Нәрсә ул батырлык?
(Ш.Рәкыйповның «Чәчәкләр сөйли белә» әсәре буенча йомгаклау дәресе. Рус мәктәбендәге татар төркеменең VIII сыйныфы)
Люзия САБИРҖАНОВА, 
Казандагы 135 нче урта мәктәпнең I квалификация категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы

Максат. Ш.Рәкыйпов турында укучыларның белемнәрен системага салу һәм тирәнәйтү; батырлык төшенчәсе турында мәгълүмат бирү, бәйләнешле сөйләм телен үстерү; туган илебезгә, җиребезгә мәхәббәт, өлкәннәргә карата хөрмәт хисләре тәрбияләү, үткәнебезгә карата кызыксыну уяту.
Җиһазлау. Дәреслек, Ш.Рәкыйпов, М.Җәлил китаплары, плакат, кинофильмнардан өзекләр, слайдлар. 
Дәрес барышы.
 
	«Кеше өчен иң кадерле нәрсә – тормыш. 
Ул аңа бары бер тапкыр гына бирелә.
 Һәм аны шундый итеп үткәрергә кирәк:
 үлгән вакытта, бөтен гомерем, бөтен көчем
 дөньядагы иң кадерле нәрсәгә – көрәшкә бирелде,
 дип әйтерлек булсын». 
Н.Островский 
I. Оештыру.
Укытучы. Укучылар, Николай Островскийның дәрескә эпиграф итеп китерелгән сүзләрен игътибар белән укып чыгыйк әле. Безнең республикабызда да үзенең бөтен гомерен көрәшкә багышлаган якташларыбыз аз түгел. Андый кешеләргә кемнәрне кертә алыр идегез? (Укучылар белән әңгәмә оештырыла.)
II. Актуальләштерү. Шундый батырларның берсе – Бари Шәвәлиев белән без Ш.Рәкыйповның «Чәчәкләр сөйли белә?» әсәрендә таныштык. Язучының тормыш юлын һәм иҗатын күздән кичердек. (Алга таба тест сорауларына җавап алына.) 
Тест
1. Ш.Рәкыйпов кайсы районда туган?
а) Арча; ә) Чүпрәле; б) Әтнә. 
2. Язучы 1955–1957 елларда кем булып эшли?
а) электрик-моторист;
ә) эретеп ябыштыручы; 
б) слесарь;
в) балта остасы.
3. Журналист буларак нинди газетада эшли? 
а) «Яшь ленинчы»; 
ә) «Татарстан яшьләре»;
б) «Социалистик Татарстан».
4. «Чәчәкләр сөйли белә» повесте кем турында?
а) Мәгубә Сыртланова;
ә) Иван Кабушкин;
б) Абдулла Алиш;
в) Бари Шәвәлиев.
5. Әдәби герой кечкенәдән нәрсәләр үстерергә ярата?
а) җиләк-җимеш;
ә) чәчәкләр;
б) яшелчәләр;
в) хайваннар.
6. Бари Шәвәлиев кемнең батырлыгын кабатлый?
а) Муса Җәлил;
ә) Иван Кабушкин;
б) Газинур Гафиятуллин.
7. Мәгубә Сыртланова, Ольга Санфирова һәм башкалар турында язылган әсәренең исемен әйтергә.
а) «Кайдан син, Жан?»;
ә) «Таңнар һаман матурмы?»;
б) «Кызлар йолдызлар»;
в) «Сөю билгесе». 
Тест сорауларының җаваплары:
1. ә); 2. а); 3. ә); 4. б); 5. ә); 6. б); 7. б).
III. Төп өлеш. 
Укытучы. Ә хәзер, әйдәгез, әсәргә әйләнеп кайтыйк. (Әсәрдән өзек укыла.) Шушы өзектән чыгып без кечкенә Бари турында фикер алышыйк. Ул нинди малай?
– үзсүзле;
– башкалардан өстен булырга тырыша;
– үз дигәнен эшләргә омтыла.
