Сүзнең тамыры
(Татар мәктәбе. III сыйныфта татар теле дәресе (Перспектив башлангыч мәктәп)
Дания ХАЛИКОВА,
Әтнә районы Иске Өҗем төп мәктәбенең югары квалификация категорияле башлангыч сыйныф укытучысы

Максат:
– сүзнең тамырын табарга, тамырдаш сүзләрне аерырга, кушымчалар ярдәмендә яңа сүзләр ясарга өйрәнү;
– укучыларның фикер йөртү сәләтен, игътибарлылыгын, сүзлек составын, дөрес язу күнекмәләрен үстерү; 
– мәкальләр аша табигатькә сакчыллык, хезмәткә мәхәббәт тәрбияләү.
Җиһазлау: компьютер, аңлатмалы сүзлек, карточкалар, тест.
Материал: дәреслек, мөстәкыйль эш дәфтәре (Мияссарова И.Х. һ.б., 3 нче сыйныф, 2014).
Дәрес барышы.
I. Оештыру өлеше.
– Хәерле көн, укучылыр! (Исәнмесез!)
– Кәефләрегез ничек? (Кояшлы иртә кебек, Тукай телен, туган телне Өйрәнергә дип килдек.)
– Шундый матур уйлар белән килгәнсез икән, Габдулла Тукайның шигырь юлларын укып, язып куйыйк әле.
(Матур язу күнегүе.)
И сабыйлар!
Эшләгез сез,
иң мөкатдәс нәрсә – эш. (Габдулла Тукай)
II. Актуальләштерү.
– Хәзер аз гына үткән темаларны кабатлап китик әле.
1. Сабыйлар сүзенә синоним сүзләр уйлап әйтергә.
2. Нәрсә ул искергән сүзләр? Безнең җөмләдә искергән сүзләр бармы?
3. Җитез сүзенә антоним сүзләр тап.
4. Сүзләр нәрсәләрдән тора?
– Бик әйбәт, балалар, булдырдыгыз!
III. Дәрескә проблемалы ситуация тудыру.
– Нәрсәләрнең тамырлары була?
– Нәрсә соң ул тамыр? Ул ни өчен кирәк?
– Без нәрсәләрнең тамырын кулланабыз? 
(Аңлатмалы сүзлектән тамыр сүзенең мәгънәләрен уку: Тамыр – 1. Үсемлекнең җиргә кереп берегеп, җирдән су һәм минераль матдәләр суыра торган өлеше. 2. Кеше һәм хайван тәнендә кан йөри торган каналлар.)
– Тамыр дигән сүзнең ничә мәгънәсе бар икән?
– Ул нинди сүзләргә керә? Бер мәгънәлеме, әллә күп мәгънәлеме?
– Ә менә сүзләрнең тамыры була микән? «Сүзнең тамыры – нәрсә соң ул?» дигән сорауга җавап эзләп карыйк әле.
IV. Яңа теманы аңлату, проблеманы чишү.
– Әминә энесе Әмиргә бер әкият сөйләгән. Сез дә тыңлап карагыз әле. 
«Бер тылсымлы бакчада тамырлар яшәгән ди. Алар бик гаҗәеп серле булганнар. Беркөнне «Эш» исемле тамыр кешеләргә эндәшкән ди. – Мине утыртыгыз, ә мин зур булып үсәрмен. Сезгә көч һәм дәрт биреп торырмын, – дигән. Кешеләр «эш»не җиргә утыртканнар. «Эш» тамыр җәеп үсеп киткән. Ул башта бер ботак, аннан икенчесен җибәргән. Һәр ботакта яңа сүз барлыкка килгән ди. Шуннан соң мондый сүзләрне тамырдаш сүзләр дип атап йөртә башлаганнар».
(Компьютерда агач рәсеме һәм анда язылган тамырдаш сүзләр күрсәтелә.)

– Димәк, сүзләрнең дә тамыры була икән. Әйдәгез без сезнең белән бакча сүзе тамырыннан агач үстерик. Нинди сүзләр килеп чыкты? (Бакча, бакчачы, бакчачылык, бакчалы, бакчасыз, бакчадай...)
– Инде дәреслектәге кагыйдәне укып карыйк. Андагы җөмләләрне тулыландырып укырга кирәк. 
1) Сүзнең төп мәгънәсен аңлата, мәгънәле башка кисәкләргә бүлеп булмый торган кисәк ...(тамыр) дип атала.
2) Бер тамырдан ясалган сүзләр ... (тамырдаш) сүзләр була. 
3) Тамырга ялганып килә торган кисәкләрне ... (кушымча) диләр.
4) Калын әйтелешле сүзләргә һәрвакыт ... (калын) кушымчалар, ә нечкә әйтелешле сүзләргә ... (нечкә) кушымчалар ялгана.
Физкультминут.
V. Белемнәрне беренчел ныгыту.
1. Карточкалар белән эшләү.
Күп нокта урынына тиешле кушымча куярга:
1) Дус...(лык) таш коймадан ныграк.
2) Дус...(ны) табу җиңел, саклавы авыр.
3) Баш...(ыңда) белем аз булса, аяг...(ыңа) авырлык күп килә.
4) Сүз...(дә) тору – зур...(лык), сүз...(дә) тормау – хур...(лык).
(Мәкальләрнең мәгънәсен ачыклау буенча фикер алышу.)
2. Дәреслек белән эшләү.
44 нче биттәге 71 нче күнегүнең биремен уку һәм дәфтәрләргә язу.
3. «Нинди сүз» уены.
1) Тамыры ашау сүзендәге кебек, ә кушымчасы сазлык сүзендәге кебек. (Ашлык)
2) Тамыры баскыч сүзендәге кебек, ә кушымчасы, ә кушымчасы кысынкы сүзендәге кебек. (басынкы)
3) Тамыры эшли сүзендәге кебек, кушымчасы тимерче сүзендәге кебек. (эшче)
– Уенны дәвам ит, син нинди сүзләр уйлаганыңны иптәшең белсен.
VI. Рефлексия.
– Cез бүген дәресне ничек үзләштердегез икән? Аның өчен без хәзер тест эшлибез.
Тест.
1) Сүзнең төп мәгънәсен аңлата, мәгънәле башка кисәкләргә бүлеп булмый торган кисәге ... дип атала.
а) сүз
б) тамыр
в) җөмлә
2) Бер тамырдан ясалган сүзләр ... була. 
а) ябалдашлар
б) тугандаш сүзләр
в) тамырдаш сүзләр
3) Тамырга ялганып килә торган кисәкләрне ... диләр. 
а) кушымча
б) кушылма
в) мәгънәле сүз
4) Калын әйтелешле сүзләргә һәрвакыт ...
а) нечкә кушымчалар ялгана
б) калын кушымчалар ялгана
в) дөрес вариант юк 
5) Нечкә әйтелешле сүзләргә ... 
а) калын кушымчалар ялгана
б) кушымча ялганмый 
в) нечкә кушымчалар ялгана
VII. Йомгаклау.
– Дәрестә алган белемнәр тормышта кирәк булырмы?
VIII. Өй эше бирү.
44 нче бит, 73 нче күнегү.
1) Һәр рәттә кайсы сүз артык?
2) Тамырдаш сүзләрне генә күчереп яз, тамырларын билгелә.