Иҗади эзләнеп эшләсәң
Хәмдия ГАЛИЕВА,
Әтнә районы Күңгәр урта мәктәбенең югары квалификация категорияле биология-химия укытучысы
Бүгенге җәмгыятькә сәләтле, тирән белемле шәхесләр кирәк. Мәгариф өлкәсендәге җитди үзгәрешләр, укыту программаларын сайлап алу мөмкинлеге, фәннәрне тирәнтен өйрәнү укучыларның табигый сәләтен үстерүгә юл ачты. Сәләт бары тик дөрес оештырылган эшчәнлектә генә үсә, сәләтне үстерү өчен тиешле шартлар булдыру әһәмиятле. Сәләтле укучылар белән эшләү өчен һәр яңа уку елында максат һәм бурычлар билгеләп куям. Минем сәләтле укучылар белән эшләү системасы үз эченә түбәндәге компонентларны ала:
          • сәләтле балаларны ачыклау;
          • дәресләрдә укучыларның иҗади эшчәнлекләрен үстерү;
          • дәрестән тыш эшчәнлекләрен (олимпиада, конкурс, фәнни-тикшеренү эшчәнлеге, фән түгәрәкләре) оештыру;
          • сәләтле балаларның үсеше өчен шартлар тудыру;
          • сәләтле укучылар белән эшләү өчен укытучы, иптәш, кеше буларак, үземнең компетенциямне арттыру. 
Укучылар арасында мәктәпкә белем алу өчен генә түгел, ә төрле яклап сәләтен үстерергә теләүчеләр бар. Әнә шундый сәләтле баланы дөрес итеп сайлап алырга кирәк. Дәресләрдә яки дәрестән тыш эшчәнлекләр вакытында укучыларның үз-үзләрен ничек тотуларын күзәтергә яратам. Игътибарлы, бирелгән сорауларга төгәл, төпле җавап бирүче, эчтәлекле Һәм мәгънәле сораулар яудыручы, көчле фикерләү сәләтенә ия булган, яхшы хәтерле укучылар һәрвакыт табыла. 85 – 90 укучысы булган авыл мәктәбендә алар күп түгел, шулай да бар! Тик сәләтле укучыларга беркайчан да үзең укыткан фәнне мәҗбүри яраттырып булмый. Табигать фәннәренең катлаулы, ләкин мавыктыргыч булуын күреп, укучы үзеннән-үзе предмет белән кызыксына башлый. Шәһәр мәктәпләре белән чагыштырганда, фәннәрне укытуда кайбер кыенлыклар булса да, читтә, авыл мәктәбендә укытуның үз тәмен тоям, өстенлекле якларын да күрәм. Мәсәлән, мин баланың әти-әнисен, гаиләсен яхшы беләм, гадәтләре белән якыннан танышам. Балага педагогик-психологик адым ясаганда моны бик мөһим дип саныйм. Шәһәрдәге көчле информация агымын баш мие кабул итеп бетермәскә дә мөмкин. Нәтиҗәдә, кайсы үсеш юлын сайларга белмичә, бала аптырашта кала. Ә авылда, киресенчә, хәтта укытучы укучы белән өстәмә шөгыльләнсә дә, бу алым укучы тарафыннан уңай кабул ителә. Информация кытлыгы укучының үзен эзләнергә мәҗбүр итә, аның интеллекты үсә. 
Сәләтле балалар белән эшләгәндә нинди алымнар кулланырга һәм аларның нәтиҗәлелеге нинди? Гадәти мәктәп программаларында иҗади биремнәр юк дәрәҗәсендә. Шуның өчен, дәрестә дифференцияле укытуны фәнни нигездә гамәлгә ашырырга тырышам. Үсеш дәрәҗәләре һәм әзерлекләре төрле булган укучыларның тиешле белем алуына ирешү өчен, дәресләрдә төрле алым һәм эш формалары кулланам. Дәрестә укытучы-укучы хезмәттәшлеген нәтиҗәлерәк итү юлларын эзлим.  Фәнгә кызыксыну уяту өчен мәгълүмати технологияләрдән файдаланам. Бу исә, үз чиратында, фәннилек, күрсәтмәлелек, мөстәкыйльлек кебек дидактик принципларны гамәлгә ашырырга ярдәм итә. Дәрес материалын, кулланылган методларны һәм алымнарны, биремнәрне укучыларның яшь һәм белем аермалыкларын, гомуми үсеш дәрәҗәсен, психологик үзенчәлекләрен истә тотып сайлыйм.
