Тартык [ф] авазы. Ф, ф хәрефләре. Юл ф хәрефен язу
(I сыйныф)
Зилфира МИННЕГУЛОВА,
Сарман районы Иске Кәшер урта мәктәбенең I квалификация категорияле башлангыч сыйныф укытучысы

Максат.
1. [ф] авазы һәм аның әйтелеше белән танышу, бу авазны дөрес әйтә белү күнекмәләрен булдыру, аларны сөйләмдә ишетеп танырга, ф хәрефен танып яңа сүзләрне укырга өйрәтү; сүзгә иҗек-аваз анализы ясый белүне ныгыту; юл ф хәрефен язарга өйрәтү.
2. Укучыларның уку күнекмәләрен формалаштыруны дәвам итү; алган белемнәрен ныгыту, фикерләү дәрәҗәсен үстерү, күнегүләр эшләү мөстәкыйльлеген һәм тел байлыгын арттыру.
3. Укучыларның матур, каллиграфик дөрес, пөхтә язуларына, дөрес утыруларына игътибар итү.
 Җиһазлау. Дәреслек (Әлифба: Дүртьеллык башлангыч татар мәктәбенең 1 нче сыйныфы өчен дәреслек / Р. Г. Вәлитова, С. Г. Вагыйзов. - Казан: Мәгариф, 2009. - 119 б.: рәс. б-н.), кисмә хәрефләр, полотно, күрсәтмә әлифба, язарга өйрәнү дәфтәре, компьютер, интерактив такта, яшел һәм зәңгәр карточкалар.
Дәрес барышы.
1. Оештыру моменты. Уңай психологик халәт тудыру. (1 нче слайд)
- Исәнмесез!
Ишегебез ачык –
Түрдән үтегез!
Кайчан булмасын
Рәхим итегез!
Кемнәр килсә дә
Йөзебез ачык,
Кунаклар килү –
Үзе бер шатлык.
Хәерле иртә!
- Бүген бездә ачык дәрес. Шуңа күрә кунаклар да килгән. Әйдәгез, акыллы, әдәпле булыйк, килгән кунакларга үзебезнең осталыкны күрсәтик.
2. Белемнәрне актуальләштерү.
а)
- Без үткән дәрестә яхшы, күркәм сүзләр турында сөйләшкән идек. Бирелгән шигырьдә андый сүзләр бармы? Әйдәгез, әйтеп карыйк әле. (Исәнмесез! Түрдән үтегез! Рәхим итегез! Хәерле иртә!) (2 нче слайд)
- Сез тагын нинди тылсымлы сүзләр беләсез? (Гафу итегез! Рәхмәт! Сау булыгыз! Бәхетле булыгыз!)
- Өйдә ничек укып килдегез икән, тикшереп карыйк әле (104 нче битне чылбыр рәвешендә уку.)
б)
- Бик матур итеп сөйләшер өчен авызыбызга, телебезгә гимнастика ясап алыйк. (Артикуляцион гимнастика ясату.)
Фил. (3 нче слайд)
Йомык иреннәрне, очлайтып, алга таба сузарга, 5 кә кадәр санаганчы торырга. Баштагы торышка кайтырга. Иреннәрне, очлайтып, алга таба сузарга һәм су эчкәндәге кебек, эчкә таба һава суырырга.
Футбол (4 нче слайд)
Авызны ябарга, тел очы белән яңакларның башта бер ягын, аннары икенче ягын этәргә, түгәрәкләндерергә.
Сәгать (5 нче слайд)
Елмаерга, авызны ачарга, тел белән авызның уң һәм сул як кырыйларына чиратлап үрелергә.
в)
- Сузык авазларның барысын да әйтеп чыгабаз, аннан соң, парлаштырып, калын һәм нечкә сузыкларны әйтәбез. (5 нче слайд)
[а – ә, у – ү, ы – э(е), и, о – ө]
г)
- Кисмә хәрефләр белән сүзләр төзибез. (Хәят, хезмәт, Хәмит.) (5 нче слайд)
3. Күз өчен күнегүләр. (6.7,8 нче слайдлар)
4. Яңа теманы аңлату.
а) Фонетик күнегүләр.(9 нчы слайд)
- Шарны ничек кабарталар? (Ф- ф- ф)
- Явыз мәче ничек фырылдый? (Ф- ф- ф)
- Шәмне ничек сүндерәләр? (Өф – өф- өф)
- Бармак әрни. Нишлибез? (Фу –фу-фу)
- Нинди аваз ишетәбез? ([ф] авазын ишетәбез.). Аскы иренне өске тешләргә тидереп, акрын генә тын өрдерегез әле. (Ффф...) Нинди аваз әйтелә? (Саңгырау.) Ә хәзер көчле тавыш биреп өрдерегез. (Ввв...) Нинди аваз ишетелә? (Яңгырау.)
- Без бу дәрестә кайсы аваз хәрефен өйрәнәбез? ([ф] авазы хәрефләре Ф, ф.)
б) Табышмакларның җавабын табу һәм [ф] авазының кайсы урында килүен ачыклау (10 нчы слайд)
- Киң яфраклы, җылы бүлмәдә генә үсә торган гөл. Безнең мәктәптә бар. (Фикус гөле.)
- Тышта салкын вакытта әниләр сезнең авыз-борын өшемәсен өчен нәрсә бәйлиләр? (Шарф.)
- Кешесе бар, җаны юк. (Фоторәсем.)
- Кар шикелле битләре, “бишле” ала күпләре. (Дәфтәр.)
- Бик файдалы бу хайван,
Ул авыр йөкләр ташый.
Үзе дә зур, көч тә кирәк – 
Шуңа да ул күп ашый. (Фил.)
    
