Җил
(III сыйныфта әйләнә-тирә дөнья дәресе. УМК “Перспектив башлангыч мәктәп”)
Гөлфия РАФИКОВА,
Арча районы Наласа урта мәктәбенең I квалификация категорияле башлангыч класслар укытучысы

Дәрес тибы. Яңа белемнәр үзләштерү.
Дәреснең максаты.
1. Җилләр барлыкка килүнең сәбәпләрен ачыклау. “Флюгер”, “Анемометр” төшенчәләре формалаштыру.
2. Җилләр турында алдагы сыйныфларда алынган белемнәрне ныгыту. 
3. Җилләрнең табигатьтәге һәм кеше тормышындагы әһәмиятен ачыклау, җил көчен куллануга укучыларда кызыксыну хисе тәрбияләү. Укучыларның сөйләм телен үстерү.
Җиһазлау. Дәреслек, дәрескә презентация, төркемнәрдә эшләү өчен конвертлар, тәҗрибә өчен шәм, рәсемнәр, музыкаль физкультминутка өчен материал, 1 нче номерлы мөстәкыйль эшләр дәфтәре (42 нче бит).
Дәрес барышы.
I. Оештыру өлеше.
Укучыларның дәрескә әзерлеген тикшерү. Дежур укучы отчетын тыңлау.
Дежур. Бүген ..., атнаның ... көне. Һава температурасы ... градус. Җил ... исә.
II. Актуальләштерү.
1. Үткәннәрне кабатлау. (Карточка белән эшләү.)
А) Һаваның нинди үзлекләрен беләсең?
Б) Һава температурасы нәрсәгә бәйле?
В) Һава температурасын үлчәү приборы нәрсә ул?
Г) Нәрсә ул һава?
Д) Ни өчен биек тау башлары һәрвакыт кар белән капланган?
III. Яңа белемнәр үзләштерүгә кереш.
1. Укытучының кереш әңгәмәсе.
- Нәрсә ул җил? (Укучыларның җавабы.)
Нәтиҗә: Җил – һава агымының хәрәкәте.
2. Җил турында шигырь уку. (1 нче слайд.)
“Җил” (Пушкиннан Г.Тукай тәрҗемәсендә)
Исәр җил! Көчлесең син, бик батырсың,
Ачулансаң, җиһанны кузгатырсың.
Бик иркенләп исәсең җир йөзендә,
Котыртып болгатасың диңгезен дә.
Көтү төсле болытларны куасың,
Теләрсәң кайсы якларга борасың.
Иреклесең: исәсең дә исәсең,
Тузан, кар туздырып юллар кисәсең.
Ирекле син, исәр җил, әйдә ис, ис!
Сиңа баш юк ходайдан башка һич, һич!
IV. Яңа белемнәр үзләштерү.
1. Дәреслек белән эш.
Дәреслектән 115-119 нчы битләрне уку, сорауларга җавап бирү.
2. Презентация карау.
А) “Җилләр ничек барлыкка килә?” (2 нче слайд.)
Диңгезләр, кара урманнар, эссе чүлләр өстендә һава бертуктаусыз хәрәкәт итә. Җылы һава өскә күтәрелә, ә салкын һава аста кала. Шулай итеп Җир шарында өзлексез һава алмашы бара: һава бер урыннан икенче урынга күчә. Шуннан җил барлыкка килә.
Б) “Нинди җилләр була?” (3 нче слайд.)
Саба җиле — иртәнге җиләс, йомшак җил. Үтәли җил — ачык тәрәзәдән кереп, ачык ишектән чыгын китә торган җил. Көчле җил — зур тизлеккә ия җил. Ул агач яфракларын гына түгел, кешене дә очыртып алын китәргә мөмкин.
В) “Җилнең файдасы” (4 нче слайд.)
Әгәр җил булмаса, зур-зур завод торбаларыннан, машиналардан чыккан зыянлы төтен бер урында гына торыр һәм җир өстен, кешеләрне агулар иде.
Җил булмаса, яңгыр да, кар да гел бер урында гына явачак.
 Димәк, җил зыянлы төтеннәрне дә тарата, болытларны да бер урыннан икенче урынга күчереп йөртә икән.
Г) “Зыяны” (5 нче слайд.)
Әгәр җил бик көчле булса, ул әйләнә-тирәгә зыян сала. Агачларны сындыра, игеннәрне аудара, өй түбәләрен кубарып алып китә. Сак бул: телевизор яисә радиодан шторм кисәтүе ишетсәң, өйдән чыкмавың хәерлерәк.
Д) “Җилнең хуҗасы” (6 нчы слайд.)
Борынгы заманнарда җилне “күренмәс рух” белән тиңләгәннәр. Шуңа аны “Җил Тәңресе (Алласы)”, “Җилбәгән”, “Җил иясе”, “Җил анасы”, “Җилләр патшасы” дип йөрткәннәр. Ә безнең халыкта җилләрнең башлыгы “Ялман” исемле булган, имеш.
Е) “Җил энергиясе нәрсә ул?” (7 нче слайд.)
Җил көчен кешеләр бик күптәннән кулланып киләләр. Элек җил тегермәннәре булган. Анда бодайдан, арыштан он тарттырганнар.
Ж) “Җил фермасы” (8 нче слайд.)
Бүгенге көндә җил ярдәмендә электр энергиясе алалар. “Җил фермасы”ндагы йөзләгән турбина зур-зур шәһәрләргә яктылык алып килә.
З) “Кешеләр җилдән ничек файдаланалар” (9 нчы слайд.)
Җил көчен кешеләр бик күптәннән кулланып киләләр. Элек җил тегермәннәре булган. Анда бодайдан, арыштан он тарттырганнар. Бүгенге көндә җил ярдәмендә электр энергиясе алалар. «Җил фермасы»ндагы йөзләгән турбина зур-зур шәһәрләргә яктылык алып килә.
И) “Флюгер” (10 нчы слайд.)
Флюгер – җилнең юнәлешен билгели торган махсус прибор.

