Бөек Җиңүнең 70 еллыгын каршылып
Сугыш чоры балалары
(Иҗади проект – эзләнү-тикшеренү эше) 
Лилия АРСАЕВА,
Арча районы Түбән Мәтәскә урта мәктәбенең Казиле башлангыч мәктәп филиалы укытучысы 
Тикшерү эшчәнлегенең максатлары һәм бурычлары.
1. Сугыш чоры балаларының язмышы белән танышу; әби-бабайлар белән элемтәгә кереп, алар турында күбрәк материал туплау. 
2. Укучыларга патриотик тәрбия бирү; аларда Туган ил тарихына кызыксыну уяту.
Эзләнү-тикшеренү эшенә керешкәнче, балаларга материал туплауның әһәмиятен аңлату. Мөмкин булганча, бу эшкә әти-әниләрне дә тартырга тырышу. Истәлекләр туплау алдыннан сораштыру, әңгәмә үткәрү алымнары, аларны язып-теркәп бару тәртибе турында мәгълүмат бирү. 
Соңыннан презентация төзү, альбом ясау. 
Балаларның эшен оештыру формалары:
•	Индивидуаль;
•	Парларда (иптәшләре, укытучылар катнашында, әти-әниләр белән);
•	 Төркемнәрдә (иптәшләре, укытучылар, әти-әниләр, әби-бабайлар, сугыш чоры балалары).
Укытучының кереш сүзе.
Бөек Ватан сугышында Бөек Җиңүнең 70 еллыгы якынлаша.
Безнең туган авылыбыз халкы да бу кайгы-хәсрәттән читтә кала алмаган. Йөзләгән ир-егетләрен дәһшәтле сугышка озаткан. Аларның күбесе туган нигезләренә әйләнеп кайта алмаган. Шул елларда авыл халкы ниләр кичерде икән? Менә шушы сораулар безне һәрвакыт уйланырга мәҗбүр итә. Шуңа күрә без истәлекләр тупларга уйладык. 
 Төп өлеш.
Укучылар эшчәнлеген оештыру. Эш этаплары.
I. Проектның беренче этабында укучылар Бөек Ватан сугышы турында мәгълүмат һәм күнекмәләр ала. Сугыш башлану һәм төгәлләнү 
вакытын истә калдыра. Сугыш вакыйгалары, халкыбызның кыю улларының батырлыгы чагылдырылган әдәби әсәрләр белән таныша, төрле милләт халыкларының бердәм, дус булып сугыш кырында һәм тылда җиңүне якынайту өчен кылган батырлыклары турында мәгълүмат туплый. Укучылар сугыш чоры балаларының ачы язмышы белән таныша. Аларны иҗади эшләрендә файдалану мөмкинлеге ала. 
 II. Куелган сорауларга җавап эзләү юнәлешләре күрсәтелә, үтәү вакыты билгеләнә, укучылар арасында эш бүленә. 
 III. Бу этапта балалар авылдашлары арасында сораштырулар алып бара, әби-бабалары белән әңгәмәләр кора. Әти-әниләре һәм укытучылары ярдәме белән материал туплый, гомумиләштерә, фотога төшерә, рәсемнәр ясый, инша язуга әзерләнә. 
 IV. Укучыларның иҗади эше презентация рәвешендә килгән кунакларга күрсәтелә. Иң яхшы дип табылган иншалар район конкурсына юллана.
 Шуларның берничәсе белән журнал укучыларны да таныштырып үтәбез. 
 Минем бабам 
«Сугыш башланганда миңа нибары биш яшь кенә булган, – дип сөйли бабай...– Әтием сугышка 1942 елның февралендә киткән. Хушлашыр минутлар җиткәч, аның мине кочагына алып сөйгәне хәтердә. Кысып – кысып кочаклады ул. Шул вакытта миңа бөтен җиһан елыйдыр кебек тоелды. Күзләре уйчан, ә карашы назлы иде. Безнең бу күрешүбез соңгы тапкыр булган икән...» 
 Дәү әнием – горурлыгым 
Дәү әнием Сөмәя Нигъмәтҗанованың да, сугыш башлангач, әтисен һәм ике абыйсын сугышка алалар. Аның язмышы да барлык сугыш чоры балалары язмышы белән аваздаш. Авылда ашарга азык, кияргә кием булмаган. «Яз көннәрендә басуда черек бәрәңге җыйдык. Эх, тәмле дә була иде шул бәрәңге», – дип сөйли иде дәү әнием. 
Кечкенә һәм яшь булуына карамастан, ул да әнисе белән басуга йөргән, кечкенә энеләрен карарга булышкан. Авыр хезмәт башкарган... Ул чорда һәр кеше кулыннан килгән кадәр тырышкан: беришеләре җир сөргән, ат, үгез җигеп ашлык ташыгын. Икенчеләре урман кискән, дәүләт заказын үтәгән. Алар көчләреннән килгәнчә Җиңү көнен якынайтканнар...
Сугыштан соң да югалып калмаган дәү әни. Арча педагогия училищесын тәмамлап 38 ел балаларга белем биргән. Аның бу мактаулы хезмәте хөкүмәтебезнең Мактау грамоталары белән бәяләнгән. 
 Арсаева Зөһрә 
 
