«Африка» темасын кабатлау
(VII сыйныфта география дәресе)
Зөлфия ЗАҺИДУЛЛИНА,
Әтнә районы Күшәр төп мәктәбенең югары квалификация категорияле география укытучысы

Максат. Тема буенча белемнәрне гомумиләштереп кабатлау, укучыларның материалны үзләштерү дәрәҗәсен ачыклау, Африка табигатенең үзенчәлекле билгеләре турындагы белемнәрне ныгыту.
Бурычлар. Төп төшенчәләрне кабатлау. Хәтер, логик фикер йөртү, үз фикереңне әйтә белү кебек сыйфатларны үстерүдә Сингапур укыту структураларын куллану. Коллективта эшләү күнекмәләрен үстерүне дәвам итү.
Җиһазлау: Африканың физик картасы, атлас, презентация.
Дәрес барышы
I. Дәресне оештыру.
Укытучы. Исәнмесез, укучылар. Дәрес башланганчы, кәефләрегезне күтәрәсем килә. Күзегезне йомыгыз, сезне елмаерга этәргән вакыйганы, күренешне күз алдына китерегез. Йөзегездәге елмаюны югалтмый гына, күзләрегезне ачыгыз. Каршыгызда, яныгызда утырган иптәшләрегезгә елмаю бүләк итегез. Кәефләрегез күтәрелеп киттеме? Дәрескә керешәбез. Бүгенге дәреснең максаты – «Африка» темасы буенча белемнәрне искә төшерү, куллана белү дәрәҗәсен ачыклау, өстәмә белемнәр алу.
II. Төп өлеш.
Укытучы. Һәркайсыгызның каршында – маршрут битләре. Дәрес дәвамында биремнәрне әлеге биткә эшли барырсыз. (1– 3 нче слайдлар)
I этап. Бирем. Слайдта язылган координаталарга нигезләнеп, Африканың физик картасы буенча объектны билгеләргә, маршрут битенә исемен язып куярга. Һәрберегез мөстәкыйль рәвештә 2 минут дәвамында эшли, аннары каршыгызда утырган иптәшегез белән маршрут битләрен алышырсыз, җавапларыгызның дөреслеген слайд буенча тикшерәсез. Атласны ачып, эшли башлагыз.
Вакыт төгәлләнде. Игътибар! (Кулларын күтәрәләр.) Маршрут битләрен каршы күршегезгә бирегез.
Җавап. Килиманджаро тавы (5895 м).  (4 нче слайд)
Җавап дөрес булса, билге куегыз, бөтенләй булмаса – җавап юк, дип языгыз. 
Без бүгенге дәрестә тауның түбәсенә менеп җитәргә тырышырбыз.
II этап – «Африканың климаты». (5, 6 нчы cлайдлар) 
Финк-райт-раунд робин структурасы. («Уйла, яз, командада фикер алыш»)
Укытучы. Һәрберегезгә климатограмма бирелә. (Һәр төркем – аерым, ә төркемдәге һәр укучыга бер үк климатограмма туры килә.)
• 2 минут эчендә климатограмманың кайсы климат поясына туры килүен уйларга;
• 2 минут эчендә җавапны аңлатып язарга;
• командада фикер алышу. (Климатограммалар өләшенә.)
Уйлыйсыз. Вакыт китте.
Вакыт бетте. Игътибар! (Кулларны күтәрәләр.)
2 минут вакыт эчендә уйлаган фикерләрегезне маршрут битенә языгыз.
Вакыт бетте. Игътибар! (Кулларны күтәрәләр, ручкаларны куялар.)
Фикер алышу. 2 нче номерлы укучылардан башлап, сәгать теле юнәлешендә фикер алыша башлыйсыз, һәр укучыга фикерен дәлилләү өчен 30 секунд вакыт бирелә. Вакыт китте.
Вакыт бетте. 3 нче өстәлдән 1 нче номерлы укучының фикерен тыңлап карыйк. (Һәр өстәлдән 1 укучы җавап бирә.)
Тикшерү. (7 нче слайд) 
2 нче этапны да уңышлы үттек. (8 нче слайд)
III этап – «Африканың табигый зоналары». (9, 10 нчы слайдлар) 
Сте-зе-класс структурасы.
Укытучы. Һәрберегезнең маршрут битендә таблица сызылган. 4 минут вакыт эчендә мөмкин кадәр күбрәк хайван, үсемлек исемнәрен язарсыз. Игътибар! Слайдта сезгә ярдәм йөзеннән хайваннар дөньясы бирелгән. Вакыт беткәннән соң, эшегезнең астына сызып куясыз, торып, яныгыздагы иптәшегез белән парлашасыз, бер-берегезнең җавапларын үзегезнеке белән чагыштырып, өстәмәләр кертәсез. Эшен төгәлләгән укучы, кулын күтәреп, икенче пар сайлап, эшне дәвам иттерә.
Маршрут битләрендәге III этап биремен таптыгыз. Эшли башлагыз, вакыт китте.
Вакыт төгәлләнде. Утырыгыз. 3 нче өстәлдән 1 нче номерлы укучы саванналар зонасының хайваннар дөньясы вәкилләрен укып чыга. Барыгыз да үз эшегезне тикшерәсез, бергәләп төзәтербез, өстәмәләр кертербез.
(Һәр өстәлдән берәр укучы бер табигый зонаның хайваннарын, үсемлекләрен әйтеп чыга.)
Укытучы. III биеклеккә күтәрелдек. (11 нче слайд)
IV этап – «Африканың рельефы».  Тест. 
Укытучы. IV этапның биреме – маршрут битләрендә. 12 нче слайдтагы саннарны таблицаның икенче графасына тиешле объект каршына куярга кирәк. Биремне эшләү өчен сезгә 1 минут вакыт бирелә. (12, 13, 14 нче слайдлар.)
