыльнең барлык формаларын кабатлау.
Кунаклар каршы алу	1	Белем һәм күнекмәләрне камилләштерү дәресе			
4	Мөстәкыйль эш. Боерык фигыль. Хикәя фигыль	1	Белемнәрне гамәли үзләштерүне тикшерү дәресе			
5	Хаталар өстендә эш.
Исем ясагыч кушымчалар	1	Хаталарны төзәтү, өйрәнелгән материалны кабатлау һәм ныгыту дәресе			
IV
	«Туган ягыбызның табигате»
	11				
6	Тартым кушымчалары.
Авылда	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			
7	Бәйләнешле сөйләмне үстерү. 
Кошлар	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			
8	Саннарның сөйләмдә кулланылышын кабатлау	1	Белем һәм күнекмәләрне камилләштерү дәресе			
9	Кошларга ярдәм итик	1.	Белем һәм сөйләм күнекмәләрен гомумиләштерү дәресе			
10	Сыйфат+исем төзелмәсен кабатлау. Кыргый хайваннар	1	Катнаш дәрес			
11	«Исем» темасын гомумиләштереп кабатлау	1	Белем һәм сөйләм күнекмәләрен гомумиләштерү дәресе			
12	Диктант. Сыйфат. Исем	1	Белемнәрне тикшерү дәресе			
13	Хаталар өстендә эш	1	Хата җибәрелгән формаларны кабатлау һәм ныгыту дәресе			
14	Инфинитив. 
Кыргый хайваннар	1	Яңа материалны өйрәнү дәресе			
15	Сүзлек диктанты.
Вакыт рәвешләре	1	Катнаш дәрес			
16	Тезмә сүзләрне кабатлау. 
Дару үләннәре	1	Белем һәм сөйләм күнекмәләрен камилләштерү дәресе			
V	«Татарстан – минем республикам»	5				
17	Тартымлы исемнәрнең килеш белән төрләнешен кабатлау. 
Татарстан – безнең республикабыз	1	Кабатлау һәм сөйләм күнекмәләрен камилләштерү дәресе			
18	Сорау җөмләдә сүз тәртибе	1	Яңа материалны өйрәнү дәресе			
19	Билгеле киләчәк заман хикәя фигыль	1	Катнаш дәрес			
20	Контроль эш. Исем. Вакыт рәвешләре	1	Белем һәм күнекмәләрне тикшерү дәресе			
21	Хаталар өстендә эш	1	Хаталарны төзәтү дәресе			

III чирек
10 атна, 30 сәгать

№	Дәрес темасы	Сәг. саны	Дәрес тибы	Үткәрү вакыты	
				План буенча	Факт.	
V	«Татарстан – минем республикам»	6				
1.	Исем+исем төзелмәсен кабатлау. Татарстанның байлыгы – аның халкы	1	Катнаш дәрес		 	
2	Сыйфат ясагыч кушымчалар. 
Минем сыйныфташым	1	Яңа материалны өйрәнү дәресе			
3	Исем ясагыч кушымчалар. Казанның истәлекле урыннары	1	Белем һәм сөйләм күнекмәләрен камилләштерү дәресе			
4	Хикәя фигыльнең зат-сан белән төрләнешен кабатлау	1	Белемнәрне гомумиләштерү дәресе			
5	Инша язу. «Татарстан – минем республикам»	1	Сөйләм күнекмәләрен камилләштерү һәм тикшерү дәресе			
6	Хаталар өстендә эш	1	Хаталарны төзәтү дәресе			
VI	«Уйныйбыз да, биибез дә»	10				
7	Исемнәрнең килеш белән төрләнешен кабатлау. 
Яңа ел бәйрәме	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			
8	Исемнәрнең килеш белән төрләнешен кабатлау. 
Нәүрүз	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			
9	Кушма сүзләрне кабатлау. 
Кызык уен	1	Кабатлау дәресе			
10	Сузык алдыннан [п], [к], [къ] тартыклары	1	Катнаш дәрес.
			
