«Приматлар» классы
(VII сыйныфта биология дәресе)
Рәисә ГАЛИЕВА,
Әтнә районы Күәм урта мәктәбенең биология укытучысы

Максат. Укучыларның приматлар турындагы белемнәрен һәм күзаллауларын үстерү. Яңа термин төшенчәләрне өйрәнү һәм ныгыту. Приматларның яшәү тирәлекләре белән якыннан танышу. Укучыларның сөйләм телен һәм фикерләү сәләтләрен үстерү. Балаларда табигатькә, хайваннарга карата игьтибарлы, сакчыл караш тәрбияләү. 
	Җиһазлау. Географик карта, таблицалар, картиналар, карточкалар, компьютер, презентация. дәреслек.
Дәрес барышы.
I . Дәресне оештыру. 
II. Белемнәрне актуальләштерү. 
Дәрескә әзерлекне тикшерү. Узган дәрестә үткәннәрне искә төшерү. Сораулар ярдәмендә укучыларның узган дәрес материалын үзләштерү дәрәҗәсен бәяләү. Җавапларга анализ. 
Сораулар. 
1. Имезүчеләрнең борынгы бабалары нинди зурлыкта булган? 
2. Имезүчеләрнең тәннәре нәрсә белән капланган? 
3. Ни өчен бу класска «Имезүчеләр» дигән исем бирелгән?
4. Имезүчеләр ничек үрчи?
5. Имезүчеләр нинди озынлыкта була?
6. Аларның сизү органнары турында нәрсәләр беләсез?
7. Йөрәкләре ничә камералы?
8. Очлыклары ничә пар?
9. Кан әйләнеше системасы нинди?
10. Плацента нәрсә ул?
11. Ехидна, үрдәкборын кайсы материкта яши?
12. Иң зур имезүче кайсысы?
II. Яңа төшенчәләр формалаштыру. (Дәрес-презентация) Укучыларны тема һәм максат белән таныштыру.  
Укытучы. Укучылар, без сезнең белән бүген яңа тема узабыз. Темабызның исеме «Приматлар» дип атала. (Дәфтәрләргә теманы язу.) «Примат» сүзе сезнең кайберләрегез өчен яңа төшенчә. (Сүзлек дәфтәренә «примат» сүзенең аңлатмасын язу.)
Примат – югары төзелешле имезүчеләрнең бер отряды (маймыллар).

Приматлар тән зурлыклары, тышкы күренешләре буенча күптөрле. Иң ваклары 10–12 см, эреләре – 200 см га кадәр. Очлыклары 5 бармаклы, алар тотынып торырга җайлашкан. Агачтан-агачка, ботактан-ботакка җиңел генә сикерәләр. Күбесе агач башларында яши. Баш миенең зур булуы белән аерылып торалар. Күзләре алга караган, яхшы күрәләр һәм ишетәләр. Климат җылы булган тропик һәм субтропик территорияләрдә, көтү-көтү булып яшиләр. Африка, Азиянең көньягы, Америка тропикларында киң таралганнар. Көндез актив хәрәкәтләнәләр. Катнаш азык белән тукланалар. Приматлар 2 асотрядка бүленә: түбән төзелешле приматлар яки ярыммаймыллар һәм югары төзелешле приматлар яки маймыллар.
Ярыммаймыллар – куе йон белән капланган, вак бөҗәк ашаучылар. Алар Көньяк-Көнчыгыш Азиядә, Индонезиядә, Мадагаскарда таралганнар.
Лемурлар – кечкенә колаклы, зур күзле, озын койрыклы ярыммаймыллар. Алар җиләк-җимеш, яфраклар белән туклана. Төркем- төркем булып яшиләр. Күп вакытларын агачта йоклап үткәрәләр. Мадагаскарда күпләп яшиләр.

Тупайя – иң примитив бөҗәк ашаучылар.
Маймыллар – төрле зурлыктагы приматлар. Күбесенең агачларга үрмәләү өчен койрыклары бар.
Шимпанзе – авырлыгы 45–50 кг. Куллары аякларыннан озынрак, битләрендә йон юк. Үзәк Африкада киң таралганнар. Иң акыллы маймыллар, алар төрле предметларны үз максатларында файдалана алалар, җимешләр, яфраклар белән тукланалар. Кайвакыт кырмыскалар, термитларны да ашыйлар.

Борынлач маймыл – бу исем аларның борыннары зур булганга бирелгән. Ата борынлачның борыны ана борынлачныкыннан зуррак. Тавышы да көчлерәк.

Бабуин Көнчыгыш Африкада яши. Яфраклар, кош йомыркалары белән тукланалар. Куркыныч туганда ата бабуиннар бала һәм ана бабуиннарны уртада калдырып, әйләндереп алалар, саклыйлар.

Орангутанның буе 150 см га җитә. Тәннәре куе кызыл төстәге йон белән капланган. Казналыклары зур, чыгып тора. Куллары озын, аяклары кыскарак.

