Балачактан алган тәрбия...
Чулпан ШәҢгәрәева,
Казандагы 162 нче балалар бакчасының өлкән тәрбиячесе 

Без XXI гасырда яшибез. Бу – югары технологияләр, мәгълүматка бай, яшәү рәвешенең тиз үзгәрүчән чоры. Тәрбияле булу, үз-үзеңне кеше арасында дөрес тота белү – ул һәрбер кешенең бурычы. Тәрбияне без балаларга иң кече яшьтән үк өйрәтәбез. Ә инде балаларда әхлак сыйфатларын тәрбияләү – ата-аналар белән тәрбиячеләрнең уртак эше. Һәр әти һәм әни баласына бәхетле балачак тели. Алар үз баласының иң акыллы, иң матур, иң көчле, кече күңелле һәм батыр булып үсүенә өметләнә, икенче төрле әйткәндә, бар яктан да камил булулары турында хыяллана.
Тәрбия эшендә иң үтемле, иң нәтиҗәле алымнарның берсе булып балаларны үз үрнәгеңдә тәрбияләү санала. Әгәр без бертөрле сөйләп, үзебез үк киресен эшләсәк, бу берничек тә тәрбия үрнәге була алмый. Тәрбияче үзе матур һәм аһәңле йомшак тавыш белән балаларга үтемле итеп аңлата белергә, төркемдә уңай психологик климат тудырырга тиеш. Балалар белән шөгыльләнгәндә, гади һәм мавыктыргыч итеп аларны иң кирәкле әдәп-әхлак кагыйдәләре белән таныштырырга була. Шул очракта гына балалар биргән белемне тиз үзләштерер, нәтиҗәсе дә озак көттермәс: бала үз-үзен тотышына җаваплырак карый башлар.
Әхлак тәрбиясе, әлбәттә, иң беренче чиратта, гаиләдә башлана. Шуңа күрә, минем уйлавымча, тәрбиячеләргә эшләрендә әти-әниләр зур терәк була ала. Тәрбия эшендә төп җаваплылыкны әти-әниләр – бакчага, ә бакча әти-әниләр җилкәсенә тапшырса, билгеле, бу сәламәт тәрбияләү рәвеше булмаячак. Һәр бала – үзе бер шәхес. Баланың холкын үз ата-анасыннан да яхшырак белүче юк. Шуңа күрә дә тәрбиячеләр һәр балага аерым якын килеп, әти-әниләр белән киңәшләшеп, берлектә эшләсәләр, әлбәттә, көтелгән нәтиҗәгә тизрәк ирешеп була.
Бу максатны тормышка ашыру юллары бик күп. Мәсәлән, тәрбиячеләр балаларның гаиләсе белән якыннанрак танышу максатыннан ул яшәгән йортка бара ала. Бу адым үзара мөнәсәбәтләрне якынайтыр, уңай якка үзгәртер иде. Яисә бакчада узган төрле бәйрәм чараларына, ачык дәресләргә һәр әти-әнигә атап кулдан ясалган чакыру кәгазьләре тапшыру да уңай нәтиҗә бирер. Мондый чараларда әти-әни баласының дуслары, тәрбиячеләре арасында үз-үзен тотышын өйрәнә, тиешле нәтиҗә ясый. Баласына дуслар сайлашырга ярдәм итә. Чаралар узгач, бергәләшеп анализ ясау мөһим. Тәрбияче кискен тәнкыйть сүзләреннән тыелып, йомшак кына уен-көлке аша, баланы яратканын сиздереп, аңа карата әйтергә теләгән фикерен, таләпләрен житкерергә тиеш. Әгәр ул кискен тәнкыйть сүзләре «яудырса», бу ата-аналар белән тәрбиячеләр арасын суытачак. Моны тәрбияче исеннән чыгармаска тиеш. Бакчада балага карата булган таләпләр белән танышкан ата-ананың тәрбиячегә һәм тәрбия оешмасына ышанычы арта.
Тәрбия эшендә әйләнә-тирә мохит шулай ук мөһим роль уйный. Шул максаттан балалар бакчасында төрле «почмаклар» булдырырга мөмкин. «Туган як почмагы», «Яшеллек почмагы», «Кошлар почмагы» һ.б. шундыйларга керә. Мәсәлән, бүлмә гөлләрен карап үстергәндә, балалар табигатьне күбрәк аңлый башлыйлар, гөлләрне, яшеллекне яратырга өйрәнәләр, бергәләшеп эшләү теләге барлыкка килә. Төркемнең «Туган як почмагы»нда оештырылган күргәзмәдән алар туган илне белеп, яратып үсәләр. Моннан тыш, «Күп милләтле Россия», «Тугандаш милләтләр» кебек күрсәтмә әсбаплар булдырырга мөмкин. Мондый әсбапларга Россиянең күпмилләтле халкы турында мәгълүмат тупларга була. Ул төрле милләт халкының костюмнары, милли бизәкләре, ризыклары, гореф-гадәтләре кебек бүлекләрне үз өченә алырга мөмкин. Балалар өчен мондый тупланма бик кызыклы булыр иде, чөнки алар йөри торган төркемдә дә, һичшиесез, төрле милләт балалары була. Бу төрле милләт балалары арасындагы дуслыкны ныгыта. Шулай итеп, аларда башка халыкларга карата хөрмәт һәм мәхәббәт тәрбияләп була.
Көндәлек режим булып саналган юыну, киенү, йоклау, ашау кебек таләпләрне дә тәрбияләү максатында файдаланырга мөмкин. Бу таләпләрне үтәүне һәрдаим кабатлап тору да балаларда вакытны дөрес бүлергә өйрәтә һәм мөстәкыйльлекне арттыра. Мәсәлән, урамга әзерләнгәндә киенү тәртибен, бер-береңә ярдәм итү, рәхмәт сүзләре әйтү кебек гадәти күренешләрне искәртеп тору да балаларга уңай йогырты ясый.
Өлкәннәргә, әйләнә-тирәдәгеләргә хөрмәт тәрбияләү максатыннан уздырылган төрле ситуацияле уеннар шулай ук бик нәтиҗәле була. Мәсәлән, бу очракта «Танышларның очрашуы», «Балаларның олылар белән телефоннан сөйләшүе», «Транспортта үз-үзеңне тоту» кебек уеннар ярдәмгә килә.
Тәрбияче, үз эшен анализлап, мондый нәтиҗә ясый ала:
1. Бала акыллы, игътибарлы, мөлаем, булдыклы, гомумән, тәрбияле булып үссен өчен тәрбияченең ата-аналар белән бер булып эшләве мөһим. Ата-аналарның һәм тәрбияченең балага карата таләпләре бердәй булганда гына күпкырлы һәм мәдәниятле шәхес тәрбияләп була.
2. Әдәп-әхлак дәресләрендә «коры» кагыйдәләр өйрәтү белән генә чикләнмичә, бәлки тормышчан күнегүләр, кызыклы уеннар аша балаларның күңелләренә үтеп керә белергә кирәк.
3. Әдәп-әхлак тәрбияләү алымнары алдан уйланылып һәм дәвамлы рәвештә файдаланырга тиеш.
Әдәплелек үзенән-үзе барлыкка килми. Ул – күпьеллык тырыш хезмәт, системалы тәрбия эше нәтиҗәсе.