Укытучы. Бик дөрес әйтәсез. Ә хәзер, әйдәгез, әсәрнең үзен искә төшереп алабыз. Кыскача гына эчтәлеген сөйлибез. (Укучылар чыгышлары тыңлана, тулыландырыла.) 
– Укучылар, шушы сөйләгәннәрдән чыгып, без Бари турында нинди фикерләр әйтә алабыз? Ул сезнең алдыгызда нинди малай булып килеп баса?
– тырыш, иренми, ялкауланмый торган;
– бик кызыксынучан, чөнки иптәшләре түгәрәктән качып китсәләр дә, ул берүзе калып, чәчәкләрне өйрәнә;
– максат куя белә һәм шуңа ирешә;
– һәр көнне спорт белән шөгыльләнә; 
– бик ярдәмчел, әнисенә өйдәге эшләрдә булыша, чишмәдән су ташый;
– ул командада башлык, шуның өчен үзен алардан бар яктан үрнәк булуы белән аерылып торырга тели.
Нәтиҗә. Бари кечкенә чагыннан ук үз алдына куйган максатына ирешүче, үз сүзендә торучы, тырыш, уңган, миһербанлы малай була.
Укытучы. Ә менә фронтта Бариның кеше буларак тагын нинди сыйфатлары ачыла? (Аэродром төзү вакыйгасына бәйле өзекне укыганнан соң фикер алышу үткәрелә.) 
– һәрбер эшне чын күңелдән эшли;
– ялкау түгел, шуңа күрә башкаларның да тырышлык куеп эшләүләрен тели;
– үзе турында гына уйламый, башка кешеләр турында да кайгырта;
– игелекле, булыша торган кеше.
Нәтиҗә. Барлык эшне җиренә җиткереп башкара. Янган авыллар өчен, туган илебезнең киләчәге өчен борчыла. Тырышлык куеп башкарган эшләре кемгә булса да шатлык китерер дип уйлый. Бу очракта аның миһербанлы, игелекле кеше икәнен тагын бер кат күрәбез.
Укытучы. Ә менә амбразураны гәүдәсе белән каплар алдыннан Бари нинди хисләр кичерде икән? Әйдәгез, шул юлларны табып укыйк.
– башта ул үлем турында уйлый, шул ук вакытта бу уйны куып та җибәрә;
– торып басканнан соң аякларының пешүен дә сизми, төтенгә дә игътибар итмичә алга бара;
– аңа бу адымны эшләргә туган җирнең туфрагы көч бирә.
Нәтиҗә. Бу хәлиткеч адымны эшләргә туган җирнең туфрагы көч бирә. Ә туган җиребез нәрсә соң ул? Ул безнең беренче тапкыр тәпи атлап киткән, үз телебездә «Әннә» дип тел ачылган, туып-үскән изге җиребез. Туган илен, гаиләсен яратуы, аларга тугрылыклы булып калуы Барига шушы изге адымны ясарга көч биргәндер дә инде. Егетнең бу адымын сез бер сүз белән ничек дип атар идегез?
– Батырлык!
 – Әйдәгез, укучылар, татар теленең аңлатмалы сүзлегенә мөрәҗәгать итеп карыйк. Анда батырлык сүзенә нинди билгеләмә бирелә икән (экранда чыга).
Батырлык.1) Батыр булу сыйфаты, курыкмаучанлык, кыюлык.
Батырлыкта – матурлык (мәкаль).
2) Батырчылык, тәвәккәллек. (Батырлык төшенчәсе дәфтәрләргә яздырыла, мәкальләр китерелә.)
– Батыр яуда беленер.
– Ат дагасыз, батыр ярасыз булмый.
– Батырга үлем юк.
Нәтиҗә. Мәкальләрдән һәм укыган әсәрләрдән күренгәнчә, батырлык күбрәк сугыш кырында эшләнә. Туган илен яраткан, аңа тугрылыклы булган солдатлар соңгы сулышларына кадәр көрәшкән. Күпме кеше үзләренең гомерләрен корбан иткән...