11	Бәйлек сүзләр һәм бәйлекләр. 
Сабан туенда	1	Яңа материалны өйрәнү һәм сөйләм күнекмәләрен үстерү дәресе			
12	Антонимнар. Табышмаклар	1	Белем һәм сөйләм күнекмәләрен камилләштерү дәресе			
13	Боерык фигыльләрне кабатлау	1	Кабатлау дәресе			
14	Җөмләнең баш кисәкләрен кабатлау	1	Белем һәм күнекмәләрне камилләштерү			
15	Контроль эш. Үтелгән грамматик һәм лексик темалар	1	Контроль дәрес			
16	Хаталар өстендә эш	1	Хаталарны төзәтү дәресе			
VII	«Һөнәрләр дөньясында»	10				
17.	Хәзерге заман хикәя фигыльне кабатлау. Аяк киеме фабрикасында	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			
18	Хәзерге заман хикәя фигыльне кабатлау. Шикәрне ничек ясыйлар?	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			
19	Исемнәрнең килеш белән төрләнешен кабатлау. Китапны кемнәр яза?	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			
20	 Исемнәрнең килеш белән төрләнешен кабатлау.
Күмәч ничек пешә?	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			
21	Изафә бәйләнешендәге исемнәрне кабатлау. Кама автомобиль заводы (КамАЗ)	1	Яңа материалны үзләштерү дәресе			
22	Алмашлыкларны кабатлау. Нефтьтән нәрсә ясыйлар?	1	Катнаш дәрес			
23	Өйрәнелгән сүз төркемнәрен гомумиләштереп кабатлау.
Ни өчен ник?	1	Белем һәм сөйләм күнекмәләрен камилләштерү дәресе			
24	Өйрәнелгән сүз төркемнәрен гомумиләштереп кабатлау. 
Су	1	Белем һәм күнекмәләрне гомумиләштерү дәресе			
25	Контроль эш. Алмашлыклар. Фигыль	1	Контроль дәрес			
26	Хаталар өстендә эш	1	Хата төзәтү дәресе			
VIII	«Музейлар һәм театрлар»	4				
27	-ыл/-ел/-л, -ын/-ен/-н кушымчалы фигыльләр.
Музейлар кайчан барлыкка килгән?	1	Яңа материалны өйрәнү дәресе			
28	Ялгызлык исемнәр. Габдулла Тукай музее	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			
29	Сыйфатларның чагыштыру дәрәҗәсе	1	Яңа материалны өйрәнү дәресе			
30	Исем+исем төзелмәсен кабатлау.
Татарстанның Милли музее	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			

4 чирек
8 атна – 24 сәгать
№	Дәрес темасы	Сәг. саны	Дәрес тибы	Үткәрү вакыты	
VIII
	«Музейлар һәм театрлар»
	5		План буенча	Факт.	
1	-у/-ү кушымчасы, исем фигыль. 
Кызыл китап	1	Яңа материалны өйрәнү дәресе			
2	Сыйфатларның артыклык дәрәҗәсе.
Балет. «Шүрәле» балеты	1	Яңа материалны өйрәнү дәресе			
3	О, ө хәрефле сүзләрнең язылышын кабатлау.
Оркестр	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			
4	Сынлы сәнгать музее	1	Белем һәм сөйләм күнекмәләрен камилләштерү дәресе			
5.	Сыйфатның исем белән кулланылышын кабатлау
Татарстан театрлары	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			
IX	Сәяхәт итү	10				
6	Исем ясагыч кушымчалар. 
Юлчы бабай юлдаш эзли	1	Яңа материалны өйрәнү дәресе			
7	Хикәя фигыльнең заман формаларын кабатлау.
Мөбарәк исемле малай	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			
8	Җөмләнең баш кисәкләре. Эльдорадо кайда? 	1	Яңа материалны өйрәнү дәресе			
9	Белем эзләп ерак юлга. Хикәя фигыль	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			
10	Эсперантоны кем уйлап тапкан? Сүзлек диктанты	1	Катнаш дәрес			
11	Тиеш, кирәк, ярый, ярамый сүзләре.
Космоска сәяхәт	1	Катнаш дәрес			
12	Исем ясагыч кушымчаларны кабатлау.
Көньяк полюска кем иң беренче булып барган?	1	Белем һәм сөйләм күнекмәләрен камилләштерү дәресе			
13	Кем ул водолаз?	1	Катнаш дәрес			
14	Мөстәкыйль эш. Җөмләнең баш кисәкләре	1	Белем һәм күнекмәләрне тикшерү дәресе			
15	Хаталар өстендә эш	1	Хаталарны төзәтү дәресе			
X	Бигрәк матур җәй!	9				
16	Фигыль ясагыч кушымчалар. 
Җәй	1	Яңа материалны өйрәнү дәресе			
17	Бала болыт. Исемнәрнең килеш кушымчаларын кабатлау	1	Кабатлау дәресе			
18	Антонимнар һәм синонимнар. Җәй һәм бала	1	Белем һәм сөйләм күнекмәләрен камилләштерү дәресе			
19	Вакыт рәвешләрен кабатлау. Серле амбар турында	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			
20	Җөмләдә сүз тәртибе.
Кемгә кирәк, кемгә кирәкми	1	Сөйләм күнекмәләрен камилләштерү дәресе			
21	Исемнәрнең килеш кушымчаларын кабатлау. Йорт хайваннары һәм кош-кортлары атамаларын кабатлау	1	Кабатлау һәм ныгыту дәресе			
22	Чикерткә ничек ашарга эзләгән?	1	Сөйләм күнекмәләрен камилләштерү дәресе			
23	Контроль эш.
Фигыль	1	Контроль дәрес			
24	Хаталар өстендә эш. Бала болыт	1	Кабатлау дәресе