Дастаннар, бәетләр... 
Хәнифә ЯКУПОВА,
Арча районы Түбән Мәтәскә урта мәктәбенең I квалификация категорияле тарих һәм җәмгыять белеме укытучысы

Халык тарафыннан иҗат ителгән риваятьләр, дастаннар, мөнәҗәтләр, бәетләр күпмедер дәрәҗәдә тарихи чыганаклар булып тора. Һәрбер чыганакның нигезендә тарихи вакыйга ята һәм алар азмы-күпме тарихи чынбарлыкны чагылдыра. Кайвакытта риваятьләр, дастаннар кайбер чорларга карата төп чыганак буларак файдаланыла.
Риваять – борынгы заманнан, буыннан-буынга сөйләнеп, күчеп килгән хикәя. 
Дастан – әһәмиятле тарихи вакыйга сурәтләнгән күләмле әдәби әсәр. Халык тарафыннан иҗат ителгән риваятьләрдә Болгар яки Казан ханлыгы чорлары тасвирланган. Татар тарихчылары Ш.Мәрҗани, Г.Әхмәров, Һ.Атласи, Р.Фәхретдинов һ.б.лар Болгар һәм Казан чорларын яктыртканда еш кына халык риваятьләренә нигезләнеп эш итәләр. Риваятьләрне тарихи чыганак буларак җыючы, өйрәнүчеләрнең берсе Каюм Насыйри була. Ул үзенең бер язмасында «Безнең максудымыз урыс территориясендә булмаган эшләрне, халык авызындагы риваятьләрне мәйданга чыгармактыр» дигән фикер әйткән. Мәсәлән: «Гади халыкта ата-бабадан ишетеп риваять кылынып килгән хәбәрләр бар. Боларга исә тикшермичә ышанырга ярамаса да, дәлилсез ялган хөкем дәхи булмас», – дигән.
Укучылар белән «Татар халкы һәм Татарстан тарихы»н өйрәнгәндә, халыкның иҗат җәүһәрләрен өстәмә чыганак итеп куллану дәресләрне баета һәм җанландырып җибәрә. 
Тарихи риваятьләр – тарихи чынбарлыкка якын торган әсәрләр. Аларны берничә төркемгә бүлеп карарга мөмкин. 
Беренче төркемгә, әйтик, Болгар чорын чагылдырганнары керә. Алар искиткеч бай һәм күптөрле. Алар арасында «Болгар каласының корылуы турында», «Белемле кеше» дигәннәрен күрсәтергә мөмкин. Ул риваятьләрдә сүз «болгар» исеменең килеп чыгуы турында бара. Юрамала риваятьләр бик үк ышандырырлык булмаса да, алар дәресне җанландырып, төрләндереп җибәрәләр. Болгарда ислам динен кабул итү турында «Айдархан һәм сәхабәләр» дигән риваять бик мавыктыргыч. Ислам дине VII гасырда, моннан 1400 еллар элек, Гарәбстан ярымутравында гарәп кабиләләрендә барлыкка килә. Ислам дине җан һәм тән чисталыгына, ярлы һәм зәгыйфьләргә ярдәм итәргә чакырган. Диннең бу сыйфатлары аны тиз арада бик күп халыкларның үзләренә иман итеп кабул итүенә китергән. VIII–IX гасырларда Кавказда, Урта Азиядә ислам дине киң тарала һәм дәүләт диненә әверелә. Болгар бабаларыбызның, бу җирләр белән тыгыз элемтәдә торып, X гасырда ислам динен кабул итүләрен тирәнрәк, җанлырак итеп аңларга болгар тарихчысы Якуб Ногман улының «Болгар тарихы» исемле китабында язып калдырган риваяте ярдәм итә: «Болгарның патшасы, хатыны белән икәүләп, бик каты авырып киткәннәр. Күп табибларны, сихерчеләрне чакырып караганнар. Болгар иленә Бохара шәһәреннән ислам динен яхшы белүче, кешеләрне дәвалаучы табиб килгән. Ул күп кешеләрне, яман авырулардан терелтеп, ислам диненә керергә өндәп йөри икән. Патша белән аның хатыны да, әгәр табиб аларны терелтә калса, аның динен кабул итәргә риза булганнар. Табиб аларны дәвалаган һәм терелткән. Ил халкы да, алар белән бергә, үзләренә иман итеп ислам динен алган, ди». Бу риваятьне тыңлап утыру укучыларга да кызыклы. Дөреслеккә дә туры килүе бик мөмкин.
