Кошлар – безнең дусларыбыз
(Танып белү эшчәнлеге)
Гөлфия Сафина, 
Казандагы 321 нче балалар бакчасы тәрбиячесе

Максат:
– балаларның кошлар турындагы белемнәрен тирәнәйтү, безнең якларда кышлаучы һәм күчмә кошларны танып белергә өйрәтү, аларның авыл хуҗалыгы корткычларын юк итүдәге әһәмиятен аңлату;
– канатлы дусларыбызга сак караш һәм мәхәббәт хисе тәрбияләү.
Җиһазлау: кошлар турында китаплар, балалар үзләре ясаган кош рәсемнәре.
Алдан башкарылган эшләр: балаларны яз, кошлар турындагы шигырьләр, татар халык авыз иҗаты әсәрләре белән таныштыру; кошлар рәсемнәрен, әти-әниләр белән сыерчык оясы яки аларның макетларын ясау.
Материал: Б.Рәхмәт, Г.Афзал, Ш.Маннур, З.Нури, С.Урайский, М.Шабаев, М.Фәйзуллина, Я.Игәнәй шигырьләре.
Бәйрәм башлана. Кошлар, аккан су тавышы язылган көй әкрен генә яңгырый.
1 нче алып баручы. Менә яз да җитте. Җылы яктан безнең дусларыбыз – кошлар кайта башлады. Беренче булып кара каргалар, сыерчыклар кайталар. Алар кайталар да чыркылдашырга тотыналар, сызгыралар, сайрыйлар, күңелле җырлар җырлыйлар, тырыша-тырыша оя ясыйлар, бала чыгаралар.
2 нче алып баручы.
Кышның салкын бураннары үтә,
Менә кабат җиргә язлар җитә.
Таллар бөре ача, кояш көлә,
Күчмә кошлар җиргә тавыш бирә.
Җылы яктан очып кайтырлар
Көзен киткән кошлар, кошкайлар.
Җырлый-җырлый оя сайларлар
Безнең якын дускайлар.
1 нче алып баручы. Әйе, кошлар – безнең дусларыбыз, ярдәмчеләребез. Алар иген корткычларын ашыйлар, үсемлекләрне һәртөрле корткыч бөҗәкләрдән саклыйлар. Кошлар – табигать күрке. Шуңа шагыйрьләребез аларга багышлап шигырьләр иҗат итәләр. Кошлар турында бик күп җырлар җырлана.
Бала.
Яратам язларның
Шау-шулы ярсуын,
Иртәнге таңнарның 
Балкуын, алсуын.
Бала.
Яратам суларның
Ярлардан ташуын,
Язларны сагынып,
Кошларның кайтуын.
Бала. Кыш көне без канатлы дусларыбызны онытмадык. Алар өчен җимлекләр ясап куйдык.
Бала.
Песнәк тәрәз каршында,
Түше сары лимон күк;	
Кара бүрек башында,
Юри киеп куйган күк.
2 нче алып баручы. Песнәк – файдалы кош. Бер песнәк җәйге айларда көненә 500–600 зарарлы бөҗәкне ашый.
1 нче алып баручы. Сез беләсезме, “Урман докторы” дип кайсы кошны атыйлар? ( Укучыларның җаваплары.)
Бала.
Тукран һәр агач саен
Тук-тук сугып карый,
Кошчыкның очлы борыны	
Кирәкле эшкә ярый.
Агач корытучы кортларны,
Эзләп, чокып бетерә,
“Урман докторы” булып ул
Илгә файда китерә.
Кошлар һавада очарга җайлашканнар. Шуңа күрә алар кеше аягы басмаган урыннарда да яшиләр. Таулар, урманнар, диңгезләр аша очу кошлар өчен бик үк авыр түгел. Мәсәлән, Европа өлешендә яшәүче авыл һәм шәһәр карлыгачларының Африканың көньягына очып китүе, аларның Һиндстанда кышлавы билгеле булды. Хәзер яз җиткәч, алар туган җирләренә кире әйләнеп кайталар. Безнең якны сагынып кайтучы кошларның сез кайсыларын беләсез?
(Укучыларның җаваплары.)	
Бала.
Кояш нурын сипте җир өстенә,
Исте йомшак җылы җилләре.
Кошлар кайта: сагындырган
Туган-үскән җирләре.
Көннәрен юлда үткәреп,
Куанышып очалар,
Канатларына күтәреп,
Яз китерә ич алар.
