Сүзтезмәләр
(Татар мәктәбе. VII сыйныф)
Гүзәлия ВӘЛИЕВА,
Балтач районы Сосна мәктәбенең татар теле һәм әдәбияты укытучысы

Максат:
– сүзтезмәләр турындагы белемнәрне ныгыту, тирәнәйтү;
– җөмләләрдән сүзтезмәләрне табып, төркемчәләрен дөрес билгеләү күнекмәләрен үстерү; сүзтезмәләрне кулланып, сөйләм культурасын үстерү өстендә эшне дәвам итү;
– бөек шагыйрь Габдулла Тукайның тормыш юлын һәм иҗатын өйрәнүне дәвам итү, иҗатына мәхәббәт тәрбияләү.
Җиһазлау: таблица, проектор, Л.Ә.Фәттәховның «Татар халкының бөек шагыйре Габдулла Тукай» картинасы, карточкалар, перфокарталар, тест сораулары.
Дәрес барышы
I. Оештыру моменты.
– Хәерле көн, укучылар! Менә тагын яңа көн туды. Сез дусларыгыз белән белем алырга дип ашкынып, гыйлем йортыбыз – мәктәпкә килдегез. Әйдәгез, яңа туган көнгә шатланып, бер-беребезгә карап елмайыйк. Кәефләрегез дәрес ахырына кадәр күтәренке булсын. Кулларыбызны кысып, күңел җылыбызны дустыбызга да бүләк итик. Авыр чакта ярдәм итәр өчен, безгә якын дуслар кирәк бит.
II. Актуальләштерү.
Өй эшенең үтәлешен тикшерү. Һәр төркемнән 1 укучы «Минем гаиләм» темасына санлы сүзтезмәләр кулланып язган хикәясен (шигырен) укый.
– Укучылар, без үткән дәресләрдә нәрсәләр турында өйрәндек? (Сүзтезмәләр, аларның төркемчәләре турында.)
– Дөрес, укучылар.
III. Яңа күнекмәләр формалаштыру.
1. Грамматик уен.
– Ә хәзер без грамматик уен уйнап алырбыз. Мин сүзләр әйтәм, сез сүзтезмәләр төзерсез. 1 нче төркем – фигыль сүзтезмә, 2 нче төркем – исем сүзтезмә, 3 нче төркем сан сүзтезмә төзеп әйтер.
Авыл, китап, дусларым, укыган, матур, урман аша.
– Булдырдыгыз, укучылар.
2. Тест башкару.
– Алдагы биремебез: сүзтезмәләр турындагы белемнәребезне искә төшереп, тест сорауларына җавап язарга кирәк. Мин һәр төркемгә тест биремнәренә ачкыч-җаваплар таратам, ә сез бер-берегезнең эшләрен тикшереп, нәтиҗә ясарсыз. Бүгенге дәрестә эшләрегезне үзегез бәяләрсез:
•	 ал төстәге түгәрәк – «5»ле
•	зәңгәр түгәрәк – «4»ле
•	сары түгәрәк – «3»ле
•	кемнең эше хаталарсыз – ал төстәге түгәрәк,
•	2–3 хата – зәңгәр түгәрәк,
•	4–5 хата – сары түгәрәк ала.
3. Перфокарталар белән эш. 
Тәкъдим ителгән сүзтезмәләрнең төркемчәсен билгеләргә.
Тукай шигырьләре, китап уку, миңа ярый, җырга оста, дусларымның монысы, авылны ярату, якын дус, ахырдан алтынчы, бүген иртән, кешегә ягымлы, танышларымның тегесе, эш буенча кирәк, укучылардан алтау, былтыр көзен.
4. Физкультпауза – «Яңгыр ява».
5. Төркемнәрдә эш.
1 нче төркем. Сүзтезмәнең моделен төзи һәм яклый.
2 нче төркем. Сүзтезмәнең төркемчәләрен билгели.
3 нче төркем. Ике баганага бүлеп язылган сүзләрдән сүзтезмә төзи.
6. Текст белән эш.
Габдулла Тукай туып дүрт ай ярым үткәч, Мөхәммәтгариф хәзрәт үлеп китә. Тол калган Мәмдүдәне Сасна мулласына кияүгә бирәләр. Бәләкәй Габдулланы авылның Шәрифә исемле фәкыйрь бер карчыгына вакытлыча асрамага калдыралар. Әнә шуннан шагыйрьнең газаплы, авыр тормышы башлана.
