Сыйфат фигыль
(VII сыйныфның рус төркеме)
Фәридә ӘХМӘТШИНА,
Әлмәттәге 3 нче урта мәктәпнең югары квалификация категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы

Максатлар:
– Сыйфат фигыль турында төшенчә бирү;
– рус теленнән татар теленә тәрҗемә итү күнекмәләрен булдыру;
– туган җиргә мәхәббәт хисе тәрбияләү.
Җиһазлау: дәреслек, компьютер, проектор, интерактив такта, презентация, сүзлекләр.
Дәрес барышы.
I. Оештыру өлеше.
Уңай психологик халәт тудыру.
II. Өй эшен тикшерү.
(1 нче слайдта җөмләләр бирелгән. 1 нче вариант – 1 нче, 2 нче вариант – 2 нче җөмләдәге шарт фигыльгә морфологик анализ ясарга.)
1) Әгәр илдән хатлар килсә –
Мин бәхетле.
Туган якны төштә күрсәм –
Мин бәхетле. (М.Фәйзуллина)
2) Үлем турында уйлама,
Илең турында уйла.
Илең турында уйласаң,
Гомерең озын була. (Ф.Кәрим)
(Эшләрне җыеп алу.)
III. Актуальләштерү.
2 нче слайдта бирелгән мәкальләрне уку, фигыльләрне табу, төркемчәләрен билгеләү.
•	Туган җирдәй җир булмас,
•	Туган илдәй ил булмас.
•	Туган туфракка баскан эз суынмый.
•	Туган-үскән җирдән дә матур җир булмас.
(Мәкальләрне чылбыр тәртибендә уку, җөмлә кисәкләре ягыннан тикшерү, фигыльләрнең төркемчәсен билгеләү.)
– Туган, баскан фигыльләре нинди? соравына җавап бирәләр. Димәк, бу фигыльләр үзләрендә берьюлы сыйфат һәм фигыль билгеләрен берләштерә.
(3 нче слайдта бирелгән сорауларны уку, җавап бирү.)
1) Сыйфатлар нәрсәне белдерә? Аларга нинди сораулар куела?
2) Фигыльләр нәрсәне белдерә? Аларга нинди сораулар куела?
3) Сыйфат җөмләнең нинди кисәге булып килә?
4) Фигыль җөмләнең нинди кисәге булып килә?
IV. Яңа материал бирү.
(4 нче слайдта бирелгән шигъри юлларны уку, сыйфат һәм фигыль белән уртаклыгы булган сүзләрне табу, укыту.)
Зур походлар үткән елларда без
Кайда гына аяк басмадык:
Тик үзебез туып-үскән җиргә
Тиңдәш булыр җирне тапмадык. (С.Урайский)
– Аерып бирелгән фигыльләр ничек аталыр? (Сыйфат фигыль дип атарбыз, чөнки бу фигыльләр үзендә берьюлы сыйфат һәм фигыль билгеләрен берләштерә.)
–	Зат-сан белән төрләнерләрме? (Сыйфат фигыль зат-сан белән төрләнми, затланышсыз фигыльләргә керә.)
– Ә нәрсә белән төрләнә? (Заман белән төрләнә.)
– Укучылар, хәзер сыйфат фигыльнең сыйфат һәм фигыль белән уртаклыгын билгелик.
1. Сыйфат фигыль эш-хәлне предметның билгесе итеп белдерә: үткән елларда	1. Сыйфат фигыль, фигыль буларак эш-хәл, процесс мәгънәсен белдерә, барлыкта һәм юклыкта була	
2. Сыйфатланмышы төшеп калганда исемләшә һәм килеш сан, тартым белән төрләнә:
Белгән белгәнен эшләр,
Белмәгән беләген тешләр. (М.) Белгән, белгәнен сыйфат фигыльләренең сыйфатланмышы (кеше сүзе) төшеп калган һәм алар, исемләшеп, баш килешне үзенә алганнар. Белгәнен (белгән нәрсәсен)...	2. Юнәлеш кушымчалары ала	
3. Сыйфат кебек җөмләдә исемне ачыклап, аергыч була	3. Сыйфат фигыль, башка фигыль формалары кебек, үзенә төрле килештәге исемнәр, алмашлыклар ияртә ала	
	4. Сыйфат фигыльнең заман формалары бар	

(5 нче слайд. Сыйфат фигыльнең сыйфат һәм фигыль белән уртаклыгы таблицасы.)
– Без укыган мәкальләр, шигъри юллар нинди темага язылган? (Туган ил, туган җир темасына багышланган.) (Укучыларның фикерләрен тыңлау.)
– Әйе, һәркемнең туган җире, туган иле, туган теле була. Туган ил, туган җир, туган тел – иң кадерле сүзләр. Аларны халык изге сүзләр дип атый, чөнки кешеләрне туган җире ашата, үстерә, гүзәл табигате белән иркәли, яшәргә шартлар тудыра. Туган иле аның турында кайгырта: укыта, белем бирә, аны кеше итә, хезмәткә өйрәтә, башка халыклар белән аралашырга мөмкинлек бирә, аның тормышын саклый.
Физкультпауза.
Безнең мәктәп якты, матур,
Тәрәзәгә төшә нур.
Китапханә, ашханәсе,
Спорт залы бигрәк зур.
•	Кагыйдәне укучылардан чыгарту.
Сыйфат фигыль үзендә берьюлы сыйфат һәм фигыль билгеләрен берләштерә: ул эш-хәлне предметның билгесе итеп белдерә, нинди? соравына җавап бирә һәм җөмләдә аергыч була. Мәсәлән, укучы бала, озатачак дуслар, киләсе кунак һ.б.
(6 нчы слайд. Кагыйдә күрсәтелә.)
V. Теманы ныгыту.
Дәреслек белән эш.
•	Укучылар чыгарган кагыйдә белән дәреслектәге кагыйдәне чагыштыру.
•	152 нче күнегүне эшләү һәм тикшерү.
(7 нче слайд. Сүзтезмәләрне татар теленә тәрҗемә итәргә.)
Читающий мальчик – ... (укучы малай)
Проделанная работа – ... (эшләнгән эш)
Неожиданная встреча – ... (көтелмәгән очрашу)
Лечащий врач – ... (дәвалаучы табиб)
Поющая девочка – ... (җырлаучы кыз)
– Укучылар, рус телендә бу фигыль формасы ничек атала? (Причастие.)
– Рус телендәге причастие (сыйфат фигыль) нәрсәләр белән төрләнә? (Ул үзенә вид, род категорияләрен ала.)
(8 нче слайд. Ике телне чагыштыру, охшаш һәм аермалы якларын күрсәтү.)
VI. Өйгә эш. Дәреслектә бирелгән кагыйдәне өйрәнергә, 153 нче күнегү.
VII. Рефлексия. Дәрестә нәрсә белдегез, нәрсәгә өйрәндегез?
VIII. Йомгак ясау. Билгеләр кую.
– Сау булыгыз, балалар!