К) “Анемометр” (11 нче слайд.)
Җилнең тизлеген анемометр билгели. Анемометр җиңел хәрәкәтләнүче канатчыклардан тора. Алар беркетелгән күчәр әйләнгән вакытта тешле механизм хәрәкәтләнә. Канатларның әйләнү саны аша тизлекне м/с да исәпләргә була.
Җил көче 0 дән 12 гә кадәр балларда үлчәнә. Шуңа бәйле рәвештә җилнең гомуми характеристикасы билгеләнә.

3. Табышмаклар. (12 нче слайд.)
* Урманда урынсыз, 
Кырда койрыксыз. (Җил.)
* Кулсыз-аяксыз тәрәзә кага. (Җил.) 
* Аягы юк, кулы юк, 
Сөйләшергә теле юк,
Кояш кебек нуры юк,
Күрергә күзе юк,
Һич җитмәгән җире юк. (Җил.)
4. Сынамышлар. (12 нче слайд.)
Җил кояш артыннан килсә, көн аяз булыр.
Җил кояш баешы тарафыннан килсә, һаман яңгыр китерер.
Җилгә каршы яуган яңгыр каты давыллы булыр.
Җилсез һавада төтен җиргә таба төшсә, яңгыр галәмәте.
V. Физкультминут.
VI. Ныгыту.
1. Төркемнәрдә эшләү.
2. Тәҗрибә үткәрү (шәм белән).
3. Давыл турында төшенчә бирү. (13 нче слайд.)
Давыл – җимергеч көчле җил. Ул яңгыр алдыннан яки яңгыр яуганда була.
“Нинди давыллар була?” (14 нче слайд.)
Давыл вакытында җилнең тизлеге 20 м/с тан артып китә.Мондый давылны шторм дип атыйлар.
“Тайфун” (15 нче слайд.)
Тайфун – көньяк диңгезләр өстендә, экваторга якын урыннарда була торган көчле давыл, гарасат.
Тайфун вакытында көчле җил 100әр км га җиткән түгәрәк буйлап бөтерелә. Шуның нәтиҗәсендә диңгездә зур дулкыннар күтәрелә.Алар коры җиргә ыргыла һәм үз юлында очраган бар нәрсәне җимереп бара.
4. Мөстәкыйль эш дәфтәрендә эшләү.
Мөстәкыйль эшләр дәфтәре (1 нче номерлы, 42 нче бит).
VII. Рефлексия.
- Дәрестә нәрсәләр турында сөйләштек?
- Миңа бүген дәрестә ... ошады.
- Миңа бүген ... ошамады.
VIII. Йомгаклау.
1. Билгеләр кую.
2. Өй эше:
- Дәреслектән 115-119 нчы битләрне укырга.
- Җил турында әкият уйлап язырга.

Кулланылган әдәбият.
1. Җил каян килә / Төзүче автор Л. Шәех. – Казан: Татар. китап нәшр., 2008. – 80 б.
2. Әйләнә-тирә дөнья: 3 сыйныф: дәреслек : 2 кис. / О. Н. Федотова, Г. В. Трафимова, С. А. Трафимов, Л. А. Царева; [русчадан Ф. Р. Бәдретдинова тәрҗ.]. – Казан: ХӘТЕР, 2012. – 1 нче кис. – 128 б.
3. Федотова О.Н. Әйләнә-тирә дөнья: 3 сыйныф: хрестоматия / О. Н. Федотова, Г. В. Трафимова, С. А. Трафимов; [русчадан Ф. Р. Бәдретдинова тәрҗ.]. – 2 нче басма. – Казан: ХӘТЕР, 2012. – 160 б.;
Интернет ресурслар.
*tazbash.ru
*ТАТАР ХАЛЫК ИҖАТЫ сайты 
*Викикитап, ачык эчтәлекле китаплар җыентыгыннан
* Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан