Сүз төзелеше. Тамыр сүзләр
(Татар теле. IV сыйныф.)
Римма Әнвәр кызы ЗӨБӘЕРОВА, 
Арча районы Зур Бирәзә башлангыч мәктәбенең I квалификация категорияле укытучысы.
Максат.
1. Сүз төзелеше турында төшенчә бирү, сүзнең тамырын билгеләргә өйрәтү; тамырга кушымчалар ялгап, яңа сүзләр ясарга өйрәнү; сүзләрне төзелеше ягыннан тикшерү, сүзләр төркеменнән тамырдаш сүзләрне аерып ала белү.
2. Укучыларның фикерләү сәләтен үстерү; чагыштыру, матур язу, бәйләнешле сөйләм күнекмәләрен ныгыту; сүзлек запасын баету.
3. Туган телгә мәхәббәт, табигатькә сак караш тәрбияләү.
Дәрес төре. Яңа материалны аңлату.
Материал. Дәреслек (Р.Х.Ягъфәрова, Р.Ә.Асылгәрәева. Татар теле: Татар телендә башлангыч гомуми белем бирү мәктәбенең 4 нче сыйныфы өчен дәреслек, 2 кисәктә. 1 нче кисәк – Казан: Мәгариф, 2010), дидактик уеннар, карточкалар.
Җиһазлау. Ноутбук, флэшка, проектор.
Дәрес барышы.
1. Оештыру моменты. Психологик уңай халәт тудыру.
- Исәнмесез, балалар! Кәефләрегез ничек?
- Кояшлы иртә кебек!
Тукай телен, анам телен
Өйрәнергә дип килдек.
2. Дәфтәрдә эш.
- Дәфтәрләрне ачтык. Бүгенге числоны язабыз. (Матур язу күнегүе.)
1 нче слайд.
“Дөньяны яуларга омтылма, аның гыйлемен яуларга тырыш.”
- Мәкальне  ничек аңлыйсыз? (Аң-белем турында тәрбияви әңгәмә.)
- Мәкальдәге сузык аваз хәрефләре астына - бер сызык, тартык аваз хәрефләре астына ике сызык сызабыз. (Бер бала кычкырып әйтеп эшли.)
- Кайсы хәреф астына сызмадыгыз? Ни өчен? (Ь билгесе аваз белдерми.)
- Балалар, узган дәрестә без нинди тема өйрәндек? (Авазлар һәм хәрефләр.)
- Авазлар нинди төрләргә бүленә? (Сузык һәм тартык.)
Тартык авазларның бүленешен искә төшерү.
2 нче слайд.
Парлы тартыклар: 
Яңгырау	б	в	г	гъ	д	ж	җ	з	
Саңгырау	п	ф	к	къ	т	ш	ч	с	

Парсыз тартыклар: 
Яңгырау: [л, м, н, ң, р, w, й]
Саңгырау: [х, һ, ц, щ]
3. Яңа тема өстендә эш. 
- Бүген без сүз төзелешен өйрәнә башларбыз, бер тамырдын ясалган сүзләр белән танышырбыз. Башта бер әкият тыңлап алыйк әле.
Борын-борын заманда булган, ди, юл дигән бер сүз. Кешеләр, юлдан барганда, аны тапканнар да аптырашта калганнар: “Нишләргә бу сүз белән?” Юл исемле сүз әйткән: “Сез мине җиргә утыртыгыз, мин зур агач булып үсәрмен.” Кешеләр ул кушканча эшләгәннәр: утыртканнар... Юл сүзе шунда ук тамырланып киткән һәм үсә дә башлаган. Башта бер ботак җибәргән, аннан икенчесен, өченчесен... Бер юл сүзеннән әллә никадәр ботак үсеп чыккан. Һәр ботакта юл тамырыннан ясалган яңа сүзләр икән. Кешеләр бу сүзләрне чагыштырып караганнар һәм барысының да бер тамырдан үсеп чыкканлыгын ачыклаганнар. Шуннан соң бу сүзләрне “тамырдаш сүзләр” дип атап йөртә башлаганнар.
(3 нче слайд. Тамырлы зур агач, ботакларына сүзләр язылган: юл - юлчы, юлсыз, юлсызлык, юлаучы, юлаучылык, юллау, юллаучы, юлбашчы, юлбашчылык, юллама, юллану, юллык, юллы, юлдаш, юлдашсыз, юлдашлык, юлыгу.)
- Бер тамырдан ясалган сүзләр тамырдаш сүзләр дип атала. Тамырдан гына торган сүз тамыр сүз дип йөртелә. Тамыр башка мәгънәле кисәкләргә бүленми. Тамырдаш сүзләрдә мәгънә бәйләнеше саклана. (Дәреслектән кагыйдәне уку. Нәтиҗә ясау.)
Дидактик уен - “Бакчачы”.
- Әйдәгез, без дә, тамыр сүзләр утыртып, агач үстереп карыйк әле. Сезнең агач утыртканыгыз бармы, укучылар? Агачларны ни өчен утыртырга кирәк? (Табигатьне саклау, кайгырту турында әңгәмә.)
- Агач ботакланып үссен өчен, тәкъдим ителгән тамыр сүзләрдән яңа сүзләр ясагыз. Агачы иң озын һәм иң күп ботаклы булып чыккан укучылар “Иң оста бакчачы” дигән исем алачак. (Төркемнәргә сүзләр язылган карточкалар бирелә.)
1 нче төркем: урман. (Урманлы, урманлык, урмансыз, урманчы, урманчылык, урманчык, урманландыру.)
2 нче төркем: исем. (Исемлек, исемсез, исемле, исемдәш, исемләү, исемләшү, исемсезлек.)
3 нче төркем: моң. (Моңлы, моңлылык, моңсыз, моңлану, моңланучан, моңланучанлык, моңаю, моңаючан, моңаючанлык, моңсу, моңсулык, моңсулану, моңдаш.)
(“Иң оста бакчачы”ны билгеләү.)
4. Дәреслек белән эш. 
32 нче күнегү. Ф. Яруллин шигырен сәнгатьле уку. Эчтәлеге буенча фикер алышу. Биремнәрен үтәү.
Физкультминутка.
35 нче күнегү (телдән). Исем сүз төркеменә кергән сүзләргә, сүз ясагыч кушымчалар ялгап, сыйфат һәм фигыль ясау. (Җил - җилле, җилсез, җилләү; эш - эшле, эшсез, эшли һ.б.)
Дидактик уен - “Кайсы сүз артык?” (4 нче слайд.)
бал                  сана               урак
балык              сансыз           ургыч
балыкчы         сандык          урман
5. Йомгаклау. Нәтиҗә ясала. 
Өй эше. 34 нче күнегү.
-Укучылар, сез бүген дәрестә нинди яңа белемнәр алдыгыз?
(Укучыларның белемнәре анализлана һәм билгеләр куела.)