“Безнең халык кунакчыл”
(V-XI сыйныфлар өчен милли бәйрәм кичәсе үрнәге)
Лилия САБИРОВА,
Аксубайдагы 3 нче урта мәктәбенең татар теле һәм әдәбияты укытучысы
Бүлмә матур итеп бизәлгән. Уртада сый-нигъмәтләр куелган табын. Өстәлнең ике ягына укучылардан торган командалар утырган. Өстәлнең түрендә укытучылар – жюри утыра. Музыка яңгырый.
“Дуслар җыелган җирдә” җыры башкарыла (М.Кәбиров сүзләре, Р.Хәкимов көе).
1 нче укучы Р.Миңнуллинның “Кунакка килегез” шигырен сөйли.
Җирнең иң матур җирендә -
Татарстанда торам мин.
Малайлар һәм кызлар, сезне
Кунакка чакырам мин.
Сезне үзебез үстергән 
Ипи белән сыйларбыз.
Матур итеп Тукай, Җәлил
Шигырләрен сөйләрбез.
Безнең якларны күрсәгез
Сез шаккатыр идегез.
Дусларыгыз көтә сезне-
Татарстанга килегез.
1 нче алып баручы. Хәерле көн, дусларыбыз! “Безнең халык кунакчыл” дип исемләнгән кичәбезне башлап җибәрәбез. Безгә башка шәһәрләрдән, күрше өлкәләрдән, чит илләрдән кунаклар бик күп килә. Кызыксынып киләләр, яратып китәләр, чөнки халкыбыз тырыш, уңган, сабыр. Килгән кунакларны якты йөз белән каршы алабыз, сый–хөрмәт белән озатабыз.
2 нче алып баручы. Әйе, һәм без әлеге сыйфатыбызны киләсе көннәрдә дә тулысынча күрсәтергә тиеш. Узган ел гына бездә бөтен дөньядан җыелган студентларның Универсиадасы узды, 2015 елда исә Казан су спорты төрләре буенча дөнья чемпионатын кабул итәчәк. Әлеге ярышларга да дөньяның төрле почмакларыннан кунаклар килер дип көтелә. Ә кунакны хөрмәт итү – халкыбызга хас иң яхшы сыйфатларның берсе.
1 нче алып баручы. Әйе, шул уңайдан әйтеп үтәсе килә: халкыбызга хас бу сыйфатларга башка милләт вәкилләре дә игътибар иткән. Бу турыда Казан университеты профессоры Карл Фукс менә нәрсә дигән: “Татарлар горур, дан-шөһрәт сөючән, кунакчыл, чисталык яратучан халык. Алар үзара дус-тату яшиләр, эш сөяләр”.
2 нче алып баручы. Кунак чакыру – халкыбызның иң матур йолаларыннан берсе. Кунак өчен аш-су әзерләүгә осталык, ихласлык кирәк булса, кеше белән аралашу, күңел ачу тагын да бер зирәклек таләп итә.
2 нче укучы Э. Мөэминованың “Чакыру” шигырен сөйли.
Безнең халык кунакчыл:
“Якты чырай, такта чәй”, - дип,
Каршы ала кунакны.
Ата-баба гадәтләрен
Без дәвам итәбез.
Безгә кунакка килегез – көтәбез.
1 нче алып баручы. Татарларда борын-борыннан аш-су әзерләү, кунак чакыру, сыйлау мәсьәләсенә зур игътибар бирелгән. Язгы чәчү эшләре бетү белән табигатьнең иң гүзәл чорында буразна бәйрәме уздырылган. Аннан соң җыеннар, сабантуйлар гөрләп үткән. Бу бәйрәмнәрдә туган-тумачаларны, дус-ишләрне кунак итү яисә аларга кунакка бару киң таралган. Мондый күңел ачулар көз, кыш айларында аеруча еш булган. Алар уйнаганнар, биегәннәр, җырлаганнар, рәхәтләнеп ял иткәннәр. Без дә әле, әйдәгез, “Йөзек салыш” уенын уйнап алыйк. (“Йөзек салыш” уены уйнала.)
3 нче укучы Р. Миңнуллинның “Кунакчыллык” шигырен сөйли.
Кунакчыл ул безнең халык.
Аның йорты – кунак йорты.
Син килсәң дә, мин килсәм дә,
Кунак итмәс ярты–йорты.
Хуҗа һәрчак сыйлар сине
Ташып торган балы белән,
Катык–сөте, мае белән,
Хәзинәдә бары белән!
2 нче алып баручы. Кунак килү белән бәйләнешле юрамышларны искә төшерик. Без бит аларга ышанабыз, колак салабыз! Һәм аларны белү беркемгә дә комачау итмәс. Димәк, хәзер һәр команда, чиратлашып, юрамышлар әйтә. 
- Өстәлдән кашык, чәнечке, пычак төшсә, кунак килә.
- Самовар җырласа, кунак чакыра, диләр.
- Мәче битен юса, кунак көт.
- Мендәр ишелсә, кунак каршыларга әзерлән.
- Ашаган вакытта чәйгә икмәк кисәге төшсә, кунак килә.
- Саескан йорт–җир тирәсенә якын килсә, кунак чакыра һ.б.
2 нче алып баручы. Сез бигрәк кунакчыл икән, юрамышларны да күпләп беләсез! 