1236 елның көзендә Болгар дәүләте моңарчы һичкайчан күрелмәгән язмышка дучар була. Монгол яулары Болгар җирләрен басып ала; шәһәрләрен, авылларын талый, яндыра; халкын кыра. Тормыш сулышы бер мәлгә бөтенләй тукталып калгандай була. Илбасарларга каршы халкыбыз көрәше бабаларыбыз хәтеренә тирән уелып калган. Бу батырлык, риваятьләргә, дастаннарга кереп киткән.
Аксубай районы Яңа Үзи авылы янындагы урман эчендә Хуҗалар тавы дигән урын бар. Риваять буенча шул тауда борынгы заманнарда Мәрҗән исемле болгар шәһәре урнашкан. Анда Тырышмал хуҗа һәм аның берсеннән-берсе акыллы, чибәр 12 кызы булган. Монгол явы килгәч, көрәшкә хатын-кызлар да кушылган. Дошманнар хуҗаны һәм аның кызларын тау башына тереләй күммәкче булганнар. Шулчак кызлар, 12 йолдыз булып, күккә күтәрелгән. Ә хуҗа, таудан сикереп, елга суына әйләнгән. Халык, хәзер таудагы чишмәне изге санап, аңа табына, ә кызлар өйгән тауны «Кыз тавы» дип атап йөртәләр.
Икенче бер риваятьтә Болгар кызының батырлыгы хикәяләнә. Аксак Тимер шәһри Болгарны ала да барча халкын кырып бетерә. Габдулла хан үзенең гаиләсе белән Хөкем пулатына кереп бикләнә. Илбасарның әмере белән пулатка янына бүрәнәләр өеп ут төртәләр. Ханның гаиләсе янып һәлак була, фәкать гүзәл хан кызы гына, ходай кушып, исән кала – пулатның гөмбәзендә утырган хәлдә күрәләр... Риваятьтәге Хөкем пулатын бүгенгәчә сакланган Кара пулатка юрыйлар: аның таш диварлары янып каралган, янәсе. Һәрхәлдә бу бинаның Татарстан җирендәге урта гасырлардан калган иң үзенчәлекле монументаль архитектура ядкаре буларак кыйммәте зур.
Дәрестә риваятьләр кулланып мин иң элек алардагы вакыйгаларны  уйдырмалардан аера, аларга нигезләнә белергә өйрәтәм.
Безнең буын кешеләре хәзерге Алабуга шәһәренең көнбатыш өлешендә, биек яр өстендә «Шайтан каласы» дигән сәер исем белән атала торган шәһәрлек калдыгын яхшы беләләр. Аның турында риваятьләрдә сөйләнелә бу шәһәрлек хакында.
«...Биек тау башындагы иске шәһәрдә бер ялгызы «шайтан» яшәгән (Христиан рухание мөселман изгесен кимсетеп шулай дип атаган). Борынгы болгарлар шунда гыйбадәт кылырга йөргәннәр, намаз укыганнар. Соңрак «Шәйтан» ягына Казан кешеләре дә килә башлаганнар. «Шәйтан» ярдәмен кызганмаган, кешеләрне бәлаләрдән коткарган». Бу риваятьне Казан ханлыгын җимергәннән соң бер рус рухание язып калдырган. Ул аны «Казан тарихы» дигән елъязмада яза. Аның язуына караганда, Казанны басып алганчы ул анда 20 еллап яшәгән булган. «Казан тарихы» аша риваять руслар арасында да таралган. Шуңа күрә алар шәһәрлекне үзләренчә «Шайтан каласы» дип атаганнар.
