«Уйный-уйный үсәбез» проекты 
«Яшелчәләр кибете» сюжетлы-рольле уены аша сөйләм үстерү
Роксана кадыйрова, 
Казандагы 317 нче балалар бакчасының зурлар төркеме тәрбиячесе

«Татарстан Республикасы халыклары телләре турында» Татарстан Республикасы Законында hәм «2014–2020 елларга Татарстан Республикасы дәүләт телләрен һәм Татарстан Республикасында башка телләрне саклау, өйрәнү һәм үстерү» Татарстан Республикасы дәүләт программасында мәктәпкәчә милли белем бирү өчен кирәкле шартлар булдыру каралган. Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты карары нигезендә кабул ителгән «2010–2015 елларда мәгарифне үстерү стратегиясе»ндә мәктәпкәчә тәрбия hәм белем бирү учрежденияләре өчен рус hәм башка милләт балаларын татарча сөйләшергә өйрәтү программасы, укыту-методик комплектлары (УМК) төзелде.
Үземнең эшемдә «Татарча сөйләшәбез» – «Говорим по-татарски» укыту методик комплектын кулланам (УМК). Сөйләм телен үстерү бурычлары бердәм белем бирү эшчәнлегеннән тыш режим вакытларында да, төрле чараларда да (иртәнге сәгатьләрдә – татар теленә генә хас булган авазларның әйтелешенә күнегүләр үткәрү; җырлы-биюле уеннар; саф hавада табигатьтә булган үзгәрешләрне күзәтү; сүзле-хәрәкәтле уеннар; кичке вакытта – матур әдәбият белән таныштыру, дидактик уеннар) үткәрелә.
Мәктәпкәчә яшьтәге балаларның сөйләм телен үстерүдә уеннар аеруча зур әhәмияткә ия. Уен процессында балалар белемнәрен арттыралар, телне үзләштерәләр, аралашалар, логик фикерләрен hәм күзаллауларын үстерәләр. Джанни Родари фикеренчә, бала уенда җиңел аралаша, нәрсә кирәген түгел, ә нәрсә уйлаганын әйтә.
Бу язмамда максатым – «Яшелчә кибете» дигән сюжетлы-рольле уен аша балаларның сүзлек запасын арттыру тәҗрибәсе белән уртаклашу.
Башта балалар белән «Мин әни белән кибеткә бардым» темасына әңгәмә үткәрдек. Җәмәгать урыннарында үз-үзеңне дөрес тоту кагыйдәләрен искә төшердек.
Аннан соң сатучы hөнәре турында сөйләдем. Кибет ачылганчы, сатучы витриналарны товар белән тутырып куярга тиеш. Әлбәттә, сатучыга елмаючан, ярдәмчел булу шарт. Үзен ачык йөз белән каршылаган сатучыдан кешенең нәрсә булса да аласы килә. Өс-башы чиста, матур булуы мөhим. Ул үзенең витриналарында нәрсә барын бик яхшы белергә тиеш. Шуның өчен аңа яхшы хәтер кирәк.
«Яшелчәләр» рәсемен карарга тәкъдим иттем. Рәсем буенча хикәя төзегәндә, пиктограммалар кулландык. Балалар эзлекле итеп, хикәяләп сөйләделәр.
Аннан соң балалар белән яшелчә кибетенә экскурсиягә бардык. Сатучы апа белән очраштык, балалар аңа үзләренең сорауларын бирделәр. Бакчага кайткач, кызлар, малайлар тәэсирләре белән уртаклаштылар. Бергәләшеп тозлы камырдан яшелчә муляжлары ясадык. Әвәләү процессында яшелчәләр турында белемнәрен ныгыттык. Кеше организмы өчен файдалы үзлекләре турында күп мәгълүмат тупладык. Лексика буенча да эш алып бардык: төсләрен, формаларын, тәмнәрен белдергән сыйфатларны дөрес, төгәл әйтү буенча эш алып бардык. 
Эшчәнлекләрдә тормышчан аралашу өчен уен ситуацияләре кулланам. 
