Татарны дөньяга таныткан каhарман шагыйрь - Муса Җәлил 
(Рус төркеме. X-XI сыйныфлар)

Римма ГОБӘЕВА,
Казандагы 132 нче урта мәктәпнең югары квалификация категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы

Максат.
1. Башка милләт балаларын татар халкының күренекле шәхесләре белән таныштыруны дәвам итү.
2. Сөйләм телен үстерү.
3. Укучыларда Туган җиргә, татар теленә, каhарман шагыйрь М. Җәлилгә карата мәхәббәт хисе уяту. Татар халкының тарихына ихтирам хисе тәрбияләү.
Җиhазлау.
М. Җәлилнең ”Моабит дәфтәрләре” китабы.
Күренекле шәхесләрнең портретлары: Г. Кайбицкая, Ф. Насретдинов, М. Рахманкулова, Х. Якупов h. б. 
Укучыларның иҗади эшләре: рефератлар, рәсемнәр, плакат, газеталар. 
Видео hәм аудио язмалар.
Музей рәсемнәре.
Сораулар язылган карточкалар.
Дәрес барышы.
Укытучы (У.). Алдагы дәресләрдә без татар халкының күп кенә күренекле шәхесләре белән таныштык. Атаклы, танылган, данлыклы, бөек, талантлы, күренекле кешеләрнең тормышларын hәм иҗади эшчәнлекләрен өйрәндек. Башта бу сүзләрнең тәрҗемәсен искә төшерик. (Тактада язылып куелган сузләрне тәрҗемә итәләр) 
атаклы - именитый 
талантлы - талантливый 
күренекле - видный 
каhарман - герой 
бөек - великий 
данлыклы - прославленный 
танылган - известный 
атказанган - заслуженный 
мәшhүр - знаменитый 
У. Укучылар, исегезгә төшерегез әле, сез нинди танылган язучыларны, композиторларны, рәссамнарны, артистларны беләсез? (Укучылар үзләре белгән шәхесләрне саныйлар.) 
У. Бүген без бөтен дөньяга билгеле булган Муса Җәлилнең тормыш hәм иҗат юлы турында сөйләшүне дәвам итәбез. Аның тормышын, батырлыгын барлык милләт халыклары да белә диярлек. Аның үлемсез шигырьләре бик күп телләргә тәрҗемә ителгән. М. Җәлил үзенең дусты, көрәштәше, татар язучысы Абдулла Алишка багышлап, “Дуска” исемле шигырен яза. Шушы шигырьне татар, рус, украин, инглиз телендә тыңлыйк . (Шигырьне салмак кына музыка астында дүрт укучы укый) 
Кайгырма, дус, яшьли үләбез дип, 
Без алмадык сатып гомерне, 
Үзебезчә яшәп, үзебезчә 
Без чиклибез аны түгелме?! 
Не время меж рождением и смертью 
Одно определяет жизни срок,- 
Быть может, наша кровь, что здесь прольется, 
Прекрасного бессмертия исток. 
Голову покласти, коли треба, 
За народ свiй клятву я давав. 
Хай би й сто життив було у тебе, 
Всi хiба за нього б не видав?! 
To save my skin at the expense of honour: 
No,better let me die! What would remain 
Of life indeed, if your dear Motherland 
Gould spit right in your face-the fase of Cain? 
У. Хәзер М. Җәлилнең тормыш юлына тукталыйк. (Укучылар әзерләнгән рефератлары буенча чыгыш ясыйлар.) 
1 нче укучы. Татар халкының бөек улы М. Җәлил 1906 елның 15 февралендә хәзерге Оренбург өлкәсенең Мостафа авылында туа. 
1913 елда Мусаның әтисе Мостафа абзый, гаиләсен алып, Оренбургка күчә. Биредә М. Җәлил “Хөсәения” мәдрәсәсендә укый. Мәдрәсәдә укыганда, Тукай, Дәрдемәнд, Рәмиев иҗатлары белән якыннан таныша. Үзе дә шигырьләр язып, аларны мәдрәсәдәге кулъязма журналга урнаштыра бара. Аның беренче шигырьләре “Кечкенә Җәлил” псевдонимы астында басыла. 
1919 елда Муса, әтисе үлгәч, авылга кайта hәм мәктәп балаларын, яшүсмерләрне бердәм оешмага туплау эшен оештыра. 
1921 елда Муса Оренбургта хәрби мәктәптә укый. Аны тәмамлагач, халык мәгарифе институтына керә. 
1922 елда ул Казанга килә. Башта ”Татарстан” газетасы редакциясендә эшли. 1923 елдан татар рабфагында укый башлый. Шул елларда ул “Бибкәй кыз”, “Каз канаты” исемле пьесаларын яза. Бу пьесалар Казан, Уфа шәhәрләрендә куела. 1925 елда “Барабыз” исемле беренче китабы чыга. “Иптәшкә” дигән шигырьләр җыентыгы Җәлилне шул заманның алдынгы шагыйрьләре рәтенә бастыра. 
