Иярченле кушма җөмлә
(Татар мәктәбе. VIII сыйныф)
Алсу МӘКЪСУТОВА,
Тәтеш районы Бакырчы урта мәктәбенең I квалификация категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы

Максат: иярченле кушма җөмлә буенча белемнәрне ныгыту өстендә эш, укучыларның белем дәрәҗәсен тикшерү, укучыларның фикерләү сәләтен һәм сөйләмен үстерү.
Җиһазлау: дәреслек (Татар теле: Татар урта гомуми мәктәбенең 8 нче сыйныфы өчен дәреслек / М.Зәкиев. – Казан: Мәгариф, 2007 – 159 б.), презентация, карточкалар.
Дәрес барышы:
I. Актуальләштерү.
Дәрес темасы (1 нче слайд)
Иярченле кушма җөмләгә синтаксик анализ тәртибе. (2 нче слайд)
Хай-файв (3 нче слайд)
1. Куиз-куиз-трэйд
Укытучы. Укучылар, басыгыз, кулыгызны күтәрегез, үзегезгә пар табыгыз. (А укучы Вга сорау бирә. В җавап бирә. А булыша һәм мактый. Укучылар рольләрен алышына, карточкаларын алыштырыша. Бер-берсенә рәхмәт әйтәләр.)
Тәкъдим ителгән җөмләләр буенча сорау: Иярчен җөмләнең мәгънә ягыннан төре нинди? 
1. Ул йомыш шул: без сине Кырымга җибәрмәкче булабыз.
2 . Хәл ителде: Павел иртәгә авылга китә.
3. Җире аз кешеләр батраклыкка яллана иделәр.
4. Шаһбаз җиде яшькә җиткәч, чабатачы карт та үлә.
5. Солдатлар караңгы төшкәнне сизми дә калдылар.
6. Әйтәсе килгән сүзем шул: мондый хаталарны күбесенчә яшьләр яза.
II. Төп дәрес материалы. Хай-файв
1. Микс-пэа-шэа (4 нче слайд)
(Укучылар музыка астында бутала.)
Укытучы. Пар табыгыз. (Якындагы белән парлаша, кулга-кул тотыналар. Укытучы сорау бирә (3–5 с уйлау). Укучылар җаваплары белән уртаклаша.)
Бирем. Тәкъдим ителгән җөмләгә синтаксик анализ ясарга: (1)Тагын шунысы исенә төште: (2) әнисе аны үзенчә дәвалый иде.
(1 нче җөмлә баш җөмлә, 2 нче җөмлә – аналитик иярчен ия җөмлә, бәйләүче чара – шунысы мөнәсәбәтле сүзе + көттерү паузасы.)
Хай-файв
Укытучы. Җөмләдә нинди тыныш билгесе куелган, ни өчен? (Ялгызак мөнәсәбәтле сүзе булган баш җөмлә иярчен җөмләдән алда килсә, җөмләләр арасында көттерү паузасы ясала һәм ике нокта куела.)
Хай-файв
2 Конэрс (5 нче слайд) (2 чатка җөмлә төрләре языла: тезмә һәм иярченле кушма җөмлә. Укучылар, дөресен сайлап, тиешле чатка баса.)
Укытучы. Укучылар, мин сезгә җөмләләр тәкьдим итәм. Шуларның кайсы (саны әйтелә) иярченле кушма җөмлә дип уйлыйсыз?
1. Илмира чираттагы авыру янына очып китәргә тиеш иде.
2. Сугыш башланганда, Таҗиның солдатка каралыр вакыты җитмәгән иде әле.
3. Язлар җиткәч, сугыш бетәсен көтеп утыра сабый балалар.
(6 нчы слайд)
Укытучы. Тәкъдим ителгән җөмләдә нинди тыныш билгесе куяр идегез?
Игенчеләр язгы чәчү беткәнне хәбәр иттеләр.
Хай-файв (7 нче слайд)
3. Тимбилдинг (4 укучыдан торган 2 командага берләшәләр).
Бирем: Иярченле кушма җөмләгә аңлатма бирелә.
Беренче төркем. 
Бирем: аналитик иярченле кушма җөмлә билгеләре.
Икенче төркем.
Бирем: синтетик иярченле кушма җөмлә билгеләре.
Биремнәрне үтәгәндә Континиус Раунд Робин кулланыла (командада җаваплар, тәртип буенча чиратлап, түгәрәк буенча аңлатыла).
Җөмләгә синтаксик анализ. (Таблица. Дәреслек, 82 нче бит)
III. Йомгаклау.