Тарихи риваятьләрнең икенче төркеме Казан ханлыгы чорына карый. Шундыйлардан, беренче чиратта, Казан шәһәренә нигез салыну турындагы «Утсыз кайный торган казан», «Туйбикә казаны», кебек риваятьләрне күрсәтергә кирәк. Казан исеменең килеп чыгуын аңлатуда әлеге риваятьләрнең әһәмияте зур.
Казан ханлыгы чорына караган риваятьләр арасында Казанның руслар тарафыннан алынуы турындагылары аерым урын алып тора. «Казан алынганы», «Зөя каласы», «Патша хәйләсе» һ.б. – әнә шундыйлар.
Алар артыннан халкыбызның рус дәүләте составына кергән соңгы чорына караган риваятьләр килә. Шундыйларның «Хыянәтчегә бүләк» дигәне кызыклы. Анда явыз Иванга бер сатлык җанның Казанны алырга булышуы турында сүз бара. Казан алынгач, патша түрәләре, ул сатлык җанны явыз Иван янына алып килеп: «Бу кеше безгә Казанны алырга булышты, аңа бүләк тиеш», диләр. Патша: «Бу кеше бер хыянәт иткәч, икенче тапкыр да хыянәт итәр. Аның авызына күп итеп көмеш эретеп салыгыз», ди. Әнә шундый риваять чордан чорга күчеп килә. 
Бу дәвердә халык тарафыннан риваятьләр белән бергә бик күп дастаннар, бәетләр, тарихи җырлар иҗат ителә. Болгар, Казан турындагы риваятьләрдә, «Идегәй» кебек дастаннарда туган илне ярату, аны саклау, тарихны олылау кебек иң зарури темалар сурәтләнә.
Казандагы Сөембикә манарасы борынгы шәһәр архитектурасының сокландыргыч үрнәге булып тора. Казан иленең иң соңгы ханбикәләреннән булган Сөембикә исеме белән бәйле бу манара хакында күп риваятьләр йөри. Имеш, Сөембикәне күреп гашыйк булган Мәскәү патшасы аны хатынлыкка сораган. Сөембикә риза булмаган. Ахыргы чиктә Сөембикә Мәскәү патшасына кияүгә чыкканчы, биек бер манара төзетергә, халык белән хушлашырга тели. Сөембикә манара очына менеп халыкка баш ия, манарадан аска ташланып һәлак була. Татар риваятьләрендә Сөембикәнең гүзәллеге, кешелеклелеге чиксез мактала. Сөембикә исеме татар халкы тарихында азатлык һәм бәйсезлек өчен көрәшүче символы булып тора.
Риваятьләрне без Татар бистәсенә нигез салуга бәйләп тә, көчләп чукындыруга багышлап та, Пугачев башкүтәрүләрен өйрәнгәндә дә кулланабыз. Аларны фактик материал буларак та файдаланырга була. Мәсәлән: «Аксак Каратун», «Хәйләсен тапкан» риваятьләре эчтәлеге тарихи яктан дөреслеккә туры киләләр.
Тарихны өйрәнгәндә бәетләргә дә еш мөрәҗәгать итәбез. Бәет – гарәп теленнән кергән сүз, ике юллык шигырь дигәнне аңлата. Бәетнең нигезендә ниндидер кайгылы тарихи вакыйга ята. Без аларны, беренче чиратта, Казан ханлыгы чорын үткәндә кулланабыз. Шундыйларның берсе – «Казан бәете». Анда Болгар җимерелгәннән алып Казан ханы Ядкәргә кадәрге чор турында сүз бара. «Сөембикә» бәете дә шул чорга карый. Петр чорындагы лашманчыларга, Пугачев күтәрелешенә, Ватан сугышына багышланган бәетләрне  төбәгебез тарихын өйрәнгәндә еш кулланабыз.
Татар халкы һәм Татарстан тарихы дәресләрендә халык авыз иҗатын, халкыбызның иҗат җәүһәрләрен-җырларны, бәетләрне, риваятьләрне, дастаннарны кулланып укыту дәресләре тәэсирле итә, укучыларның тарих белән кызыксынуын арттыра. Укучыларны заманга яраклашып үз фикерләрен әйтә белергә өйрәтә. Балаларны халкыбызның гореф-гадәтләре, милли йолалары үрнәгендә тәрбияли.