2 нче алып баручы. Иң беренче булып яз хәбәрчесе кара каргалар очып кайта. Беләсезме, алар, безнең якларга кайтканда, тәүлегенә 50 километр чамасы юл үтәләр. Кара каргалар да кешеләргә файда китерә. Җәен бер кара карга чама белән 8 меңгә кадәр бөҗәк ашый.
Бала.
Язын ерак-ераклардан
Очып килде каргалар,
Тал башына зур бер шәһәр
Төзеп куйдылар алар.
Без каршы алдык аларны 
Үз итеп, сөеп,
“Диңгез, чүлләрне исән-сау
 Кичкәнсез”, – диеп.
(“Яз шатлыгы” (Г.Насрый сүзләре, Җ.Фәйзи көе) дигән җыр башкарыла.)
2 нче алып баручы. Безнең иң яраткан кошчыгыбыз – ул сыерчык. Ул үзенең матур сайравы белән сокландыра һәм зарарлы бөҗәкләр ашап зур файда китерә.
Бала.
Җылы яклардан 
Сыерчык килде.
Мин куйган яңа 
Ояга керде.
Шундый сөенде,
Ошаткач инде...
Оя кырында
Чыбыкка басып 
Үзе турында
Сөйләде ачык.
– И туган илне 
Сагындым, – диде.
Аннан сайрады
Үзе чыгарган
“Сагыну “ дигән, 
Яңа бер көйне.
 (“Сыерчык” (Г.Лотфи сүзләре, И.Шәмсетдинов көе) дигән җыр башкарыла.)
1 нче алып баручы. Иртә язда басу һәм далалар өстендә – биектә бер кош оча. Ул – тургай. Тургай канат кага-кага өздереп сайравы белән һәркемне таң калдыра, шулай итеп ул игенчене кырга чакыра.
(“Тургай килде” дигән җыр башкарыла.)
Бала.
Нинди якты уйлар уйлап,
Кыр казлары, кыйгак-кыйгак,
Болын буйлап, кырлар буйлап
Кайта безгә язны зурлап. 
Тезелешеп,гаскәр кебек,
Ераклардан илләр гизеп,
Кычкыралар: “Кайттык урап,
Исәнмесез, кыйгак-кыйгак”.
2 нче алып баручы. Кошларның файдасы гаять зур. Алар үсемлек орлыкларын тараталар, чәчәкләрне серкәләндерәләр. 
1 нче алып баручы. Канатлы дусларыбызны сакларга, аларның ояларын туздырмаска, йомыркаларын ватмаска кирәк.
2 нче алып баручы. Канатлы дусларыбызны һәм ярдәмчеләребезне саклыйк һәм яклыйк.
Бала. 
Хуш киләсез, кошкайлар,
Сайрагыз көнен-төнен.
Кайда ошый? –
Сайлагыз,
Җир-сулар бик киң безнең.
1 нче алып баручы. Ә, хәзер, әйдәгез, кошлар турында табышмакларга җаваплар эзлик.
1. Агач башында йорты,
Эчендә яши җырчы. (Сыерчык.)
2. Кайсы кошның балалары әниләрен белми? (Күке.)
3. Нинди кош ялтыравык әйбергә кызыга? (Саескан.)
4. Кайсы кош җылы яктан иң беренче булып кайта? (Кара карга.)
5. Гөрли-гөрли җырлый ул,
Кызыл читек кия ул.
Күлмәкләре күгелҗем,
Татулыкны сөя ул. (Күгәрчен.)
6. Иң матур койрыклы кош. (Тавис.)
7. Дөньяда сан ягыннан иң күп таралган кошлар. (Чыпчык.)
8. Бер кошым бар: тынмый,
Агачка оя кормый.
Өе – җирдә,
Җыры – күктә. (Тургай.)
9. Кулы юк – балчык ташый;
Балтасы юк – оя ясый. (Карлыгач.)
10. Нинди кошлар кар астында төн куна? (Көртлек.)
11. Нинди кошлар йомырка салмый? (Ата кошлар.)
12. Иң күп ашаучы кошның исемен әйтегез? ( Песнәк.)

Соңыннан йомгак ясала: табышмакларга, сорауларга дөрес җавап бирүчеләргә рәхмәт белдерелә; сыерчык ояларын иң яхшы ясаучыларга ( балалар аларны әтиләре, абыйлары ярдәмендә өйдә ясыйлар) бүләкләр бирелә. Бәйрәм шулай тәмамлана.