Сугыш беткәнгә дә 69 ел! Шулай да без бу хакта һәрчак искә төшереп торабыз: телевидениедән, радиодан тапшырулар тыңлыйбыз, кинофильмнар карыйбыз. Ә сез уйлагыз: тирә-якта пулялар сызгырган, снарядлар шартлаган сугыш кырында һәм тылда халкыбыз нинди батырлыклар эшли алды икән? (Экранда фильмнардан өзекләр күрсәтелә.)
Җаваплар:
– солдатлар соңгы көчләренә кадәр сугышканнар;
– Бари кебек батырлыклар эшләгәннәр;
– тылда сугыш кораллары, танклар эшләгәннәр, киемнәр теккәннәр;
– авылда икмәк үстергәннәр.
Барсы да фронт өчен булган!
– Илебез азатлыгы өчен көрәшкән кешеләрне онытырга ярыймы?
– Юк. Сугыш ветераннарына һәрчак ярдәм итәргә кирәк.
IV. Тыныч тормыштагы батырлык. 
(Укучылар белән әңгәмә үткәрелә.)
– янгын сүндерүчеләр;
– хокук сакчылары (полиция);
– табиблар;
– гадәттән тыш ситуацияләр.
Укытучы. Узган сыйныфларда без авыр язмышка дучар булган бер язучы иҗаты белән танышкан идек. Ул армиядә бер күнегү эшләгәндә турниктан егылып төшеп, умыртка баганасын сындыра, йөри алмас хәлгә килә, ләкин шуңа да карамастан иҗат эше белән шөгыльләнә. Кем ул?
– Фәнис Яруллин.
– Шундый язмышка дучар булган иҗат кешеләре арасыннан тагын кемнәрне әйтә аласыз? (Гакыйль Сәгыйров, Илгиз Кәлимуллин, Герман Соколов, Антонина Баева, Владислав Титов, Рәниф Шәрипов.) 
– Аларның һәр көне көрәшкә тиң. Ә көрәшеп, батырлыклар эшләп яшәргә безгә нинди сыйфатлар ярдәм итә соң ? (Укучылар фикере.)
– тырыш булырга;
– куркак булмаска;
– туган илне яратырга;
– көчле рухлы булырга;
– кешелекле булырга
Экранда түбәндәге сүзләр чыга:
– Ватанга бирелгәнлек;
– тырышлык;
– түземлелек;
– кыюлык;
– тәвәккәллек, игелеклек.
Укытучы. Әйдәгез, укучылар, бу сыйфатларны дәфтәрләребезгә язып куйыйк. Хәзер үзегез өчен иң мөһим дип уйлаган сыйфатның астына сызыгыз. Ни өчен шулай уйлавыгызны дәлилләп күрсәтегез.
Бу сыйфатларның һәрберсен үзебездә дә булдыру бик мөһим. Чөнки тормыш өчен көрәштә алар безгә, һичшиксез, кирәк булачак.
V. Йомгаклау.
Укытучы. Ә хәзер тагын бер кат плакаттагы сүзләрне карыйк. Кеше өчен иң кадерле нәрсә – ул тормыш. Без барыбыз да җирдә бер тапкыр гына яшибез. Шуңа күрә без тормышыбызны әрәмгә үткәрергә тиеш түгел. Моның өчен безгә көчле рухлы, тырыш, түзем, кыю, тәвәккәл, игелекле булырга, туган илебезне, йортыбызны, туганнарыбызны яратырга кирәк. Бары шул сыйфатлар булса гына безнең тормышыбыз мәгънәле булыр. 
Бу безнең үзебездән тора!
Батырлык турында күпме генә сөйләшсәк тә, сүзләребез һич тә бетмәс кебек. Әйдәгез, бу фикерне өйдә дәвам итик.
Укучыларга билгеләр куела.
Өйгә эш. «Батырлыкта – матурлык» темасына уйланулар язып килергә.