Терәк схемалар яки терәк конспектлар – үзара нык бәйләнгән сораулар яки тема буенча кыскача нәтиҗәләр системасы. Терәк схемаларны укучыларга теманы аңлату алдыннан өләшәм. Балалар, укытучы сөйләгәннәрдән чыгып, дәреслек белән эшләп, сорауларга җавап эзли, нәтиҗәләр ясый. Әлеге конспектларда сәләтле укучылар өчен катлаулы биремнәр яки өстәмә сораулар әзерлим. Текстлы биремнәрне, сүзсез рәсемнәрне, шулай ук тестлар куллануны имтиханнарга әзерләнү өчен кулай мөмкинлек дип саныйм. Укучыларның ни дәрәҗәдә сәләтле булулары проектларны яклау, дәрес-конференцияләрдә, семинарларда ачык күренә. Әлеге типтагы дәресләргә әзерләнү өчен  укучылар Интернет-ресурслардан, өстәмә әдәбияттан файдалана, кызыклы мәгълүматларны сайлап ала, кызыксындырган сорауларга җавап таба.
Белгечләр исбатлавынча,  балаларның нәрсәгә сәләтле булулары билгеле бер шартларда ачыклана. Олимпиадага әзерләнү һәм анда катнашу укучыларның танып белү активлыгын камилләштерергә һәм үстерергә, фәнни-популяр һәм башка төр өстәмә әдәбият белән эшли белергә ярдәм итә. Аның нәтиҗәсе дә көн кебек ачык: авыл мәктәбендә укыган укучыларыбыз гимназияләрдә, профильле һәм лицей-мәктәпләрдә укыган шәһәрдәге яшьтәшләре белән иңне-иңгә куеп ярыша. Авыл балаларының Бөтенроссия олимпиадасының республика турында урыннар алуы, йомгаклау этабында уңышлы чыгыш ясавы моңа дәлил булып тора. Химия, биология, экология фәннәре олимпиадаларында аеруча уңышлы чыгыш ясаган Ильяс Габидуллин, Илдар Сәләхов, Разил Сабиров, Илфат һәм Инсаф Галиевларның исемнәрен аерым атап үтәсем килә.  
VI  сыйныф укучыларын эзләнү эшләренә тарту мини-докладлар әзерләү, кроссвордлар төзү, тәҗрибәләр ясаудан башлана, VIII – XI сыйныф укучылары фәнни-тикшеренү эше белән шөгыльләнә. Фәнни-тикшеренү эшчәнлегендә катнашу укучыларның танып белү активлыгын үстерә, акыл хезмәтенә хөрмәт белән карау, башкалар фикеренә игътибарлы булу, ясаган нәтиҗәләренең дөреслеккә туры килүе өчен җаваплылык хисе тою кебек сыйфатлар тәрбияләнә. Район Укучылар йорты каршында оештырылган «Экология» түгәрәгендә шөгыльләнүче укучыларым белән үзебезнең җирлектә туган экологик проблемаларны өйрәнәбез, фәнни-тикшеренү өчен кирәкле материалларны да читтән эзләмибез. Тикшеренү эшенең темасын бергә сайлыйбыз, киңәшәбез. Мәсәлән, соңгы елларда түбәндәге тикшеренү эшләре башкардык:  мәктәп яны тәҗрибә кишәрлегендә яңгыр суалчаннарының туфрак уңдырышлылыгына һәм бодай уңышына уңай йогынтысын ачыкладык;  «Ашыт» тыюлыгындагы Кызыл китапка кертелгән кошларның төрләрен, аларның тереклегенә тәэсир итүче факторларны өйрәндек; Сосновский балтырганының ценопопуляциясен, аның «Ашыт» тыюлыгына йогынтысын билгеләдек. Укучыларның хезмәтләре төбәкара, республика фәнни конференцияләрендә югары бәяләнде. Максатларына ирешү өчен барлык көчен биргән Әлфия  Хәкимҗанова, Сәрия Галиева, Инзил Шагалиевны башкаларга да үрнәк итеп күрсәтәм. Хезмәтләренең куанычлы нәтиҗәләрен татыганнан соң, аларда яңа иҗат дәрте кабынуын күреп, башка укучылар өчен дә уңай мотив туа. 
Укучыларның сәләтен ачыклауда фән атналыкларының да роле зур. Химия, биология, экология атналыкларын уздыру өчен программа әзерләгәндә укучыларның теләкләрен, фикерләрен тыңлыйм. Яшь үзенчәлекләренә бәйле рәвештә, төрле сыйныф укучыларының ихтыяҗлары да төрлечә була. Атналыкларга әзерләнү һәм эш барышында балаларның күпкырлы сәләте ачыла, табигатькә битараф булмаулары сөендерә. 
Сәләтле балалар белән эш – бик катлаулы, тынгысыз һәм мавыктыргыч хезмәт. Ул укытучыдан үз белемен даими камилләштереп торуны, үз эшенең остасы, психология өлкәсендә дә белемле булуын таләп итә. Сәләтле укучыларым бар икән, мин алардан калышырга тиеш түгел! Мин эзләнәм, өйрәнәм, иҗади эшлим – шул вакытта гына укучыларым минем белән теләп хезмәттәшлек итәчәк.