Бераз соңрак аны үз әнисе яңа гаиләсенә алдыра. Ләкин бу рәхәт озакка бармый: әнисе дөнья куя да, Габдулла дөм ятим кала. Сасна мулласы бу ятимне Өчилегә – Габдулланың әнисенең атасына кайтарып бирә. Бәләкәй Габдулла монда ятимлекне генә түгел, ачлыкны да татый. Ә бервакыт баланы, Казанга баручы бер ямщиккә утыртып, ерак, билгесез сәфәргә озаталар. Печән базарына килгәч: «Асрарга бала бирәм, кем ала?» – дип кычкырып йөри.
Халык арасыннан бер кеше чыгып малайны үзләренә алып кайта. Яңа бистә һөнәрчесе Мөхәммәтвәли абзый белән Газизә абыстай шулай итеп малайлы булалар. Тукай өчен бу исә – бишенче оя. Бәләкәй Габдулла бу гаиләсендә ике ел буена ярыйсы гына яшәгәч, әти-әнисе авырып китә һәм аны яңадан Өчилегә озаталар. Малайны Кырлай авылыннан ир баласыз Сәгъди абзыйга уллыкка озаталар.
Оядан ояга күчеп, җылылык эзләп йөргән бу сабыйга Кырлай мәрхәмәтлерәк булып чыга. Бәләкәй Габдулла монда башка урыннарга караганда озаграк яши, хәтта сабакка йөри башлый. Кырлай авылында ул үзенең киләчәк иҗаты өчен нигез булачак бик күп рухи байлык туплый. 
•	М.Мәһдиевнең «Шагыйрьнең балачагы» текстын сәнгатьле уку.
•	Автор бу өзектә нәрсә әйтергә тели?
•	«Оядан ояга күчеп, җылылык эзләп йөргән» дигән җөмләне сез ничек аңлыйсыз?
•	Кырлай авылы шагыйрь тормышына ничек тәэсир итә?
•	Соңгы җөмләне сүзтезмәләргә таркатырга. (Кырлай авылы, авылында туплау, үзенең иҗаты, киләчәк иҗаты, иҗаты өчен нигез, нигез булачак байлык, бик күп байлык, рухи байлык, байлык туплау.)
7. Л.Ә.Фәттәховның «Татар халкының бөек шагыйре Габдулла Тукай» картинасы буенча эш. (Терәк сүзтезмәләр: шагыйрьнең кайтуы, Кырлай табигате, авылга кайту, шагыйрь китабы, күз карашы, аның киңәшләре, еракларга төбәлгән, Кырлайны сагыну, малай белән сөйләшү, кечкенә Апуш, зур Тукай.)
•	Картинада елның кайсы вакыты сурәтләнә? (Көз көне. Көнбагышлар өлгергән, күк йөзе караңгы-зәңгәр.)
•	Картинада кемнәрне күрәбез? (Малай һәм Тукайны.)
•	Аларның карашлары кая төбәлгән? (Алга, еракка төбәлгән.)
•	Малайның кулында нәрсә күрәбез? (Китап.)
•	Шагыйрь малайга нинди киңәшләр бирер? (Г.Тукайның үз шигырьләреннән өзекләр ярдәмендә җавап бирергә мөмкин.)
1. Айрылып китсәм дә синнән гомремнең таңында мин, 
И Казан арты! сиңа кайттым сөеп тагын да мин.
2. Син әле үс һәм укы күп, шунда аңларсың барын; 
 Мәгърифәт нуры ачар күп нәрсәләрнең ялганын.
3. Син кояштан үрнәк алсаң, тырышсаң һаман,
 Күп арасында кояш күк ялтырарсың бер заман!
Өй эше.
1. Картина буенча хикәя язарга. 
2. Бирелгән сүзтезмәләрне файдаланып, шигырь иҗат итәргә. 
Йомгаклау. Укучыларның җавапларын бәяләү.
–	Укучылар, бүген без дәрестә нәрсәләр өйрәндек?
–	Дәресемне Г.Тукайның «Бәхетле бала» шигыре белән тәмамлыйм.

БӘХЕТЛЕ БАЛА
Бәхетле шул баладыр, кайсы дәресенә күңел бирсә, 
Мөгаллимне олугъ күрсә, белергә кушканын белсә.
Сабакка калмаса соңга, борылмый барса уң-сулга, 
Уенга салмаса ихлас – менә бәхете аның шунда.
Кечеләргә итеп шәфкать, үзеннән зурга юл бирсә, 
Бәхетсезләрне кимсетми, егылганнарга кул бирсә!