1935 елда М. Җәлил Мәскәүдә Татар опера студиясендә әдәби бүлек мөдире булып эшли башлый. Студия Татар опера театры өчен җырчылар, композиторлар әзерли. Студияне тәмамлаучылар Казанга кайткач, Татар опера hәм балет театры ачыла. Муса Җәлил дә шул театрның әдәби бүлек җитәкчесе булып Казанга кайта. 1939 елда аны Татарстан язучылар берлеге җитәкчесе итеп сайлыйлар. 
Бу елларда шагыйрь “Хат ташучы” поэмасын, “Алтынчәч”, “Илдар” либреттоларын яза. Нәҗип Җиhанов бу либреттоларга опералар иҗат итә. 
У. Дәрес башында, күренекле шәхесләрне искә төшергәндә, атказанган артистлардан М.Рахманкулова, Г. Кайбицкая, Ф. Насретдиновны санап киттегез (портретлары күрсәтелә). 
М. Җәлилнең “Алтынчәч” операсында М. Рахманкулова Тугызак ана ролен башкара. Ул образ аның актерлык фантазиясен чолгап ала. Г. Кайбицкая - Алтынчәч, Ф. Насретдинов Джик рольләрен башкаралар. 
Сөйләшүебезне Муса Җәлилнең сугыш елларындагы язмышы турында дәвам итәбез. 
2 нче укучы. Бөек Ватан сугышы башлангач, М.Җәлил беренчеләрдән булып, сугышка китә. Сугышта да ул каләмен кулыннан төшерми. 1942нче елда аның “Тупчы анты” дигән җыентыгы басылып чыга. 
1942 ел. Шагыйрь Волхов фронтында каты сугышлар вакытында яралы хәлендә ул дошман кулына эләгә. 
Фашистларның үлем лагеры… Сорау алу hәм җәзалаулар… Шомлы үлем шәүләсе… Ләкин Җәлилнең рухы сынмый, ул көрәшне туктатмый. Шигырьләр яза, иптәшләренең рухын күтәрә, аларны көрәшкә өнди, яшерен оешмага керә, аның җитәкчеләренең берсе була. 
М. Җәлил hәм аның көрәштәшләре фашистлар төзегән легионнар арасында аңлату эшләре алып баралар. Җәлилчеләр немецларга каршы кораллы восстание әзерлиләр. Күп әсирләр белән лагерьдан качу hәм партизаннарга барып кушылу планын тормышка ашырырга уйлыйлар. Араларына үтеп кергән бер хыянәтче аларның бу планнарын фашистларга ача. Мусаны, аның иптәшләрен Моабит төрмәсенә ябалар. Биредә язган шигырьләрен Җәлил блокнотка туплый. Бер блокнотын Тегель төрмәсеннән 1944нче елда бер тоткын, ә икенчесен Моабит төрмәсендә бергә утырган Бельгия патриоты Андре Тиммерманс алып чыга. Ул 1947 елда аларны безнең илебезгә җибәрә. 
У. Менә М. Җәлилнең ”Моабит дәфтәрләре” дип аталган шигырьләр җыентыгы. Сез ничек уйлыйсыз, ул ни өчен шулай аталган? (Укучыларның җаваплары тыңлана). 
“Җырларым” шигыре 1943 елда гына язылса да, ул китапның беренче битендә үк урнаштырылган. Ул шагыйрьнең үзе турында. Шагыйрь үлемсез шигырьләре белән үлемсезлеккә атлый. (Шигырьләр укыла.) 
1. “Җырларым” (“Моабит дәфтәрләре”, 8 нче бит) 
2. “Бер үгет” (282 нче бит) 
3. “Соңгы җыр” (96 нчы бит) 
Видеотасмадан өзекләр күрсәтелә. (Күргәннәре буенча фикер алышу үткәрелә.) 
У. Муса Җәлилнең исемен халкыбыз мәңгеләштерде. Казандагы опера hәм балет театры, урамнар Муса Жәлил исемен йөртә. Мусага hәйкәлләр куелган. “Җәлил” операсы театр сәхнәсеннән төшми. Аңа багышлап язучылар - романнар, поэмалар; композиторлар - җырлар; рәссамнар картиналар иҗат итәләр. (Укучыларның иҗади эшләреннән оештырылган күргәзмә карала.) 
Укучылар, барыгыз да булмаса да, күбегезнең Муса Җәлил исемендәге опера hәм балет академия театрында булганыгыз бар. Хәзер анда бару турында сөйләшүне тыңлыйк. 
- …, син М. Җәлил исемендәге опера hәм балет театрында булганың бармы? 
- Юк. 
- Иртәгә культпоход була, барасыңмы? 
- Нинди спектакль? 
- «Алтынчәч» операсы. Аның музыкасын композитор Нәҗип Җиhанов язган. 
- Алтынчәчне кем җырлый? 
- Зилә Сөнгәтуллина. 
- Мин аның җырлавын яратам.
- Мин дә. Миңа театрның мәhабәт бинасы да бик ошый. Ул сугышка кадәр 30 елларда төзелә башлый, сугыштан соң гына төзелеп бетә. 