Вакыт бетте. Маршрут битләрен яныгыздагы иптәшегез белән алышыгыз. Дөрес җавапларны тикшерегез. 
IV биеклеккә дә күтәрелдек.  
IV этап – «Африканың сулары». (15, 16 нчы слайдлар)
Тэк оф тач-даун структурасы («Тор, утыр» физкультминут буларак та кулланыла.)
Укытучы. Мин җөмләләр әйтәм, кем дөрес дип уйлый – торып баса, дөрес түгел дип уйласа – утырган килеш кала.
Җөмләләр.
1.	Африканың иң күп сулы елгасы – Конго. (Әйе)
2.	Танганьика – дөньядагы иң тирән күл. (Юк)
3.	Нил – дөньяда иң күп сулы елга. (Юк)
4.	Чад күле Сахара чүлендә урнашкан. (Әйе)
5.	Виктория шарлавыгы Конго елгасында. (Юк)
6.	Виктория күле – Африканың иң зур күле. (Әйе)
7.	Ливингстон шарлавыгы Конго елгасында. (Әйе)
8.	Урта диңгез Африканың көнчыгыш ярларын юа. (Юк)
9.	Африканы Европадан Гибралтар бугазы аерып тора. (Әйе)
10.	 Оранжевая елгасы Атлантик океанга коя. (Әйе)
Укытучы. V биеклеккә дә күтәрелдек.  
VI этап – «Африканың экологик проблемалары». 
Конерс +Таймд-пэа- шэа структурасы 
Укытучы. Мин сезгә сорау һәм берничә вариант җаваплар тәкъдим итәм. 20 секунд эчендә уйлыйсыз, җавабыгызны сайлап, маршрут битенә язасыз. Вакыт төгәлләнүгә, үзегез сайлаган җавап варианты язылган почмакка барасыз. Аннан соң Таймд-пэа-шэа структурасын кулланып, фикер алышу булачак: үз төркемегездә булмаган иптәшегез белән парлашып басасыз. Пардагы һәр укучы 30 секунд вакыт эчендә ни өчен әлеге җавапны сайлавы турындагы фикерен иптәшенә җиткерә, вакыт беткәч, иптәшенең фикерен тыңлый. 
(Төрле почмакларны сайлаган балаларны парлаштырырга да мөмкин.)
Эшне башладык. (17 нче слайд)
Сорау. Ничек уйлыйсыз, Африканың кайсы табигый зонасы кеше тарафыннан иң күп үзгәртелгән, зыян күргән? Вариантлар: саванна, экваториаль урман, чүл. (Җавап вариантлары почмакларга язылган.)
Вакыт китте, уйлыйсыз, язасыз.
Вакыт бетте. Сайлаган почмакларыгызга барасыз.
Фикер алышуны озынрак укучыдан башлыйбыз. 30 секунд вакыт бирелде. Вакыт китте. 
Вакыт бетте, икенче партнер 30 секунд эчендә үз фикерен әйтә.
Вакыт бетте. Саванналар зонасы почмагыннан Илзаттан сорыйк әле: аның партнеры Рафил ни өчен әлеге почмакны сайлады икән? (Һәр почмак фикере тыңланыла.)
Нәтиҗә. Саванналар да, экваториаль урманнар да зыян күргән.
Укытучы. Фикер алышулардан соң, кемдер сайлаган почмагын үзгәртергә уйламадымы? Ни өчен? (Укучыларның фикере тыңланыла.)
Менә без Килиманджароның түбәсенә менеп җиттек. (18 нче слайд)
VII этап – «Африканың халкы һәм илләре». 
Укытучы. Без сезнең белән тауның түбәсенә менеп җиттек-җитүен, әле исән-имин төшәсе бар. Моның өчен тагын бер бирем эшләп алыйк.
Куиз-куиз-трэйд структурасы. 
Хәзер сезгә «Африканың халкы һәм илләре» темасы буенча сораулар һәм җаваплар язылган карточкалар өләшермен. Акрын гына урыныгыздан торып, якындагы иптәшегез белән парлашасыз. Чәче озынрак укучы карточкасындагы соравын иптәшенә укып әйтә, җавап бирсә – мактый, кыенсынса – ярдәм итә, белмәсә – җавапны бергәләп укыйлар, аңлашалар. Чират иптәшенә күчә. Эшне тәмамлагач, партнерлар карточкаларны алышалар, эшләре тәмамланганны аңлатып, кулларын күтәрәләр, яңа пар сайлап, эшне яңа сорау, яңа партнер белән дәвам итәләр. (Вакыт бирелә.)
Нәтиҗә ясау. Кайсыгыз нинди сорауда кыенлык күрде һәм эш нәтиҗәсендә җавап тапты?
III. Дәресне йомгаклау. 
Укытучы. Этапларны уңышлы гына үтеп бетердек. Маршрут битләрен җыеп бирегез, аларны карап, бүгенге җавапларыгызны исәпкә алып, билгеләр куелыр. 
Рефлексия. Дәресебез ахырына якынлашты. Дәресне елмаеп башлаган идек – хәзер кәефләрегез ничек? Бүген сез күбрәк төркемнәргә бүленеп, иптәшләрегез белән фикер алышып эшләдегез. Эш тәртибе биремнәрне үтәүгә ничек тәэсир итте:
• эшнең нәтиҗәлелеген арттырдымы?
• киресенчә, тоткарладымы?
• биремне төгәл эшләргә комачаулык тудырып, иптәшләрегез белән мөнәсәбәтләрегезне бозмадымы?
• аралашу нәтиҗәле булсын өчен иң мөһиме, сезнеңчә, нәрсәдә?
Дәрес тәмам. Барыгызга да рәхмәт.