«Сорап ал» дигән уен ситуациясе. Диалогик сөйләмне үстерү, сүз байлыгын арттыру максатларында үткәрелә. Балаларга суган, кишер, кыяр, бәрәңге муляжлары таратыла. Балалар, парлашып, бер-берсеннән яшелчәләр сорап уйнылар.
Белем бирү өлкәсендә мәгълүмати-коммуникатив технологияләр кулланам. Мәсәлән, компьютер ярдәмендә балаларга яңа мәгълүмат бирәм, узган темаларны төрле дидактик уеннар белән кабатлыйбыз («Нинди кишер?», «Серле кәрзин» hәм башка уеннар). Музыкаль үзәк ярдәме белән балалар аудиоязмалар тыңлыйлар hәм кушылып җырлыйлар:
Кишер, кишер.
Тәмле кишер,
Зур кишер,
Баллы кишер.
Компьютер технологияләрен файдалану балалар белән аерым эшләүдә hәм танып белү эшчәнлеген үстерүдә зур мөмкинлекләр бирә. Шулай ук мультфильмнар, анимацион сюжетлар балаларда кызыксыну уята («Шалкан» әкияте, «Баллы кишер» h.б). 
Татар телендә аралашуга дидактик уеннар уңай нәтиҗә бирә. Барлык эшчәнлекләрне дә уен формасында үткәрергә тырышам. Мин «Серле янчык», «Серле кәрзин», «Сана», «Кунак сыйлау», «Яшелчә сорап ал» кебек дидактик уеннарны үткәрү өчен материалны үзем ясадым.
Бу уеннарның максаты – балаларда авазларны ачык әйтеп сөйләшүгә омтылыш тәрбияләү, сүз байлыгын арттыру, сүзтезмәләрне дөрес әйтү күнекмәләре булдыру, бармакларның сизгерлеген арттыру.
Жырлы-биюле уен – «Бар матур бакча».
Балалар түгәрәктә жырлап йөриләр, сүзләргә туры килгән хәрәкәтләрне күрсәтәләр. Чакырылган персонаж уртага чыгып бии, балалар кул чабалар. Соңыннан ике бала «капка» ясап баса, калганнары бер-бер артлы «капкадан» чыгып китәләр. Бу уенда балаларның җырга кушылып төрле хәрәкәтләр ясау күнекмәләре үстерелә. Ритмга туры китереп сүзләрне дөрес әйтү hәм ишетү сәләтләре үстерелә.
Эш дәфтәрләрендә биремнәр башкару аша балаларның белемнәрен тирәнәйтәбез. Иҗади дәфтәр татар теленең матурлыгын, байлыгын тоеп, дөрес сөйләүне ныгытуда зур роль уйный. 
Шушы эшләрдән соң балаларның диалогик сөйләм күнекмәләре шактый ныгыды. Сюжетлы-рольле «Яшелчә кибете» уены – балаларның яраткан шөгыле. Уйнау өчен шартлар тудырдым (витрина, яшелчә муляжлары, касса, үлчәү, алъяпкыч әзерләп куйдым). Бу уен күзаллау ситуциясе тудыра: бала үзен зурлар урынына куеп карый hәм уенның шартларын үти. Уенның шарты мондый. Бу «серле» кибеттә әйберләрне татар телендә генә сорарга ярый. Бу уен диалогик сөйләмдә җөмләләрне дөрес әйтүне ныгыта, кирәкле сүзләрне кулланып аралашу культурасын үстерә, башкаларны тыңлый белү, кирәк урында үз фикереңне аңлаешлы итеп җиткерә белү сыйфатлары тәрбияли.
Яхшы нәтиҗәгә бары тик әти-әниләр белән бергә эшләгәндә генә ирешергә мөмкин. Әти-әниләр почмагында ике телдә өйрәтү буенча материаллар яңартылып барыла: үз яшьләренә карата балалар үзләштерергә тиешле булган сүзләр, кирәкле мәгьлүматны табарга мөмкин булган сайтларның адреслары күрсәтелә, аларны бала белән бергә карарга тәкъдим ителә. Ел дәвамында әти-әниләр балалар бакчасында төрле чараларда актив катнашалар.