Горилла – иң эре примат. Гәүдәләре зур, киң җилкәле. Тәне кыска куе йон белән капланган. Юан ботакларны да җиңел генә сындыра ала. Үзәк Африкада, Көньяк Америкада гаиләләре белән яшиләр. Җимеш, яфраклар белән тукланалар. Гаиләләрендә бер олы ата горилла, 1 – 2 яшь ата горилла, унлап ана горилла була.
Һәр горилла гаиләсенең үз биләмәләре була, шул территориягә алар чит гаиләне кертмиләр. Үзләренә куркыныч янаганда гына кешеләргә ташланырга мөмкин.

Мәсьәлә чишү.
Ике горилла 3 көндә 9 кг яфрак һәм җимешләр ашый. Барлык ашаганын тәненә сеңдереп барсалар, алар 70 көндә бар авырлыгын җыйнарлар иде. Бер горилланың авырлыгы күпме булыр? 
Физкультминут.
Приматларның әһәмияте.
Күп кенә приматлар Кызыл китапка кертелгән. Кызыл китапка сирәк калган төрләр кергәнен сез беләсез. Аларның күп төрләре юкка чыгу алдында тора. Орангутан, горилла, шимпанзе Кызыл китапка кертелгән. Бөтенләй юкка чыккан төрләрне Кара китапка кертәләр. Приматларны һәм башка төр хайваннарны, үсемлекләрне Кара китапка кертмәсәк иде. Ул бездән – кешеләрдән тора.
Приматларның фән өчен әһәмияте зур. Кешелек эволюциясенең башлангыч стадиясен приматлар алып тора. Чөнки галимнәр кешеләрне кешесыман маймыллардан килеп чыккан дип исәпли. Җир йөзендә 3 төрле раса вәкилләре яши. Ак тәнлеләр – европеоидлар шимпанзелардан, негроидлар – гориллалардан, монголоидлар орангутаннардан килеп чыккан дигән фикердә галимнәр.
Приматлар тормышыннан яңалыклар. (Берничә укучы әзерләгән өстәмә материалны тыңлау.)
III. БДИ га әзерлек максатында элек алган белемнәрне ныгыту. 
Ике вариантта тест эшләре башкару.
Тест сораулары.
I вариант.
1. Күзәнәкнең химик составын, төзелешен өйрәнүче фән:
а) экология; ә) цитология; б) анатомия; 
2. Әгәр күзләрегезнең күрүе начарланса, кайсы табибка мөрәҗәгать итәр идегез?
а) дерматолог; ә) хирург; б) окулист.
3. Органик дөньяда гөмбәләр нинди систематик категорияне төзи?
а) класс; ә) патшалык; б) отряд; в) тип.
4. Хайваннардагы билгеләр белән классны чагыштыр:
Хайваннар билгесе	Класс	
а) үрчүләре суда бара;
ә) йөрәкләре 4 камералы;
б) алгы очлыклары ишкәккә әверелгән;
в) үпкәләр һәм тире аша сулау;
г) эчке аталану.	1. Җир-су хайваннары.
2. Кошлар.

Җавап.
а	ә	б	в	г	
1	2	2	1	2	

5. Балыклар классына хас билгеләрне сайлап алырга:
а) йөрәкләре ике камералы;
ә) сулыш органнары: саңаклар һәм үпкә;
б) йөзү куыклары бар;
в) бер генә җенесле;
г) тән формалары төрле;
д) кайбер балыклар кешеләр өчен зарарлы.
Җавап: а, б, г, д.
II вариант.
1. Микология фәне нәрсәләрне өйрәнә?
а) үсемлекләр; ә) гөмбәләр; б) кеше.
2. Әгәр тәнегезгә тимгелләр чыкса, кайсы табибка мөрәҗәгать итәр идегез?
а) хирург; ә) дерматолог; б) терапевт.
3. Органик дөньяда үсемлекләр нинди систематик категорияне төзи?
а) класс; ә) патшалык; б) отряд; в) тип;
4. Хайваннардагы билгеләр белән классны чагыштыр:
Хайваннар билгесе	Класс	
а) суда гына яшиләр;
ә) йөрәкләре ике камералы;
б) үпкәләр аша сулау;
в) күкәй салып һәм тереләй тудырып үрчиләр;
г) күбесендә йөзү куыклары бар.	1. Сөйрәлүчеләр.
2. Балыклар.

Җавап. 
а	ә	б	в	г	
2	2	1	1	2	

5. Кошлар классына хас билгеләрне сайлап алыгыз:
а) йөрәкләре дүрт камералы;
ә) сулыш органнары: саңаклар: 
б) тәннәре каурый белән капланган;
в) тереләй тудыралар;
г) тән формалары төрле;
д) үсемлекләр белән генә тукланалар.
Җавап: а, б, г.
Тест эшләрен тикшерү.
IV. Дәресне йомгаклау. Өйгә эш бирү.
Дәреслектән (Пасечник В.В. Биология. 7 класс) 184 – 186 нче битләрне укырга.
I варианттагыларга ярыммаймыл – лори турында, ә II варианттагыларга югары төзелешле маймыл – мандрил турында өстәмә материал туплап алып килергә.