 Тәгъзимә апа истәлекләреннән
 «Әтием Нургали Гыйлаҗиев сугыш башланган көнне үк фронтка алына. Әнигә нибары бер генә хат язарга элгерә ул. «Исән чыгып булмас, ахры...», – дип өзгәләнеп язган булган ул. Бүтән хаты да, кайгылы хәбәре дә килмәгән. Без әтидән 3 кыз – Әлфинур, Вәзига һәм мин – Тәгъзимә калганбыз. Ике айдан энебез дә дөньяга килгән. Аңа Фәргать исеме кушканнар...
 Тормыш сугыш елларында да, сугыштан соң да бик авыр булган. Әтисез үсүнең «ачысын» әле дә оныта алмыйм», – дип сөйли Тәгъзимә апа 
 Үсә төшкәч энеләре Фәргать әтиләренең язмышын белергә теләп, Арча хәрби комиссариатына, аннан Казанга, Мәскәүгә кадәр хатлар яза. Беркайдан да җавап килми. Кулларына Хәтер китабы килеп кергәч кенә, әтиләренең 1942 елның 26 августында Новгород өлкәсе, Новгород районы, Змейское авыл җирлеге тирәсендәге сугышларда һәлак булганлыгы билгеле була. Соңрак исә авылдашлары Габделхак абзый да аларның әтиләре турында хәбәр җиткерә: «Әниең исән чагында сөйләмәдем бу хәлләрне, сиңа әйтәм, Тәгъзимә. Нургали белән бергә туры килдек. Ике колоннага тезеп бастырдылар. Юлларыбыз аерылды. Без алтау гына исән калдык, ә Нургалиләрдән берәү дә исән чыга алмады. Ул тирәдә сазлык җирләр иде, кем белгән, әллә чолганышта калдылар, әллә...».
Вәзига апа һәм Тәгъзимә апа, улы Нияз әтиләре җирләнгән җирдә булалар, дога кылалар. 
 Сираҗиев Инсаф
 
 Надия әбием сөйләгәннәрдән
«1941 елның 22 июне безнең сабый йөрәкләребезгә куркыныч янаган һәм безнең балачак тормышыбызны ач, ялангач, бәхетсез иткән көн. Сугыш башланганда мин укый идем әле. Дәресләрдә корымнан ясалган каралар, каурый ручкалар, иске китап битеннән кисеп ясаган дәфтәрләр кулландык. Уку елы башланса да 1 октябрьгә кадәр (кар төшкәнче) басуда эшләтәләр иде. Башак җыя идек. 1942 елда 40 – 50 градуска җиткән суыклар булды. Класслар ягылмаган, куллар өши, каралар ката иде. Мәктәптән кайтканда, утырып аякларны җылыта идем. Өйгә кайтсаң, шул ук хәерчелек, ачлык, салкынлык.
 Менә 1945 елда сугыш бетте, Аллага шөкер. Ләкин әле аның нужасы узган гасырның 60 нчы елларына кадәр дәвам итте. Җаннар әрни иде, өй тулы ятим балалар, алар ач, ялангач, дигәндәй...Инде, Ходаем, безнең балаларыбыз, без күргәннәрне күрмәсеннәр иде. Оныкларыбыз яхшы мәктәпләрнең кадерен белеп, укытучыларын хөрмәт итеп укысыннар иде. Аларга бәхет, тәүфыйк теләп, Габдрахманова Надия ».
 Габдрахманов Нияз 
 Әбием сугыш елларында да сынатмаган
 1925 елның 11 февралендә туган Мөнәвәрә әбием Мөндеш авылында дәү әни, дәү әти тәрбиясендә яши. Әйе, язмыш дигәнең аларга бәхетле тормыш бүләк итмәгән. Сугыш елларын искә төшереп сөйләгәндә, аның күзләрендә яшь тамчылары күренә.
 1941 елда, олы бала буларак, аны да, әтисе белән Лаеш ураманына утын кисәргә алып китәләр. Анда хатын-кызларны аерым артельгә, ирләрне аерым артельләргә бүлеп урнаштыралар. Алар төз агачларны поезд юллары салу өчен шпалга кискәннәр, калганнарын ягар өчен утын итеп әзерләгәннәр. Эшләре бик авыр булган. 
 1942 елның февралендә әтиләрен сугышка алалар. Ул сугыштан кайтмый. Каты авырудан соң әниләре дә үлә... Әмма, ни генә булмасын, Мөнирә әбием бөтен авырлыкларны хезмәт белән җиңә алган. Аңа бирелгән хөкүмәт бүләкләре шул хакта сөйли...
 Харрасов Азат
Йомгаклау.
Укытучы. Без сугыш чоры балалары турында берникадәр материал тупладык. Ләкин бу әле чик түгел. Балалар һәм әти-әниләр бик теләп катнаштылар, бу хезмәт мәктәп һәм гаилә арасындагы хезмәттәшлекне ныгытты. Хәзерге тормышыбыз бик рәхәт. Ләкин бу матур тормыш күпме корбаннар бәрабәренә саклап калынган. Безнең моны онытырга хакыбыз юк. Ветераннарның исән чакларында кадерләрен белик. 

Толларның күзендә,
Ятимнәр йөзендә
Сугышның шәүләсе бар һаман.
Күңелдә шом яши, 
Җәен дә җан өши –
Сугышлар булмасын яңадан?

 Кулланылган әдәбият
1. Дети – герои Великой Отечественной войны. – М.Дрофа-плюс – 2007.
2. Дәһшәтле чор балалары. – 15 томда. Т. 7. – Казан: Тат. кит. нәшр.,2010.
3. Сугыш чоры балалар әдәбияты. – 15 томда. Т 4. – Казан: Тат. кит. нәшр., 2010.
4. Катаев. В. Сын полка. – Сыктывкар: Коми кн. изд-во, 1982.
5. Герой – пионерлар. – Казан: Тат. кит. нәшр., 1978. – 320б.
6. Была война. Рассказы. – М.: Детская литература, 1978.
7. Җәлил М. Кечкенә дусларга: шигырьләр. – Казан: Тат. кит. нәшр.,1989.