Ничек матур булырга?
(V сыйныфта тәрбия сәгате)
Гүзәлия ШӘЙМӘРДАНОВА,
Казандагы 67 нче урта мәктәпнең татар теле һәм әдәбияты укытучысы

Максат:
– балаларда кеше белән аралашу, сөйләшү, үз-үзеңне тотудагы матурлыкны тәрбияләү;
– үз-үзеңне тотудагы тискәре һәм матур сыйфатларны билгеләү;
– тышкы кыяфәтне һәрвакыт матур чиста тотарга өйрәтү.
Җиһазлау: төрле өзекләр, презентация, ромашка таҗлары.
Дәрес барышы.
Оештыру моменты.
– Исәнмесез, балалар!
Төп өлеш. 
– Балалар, сезгә хәзер бер өзек сөйләп китәм.
«Борын-борын заманда яшәгән ди бер әби. Булган ди бу әбинең ике кызы. Көннәрдән бер көнне әби янына кызлары килгәннәр. Менә беренче булып әби янына олы кызы килгән. Ул әкрен генә ишекне шакып кергән, исәнләшеп хәлләрен сораган һәм шундук эшкә керешкән: идәнен юган, паласларын каккан, гөлләргә су сипкән. Ә икенче көнне кече кызы килгән. Ул киресенчә ишекне шакымыйча кереп, хәтта исәнләшмичә: «Әби мин килдем, ашарга юкмы?», – ди икән».
– Балалар, сезгә кемнең тәртибе ошады? Ни өчен? (Беренче кызныкы. Ул әбисенә бик игътибарлы.)
– Кемне начар кеше дип санар идегез? (Кече кызны.)
– Кемне бу очракта тәрбияле дип атый алабыз? (Олы кызны.)
– Ә икенче кызны ничек атарбыз икән? (Тәрбиясез.)
– Әйе, балалар, әбисенә олы кызы бик тәрбияле булган.
– Бүген без сезнең белән «Ничек матур булырга?» дигән сорауга җавап эзләрбез.
– Мин сөйләгән өзектә кешенең матурлыгы нәрсәдә күренә? (Аның сөйләшүендә.)
– Балалар, хәзер мин сезгә ике гыйбрәтле хәл сөйләп китәм:
1)	«Мәктәпкә ашыга-ашыга барганда, Маратка бер апа очрады. «Вакыт күпме?» – дип сорады малай һәм апа сәгатьне караганчы китеп тә барды».
– Уйлап карагыз әле, Марат ничә хата җибәрде? Ул вакытны ничек итеп дөрес сорарга тиеш иде? (Ул башта гафу үтенеп мөрәҗәгать итәргә, аннан соң гына, вакытны сорарга һәм, җавап алгач, апага рәхмәт әйтергә тиеш иде.)
2) «Ике малай ишектә очрашалар һәм бер-берсенә юл бирмиләр. Аларның кайсы юл бирергә тиеш икән, әгәр берсенә – 8, ә икенчесенә 12 яшь булса?» (Кем тәрбияле, шул юл бирә.)
– Менә, балалар, матур булу өчен тәрбияле булырга да кирәк икән. Ягымлы, әдәпле, тәртипле булган балага без сокланып карыйбыз. Матурлык шулай ук тышкы кыяфәт, өс-баш белән дә билгеләнә.
– Укучылар мәктәпкә ничек киенеп йөрергә тиеш? (Чиста, пөхтә итеп.) 1 нче слайд.
– Сез төрле бәйрәмнәргә барасыз, анда ничек киенәсез? (Матур итеп.) 2 нче слайд.
– Ә инде спорт белән шөгыльләнәсез ди, анда ничек киенәсез? (Спорт киеменнән.) 3 нче слайд.
– Эшләгән вакытта ничек киенәсез? (Эш киеменнән.) 4 нче слайд.
– Менә балалар, без, кая гына барсак та, сезнең белән төрлечә киенәбез. Шуны онытмагыз: сезнең киемегез һәрвакыт чиста һәм пөхтә булырга тиеш. Татар халкында бик матур мәкаль бар: «Киемеңә карап каршы алалар». 5 нче слайд.
– Әйтегез әле, һәрвакыт чиста йөрү өчен иң элек нәрсә эшләргә кирәк?
– Ә моның өчен нәрсәләр кулланасың соң?
– Табышмаклар ярдәмендә кроссовордны чишәбез.
6 нче слайд.
1) Киемнәрне юганда салсаң, матур итеп чистарта (Порошок.)
2) Тырнагы күп, үзе бер,
Һәркөн чәчне тырмалый. (Тарак)
3) Озын-озын озарган
Ике башы кызарган. (Сөлге.)
4) Тешләр чиста булсын дисәң,
Нәрсә эшләргә кирәк?
Аның өчен ни кирәк? (Теш щёткасы һәм пастасы.)
5) Суда изсәң – агара, эченә өрсәң кабара
Аллы-гөлле туплар ясый. (Сабын.)
7 нче слайд.
– Тактага карыйбыз. Ничек уйлыйсыз: рәсемдә ясалган кайсы биткә ия кеше белән сөйләшергә күңелле булыр? (Беренчесе.)
– Ни өчен? (Чөнки ул елмаеп тора.)
– Димәк, балалар, кешенең матурлыгы сөйләшкәндә дә күренә. Менә бу сөйләшкәндә чыга торган билгеләр мимика дип атала. Тагын кешеләр төрле хәрәкәтләр белән дә сөйләшә алалар. Бу пантомимика дип атала. Пантомимикага бер уен уйнап алыйк әле: 3 укучы такта янына чыга. Ромашка таҗларына биремнәр язылган. Эчтән генә укыйсыз һәм хәрәкәтләр ярдәмендә күрсәтәсез. Сыйныф нишләгәнегезне әйтергә тиеш була.
– Әдәпле кешеләр барлык кешеләр белән дә әйбәт, ягымлы, дөрес сөйләшәләр, алар беркайчан да кычкырмыйлар. Сөйләшкәндә, тылсымлы сүзләрне еш, кирәкле урында кулланалар.
– Нинди сүзләр икән соң алар? (Балалар тылсымлы сүзләр әйтәләр.)
– Нинди сүзләр төшеп калган?
8 нче слайд.
1) Автобуста барганда, Асия ялгыш кына үзенең күршесендә утырган апаның аягына басты. Аннан соң апага борылып: «Апа, ... (гафу итегез)», – диде.
2) Марат, сатучы ападан ипи алгач, аңа: «... (Рәхмәт)», – диде.
3) Алсу, һәр кич йокларга ятканда, әти-әнисенә ... (тыныч йокы) тели.
4) Марат, авылда иртән йокыдан торгач, әбисенә ... (хәерле иртә) тели.
5) Якшәмбе көнне Айгөл юлда укытучы апасын очратты һәм аңа карап: «... (Исәнмесез!)», – диде.
Йомгаклау.
– Балалар, бүген без сезнең белән ничек матур булырга дигән сорауга җавап эзләдек. Кешенең матурлыгы нәрсәдә күренде, әйдәгез санап чыгабыз. (Тәртибендә, кешелеклегендә, эш сөючәнлегендә, киемендә, йөзендә, сөйләшүендә һ.б.)