- Мин дә театр турында кызыклы мәгълүматлар беләм. Муса Җәлил сугышка кадәр бу театрда әдәби бүлек җитәкчесе булып эшләгән, татар опералары тууга иҗади ярдәм күрсәткән. 
- Хәзер бу театр – тамашачыларның матур ял урыны. Тантаналы җыелышлар да, концертлар, юбилейлар да шушы театрда үтә. 
- Халыкара музыкаль фестивальләр дә уздырыла бу театрда. Казан тамашачылары дөньякүләм танылган сәхнә осталары белән очрашалар. 
- Бәлки, ишеткәнең бардыр: ел саен бөек җырчы Федор Шаляпин hәм атаклы татар биючесе, балет остасы Рудольф Нуриев исемендәге фестивальләр була. 
- Безнең туган шәhәребездә шундый театр булу белән без горурланырга тиеш! 
У. Без, чынлап та, горурланабыз. Муса Җәлилнең исемен мәңгеләштерү өчен шәhәребездә музей да ачылган. Сезнең арада музейда булмаган кешеләр аздыр. Хәзерге сөйләшүне тыңлагач, бармый калганнарыгыз булмас дип уйлыйм. (Музей турында диалог тыңлана.) 
-…, мин, бу дәрескә әзерләнгәндә, китапханәдә бик күп китаплар hәм вакытлы матбугат белән таныштым. Бәхеткә каршы, дәрескә кирәкле бик күп материал таптым. 
- Мин дә газета hәм журналларны кызыксынып карадым. Казанда М.Жәлил музее турында татар телендә язылган мәкаләләр укыдым. 
- Аңлый алдыңмы? 
- Тулысынча булмаса да, күбесен аңладым. 
- Сөйлә әле, нәрсәләр укыдың? 
- Муса Җәлил М.Горький урамындагы 17 йортта, өч бүлмәле фатирда яшәгән. Алар ике бүлмәдә торганнар. Беренче бүлмә шагыйрьнең кабинеты булган. 
- Мин боларны беләм, музейга барганда, безгә экскурсовод сөйләде. Анда бөтен нәрсә шагыйрь исән чактагы кебек: Мәскәүдән сатып алынган язу өстәле, өстәлдә - язу әсбаплары: пресс-папье, кәгазь кисү өчен пычак, карандаш савыты h.б. 
- Язу өстәле янында кечкенә чемодан торамы? 
- Әйе, М. Җәлил аны юлга йөрткән. Этажеркага шагыйрьнең бюсты куелган. Ул үзе исән чакта ясалган. 
- Укып белү яхшы, әмма үз күзләрем белән күрәсем килә. 
- Әлбәттә, барып күрүең әйбәтрәк булыр. Икенче бүлмәдә дә кызыклы экспонатлар бар: зур түгәрәк өстәлдә фотоальбом ята. Почмакта - Чулпанның уенчыклары. Стенада - фоторәсем. Рәсемдә - Муса, Әминә hәм Чулпан. Карават янындагы тумбочка өстендә шагыйрьнең кульязмалары куелган. 
- Рәхмәт, син дә сөйләгәч, музейга бару теләгем тагын да артты. 
У. “Исемеңне ташка язма, ил йөрәгенә яз” дигән мәкаль бар. Муса Җәлил дә үзенең исемен иле, халкы йөрәгендә калдырды. Аның югалмас батырлыгы дәүләтебез тарафыннан ничек бәяләнде соң? 
3 нче укучы. Муса Җәлилнең тиңдәшсез батырлыгы югары бәяләнде. 1956 елның 2 февралендә СССР Югары Советы Президиумы Указы белән аңа Советлар Союзы Герое исеме бирелде. 
1957 елда “Моабит дәфтәрләре” Ленин премиясе белән бүләкләнде. 
Муса Җәлил - татар милләтенең, бөтен прогрессив кешелекнең горурлыгы. Каhарман шагыйрьнең тормыш, иҗат hәм батырлык юлы - әдәбият, сәнгать эшлеклеләре, галимнәр, журналистлар өчен илhам чыганагы ул. Аның көрәше hәм эшчәнлеге - күпләр өчен кыюлык, батырлык үрнәге. Җәлилне hәр буын йөрәгендә саклый. 
Белемнәрне ныгыту. 
Тема буенча карточкаларга язылган сораулар бирелә, hәрбер укучы үзенең соравын укый, җавап бирә 
Дәрескә йомгак ясау.
У. М.Җәлил үлемнән курыкмаган. Ул халык күңелендә сатлык җан булып калудан курыккан. Аның шигырьләре исән, ул халык күңелендә, хәтерендә курку белмәс каhарман булып яши. Шигырьләрен бүген дә яратып, шагыйрьнең батырлыгына сокланып укыйбыз. 
Укучыларның белемнәрен бәяләү.
Ничек җавап бирүләренә, нинди хаталар җибәрүләренә, актив катнашуларына карап билгеләр куела.
Өй эше.
Шушы дәрес турында, фикерләр туплап, монолог (1 нче вариант), диалог (2 нче вариант) язып килергә.