Кушымта.
1. Маршрут бите.
I этапка бирем. Координата буенча объектны билгеләп, исемен язып куярга: 3°к. к. , 37° кч. оз.﻿ ______________________
II этап – «Африканың климаты». Климатограмма чишү. (№1 нче карточкаларны кулланып эшлиләр, җавабы – №2 нчедә.)
Климат поясы_________________________________
Ни өчен шулай уйлыйсың?______________________
III этап – «Африканың табигый зоналары». (№3 нче карточка кулланыла.) 
Табигый зона	Хайваннар дөньясы	Үсемлекләр дөньясы	
Экваториаль урманнар			
Саванналар			
Тропик чүлләр			

IV этап – «Африканың рельефы». (Җавабы №4 нче карточкада.)
Рельеф формалары	Кайсы номерга туры килә?	
Көнчыгыш Африка яссытаулыгы		
Атлас таулары		
Ахаггар таулыгы		
Дарфур платосы		
Тибести таулыгы		
Кап таулыгы 		
Дракон таулары		
Эфиопия таулыгы		
Килиманджаро тавы		

V этап – «Африканың сулары». (Телдән)
VI этап – «Африканың экологик проблемалары». (Телдән) 
VII этап – «Африканың халкы һәм илләре». (Телдән)
2. Карточкалар.
№ 1.

№2. 

№3.

№4.

VII этап өчен карточкалардагы сорау вариантлары:
1.	Африка халкы нинди расаларга карый?
2.	Бушменнар кемнәр алар? Пигмейлар кемнәр алар? Туареглар кемнәр алар? Зулуслар кемнәр алар? 
3.	«Африканың колониаль үткәне» төшенчәсе нәрсәне аңлата? 
4.	Ни өчен Африка кешенең иң борынгы ватаны дип атала?
5.	Африка материгының исеме кайдан килеп чыккан? һ.б.