1 нче алып баручы. Әлбәттә, без бит кунакчыллар, берәр юрау булса, шундук әзерләнә башлыйбыз. Кунак көттереп тә килә, көтмәгәндә дә килә. Кунак килсә нишләргә? Бу сорауга җавапны халкыбыз мәкальләреннән эзләргә кирәк, чөнки “Халык әйтсә, хак әйтә”, - ди бит мәкаль. Мин һәр командага, чиратлап, мәкальнең башын әйтәм, ә сез ахырын әйтеп бетерегез.
- Кунак килсә, ит пешә, ит пешмәсә, ... (бит пешә).
- Кунак ишегеңне ачса, ... (син йөзеңне ач).
- Кунак сые: якты йөз, тәмле сүз, ... (аннан кала ипи–тоз).
- Сыйларга сыең булмаса, ... (сыйпарга телең булсын).
- Кунаклы йорт, ... (хөрмәтле йорт).
- Кунак кыстатмый тормас, ... (хуҗа кыстамый тормас).
2 нче алып баручы. Кунакка барсаң, үзең дә кайбер киңәшләрне исеңдә тот. Әйдәгез әле, шушы очракка бәйле мәкальләрне дә искә төшереп алыйк. (Командалар,чиратлашып, мәкальләр әйтә.)
- Кунак булсаң, тыйнак бул.
- Кунак ашы - кара-каршы.
- Кунакның беренче көне – алтын, икенче көне - көмеш, өченче көне - бакыр, дүртенче көне – такыр.
- Өчтән ары - көч.
Кызлар төркеме “Кунаклар килгән безгә” җырын башкара
1 нче алып баручы. Татар халкы кунакчыл. Халкыбызның сый әзерләве, сыйлау тәртибе, кагыйдәләре Европа илләренекеннән һич тә ким түгел. Барыбызга да кунак килгән җиргә пешереп куя торган татар халык ашлары билеге. Хәзер командалар чиратлашып шуларны атыйбыз. 
2 нче алып баручы. Бик әйбәт, укучылар, булдырдыгыз! Сез бик күп ашларны беләсез икән. Сезгә кунакка бара калсам, сыйлап җибәрәсез икән, ә?! Менә бүгенге табынга да бит бик тырышып әзерләнгән тәмле-тәмле сый-нигъмәтләр алып килгәнсез. Рәхмәт Сезгә, пешерүче әниләрегезгә һәм әбиләрегезгә! Ә хәзер, әйдәгез, “Зәлидә” уенын уйнап алабыз. Һәр командадан өчешәр кеше катнаша. (“Зәлидә” уены уйнала.)
1 нче алып баручы. Булдырдыгыз, бик күңелле булды. Сез бик шук та икәнсез бит әле!
2 нче алып баручы. Әлбәттә! Без бит әле, кунакка килгәч, табын артында төрле-төрле җырлар да җырлыйбыз. Әйе, әйе, хәзер сезгә җырларга да туры киләчәк. Хәзер командалар кара-каршы җырлар җырлаячак. Сезгә җырларны кабатлап килергә әйтелгән иде, шуңа авыр булмас дип уйлыйм. Башладык! (“Күбәләгем”, “Талларым”, “Ай, былбылым”, “Алмагачлары”, “Бер генә минутка”, “Бөрлегәнем”, “Бер егет гармун сайлый” һ.б. җырлар башкарыла.)
1 нче алып баручы. Бик күңелле булды! Сез бик милләт җанлы укучылар икән, болай булгач, кунакларны, һичшиксез, милли рухта һәм югары дәрәҗәдә каршы алачаксыз икән!
2 нче алып баручы. Син әле шикләнгән идеңме? Әле безнең укучылар теге яки бу хәл туса, матур гына үткәреп җибәрерләр дип уйлыйм. Мин хәзер һәр командага ситуация бирәм.
1 нче команда, сез кунаклар чакырдыгыз ди, алар барысы да килә, табын артына утыра, ләкин кинәт ишектә звонок яңгырый. Чыксагыз, чакырылмаган кунак килгән. Сез нишләрсез? 
2 нче команда, сез дә кунаклар чакырдыгыз, алар барысы да килде. Менә табын артына утырдыгыз, табынны башлап җибәрдегез, ди. Ләкин кинәт кенә бер кунагыгызның телефоны шалтырый. Аны чакыралар һәм ул китәргә мәҗбүр. Сез нишлисез?
(Командаларның җаваплары тыңлана.)
1 нче алып баручы. Ишеттеңме, безнең укучылар нинди акыллы. Нинди матур вариантлар тәкъдим иттеләр алар. 
2 нче алып баручы. Әйе, һич көтмәгәндә, афәрин, булдырдылар. Мин бик канәгать калдым. Ә хәзер сүзне жюри әгъзаларына тапшырыйк.
(Жюри нәтиҗәләр чыгара.)
1 нче алып баручы. Рухы белән юмарт булган татар халкы борынгыдан үзенең ачык күңеле, кунакчыллыгы белән аерылып тора. Кунак кеше кем булуына карамастан, аны көтеп, өйләрне җыештырып, иң тәмле сыйларны пешереп, кадер-хөрмәт күрсәтеп, түрдәге урынны әзерләп көтәләр. Шатланып каршы алалар. Коръәндә дә: “Аллаһыга һәм кыямәт көненә ышанган кеше үз кунагына хөрмәт күрсәтсен. Өенә кунак төшермәгән, кунак сыйламаган кешедә яхшылык юк” диелгән. 
2 нче алып баручы. Киләчәктә дә әлеге күркәм сыйфатыбызны саклап калсак иде. Рәхмәт, катнашканыгыз өчен! 
“Гөрләшеп яшик әле” җыры башкарыла.