•						•		•					•			•			

в) Фил сүзенә фонетик анализ ясау. Сүз 3 аваздан тора: [ф] – саңгырау тартык, [и] – нечкә сузык, [л] – яңгырау тартык. (11 нче слайд)
Укытучы фил турында сөйли.
- Фил бик зур гәүдәле хайван. Ул 3 метрга якын биеклектә. Аларның, колаклары гына да 2-3 м киңлектә була. Менә шундый зур колакларын селкеп, алар үзләренә салкынча һава жибәреп торалар, әйтерсең жилләткечләре. Филләрнең озын борыннары хобот дип атала. Шул борыннары белән ул искиткеч авыр бүрәнәләрне күтәрә ала. Фил хәтта борыны белән жирдәге шырпы кисәген дә ала ала, чөнки әнә шул хобот очында кечкенә генә берничә бармакчык бар. Хобот астыннан зур тешләр күренеп тора. Шул очлы тешләре белән ул җирне казый, агач кайрысын кубара. Фил 60 еллап яши. Филләр - искиткеч яхшы хәтерле хайваннар. Үзләренә яхшылык иткәнне дә, кыерсытканны да бер дә онытмыйлар. Филләрне кайда күрергә була? (Зоопаркта, циркта.)
г) Юл ф хәрефенең язылышы белән танышу. Басма һәм язма хәрефләр чагыштырыла. Язма хәрефләр тактага язып күрсәтелә. 
5. Физминут. (“Кыш бабай” җырының көе уйнатыла, балалар хәрәкәтләнәләр.) (12-16 нчы слайдлар)
6. Ныгыту.
а) Китап белән эш.
1) Таблицадагы аваз кушылмалары укытыла. 2) Баганалап бирелгән аерым сүзләр иҗекләп укыла. Кушылмада булган яисә кушылмага кермәгән (ялгыз торган) ф хәрефләре таптырыла. 3) “Язу дәресе” тексты әкрен генә тавыш белән фронталь укытыла. “Фил” турындагы текст мөстәкыйль укырга бирелә яисә чылбыр буенча укытыла.
б) Дәфтәрдә эш.
1) Дәфтәрдәге үрнәкләр буенча (23 нче бит) юл ф хәрефе, иҗекләр, сүзләр яздырыла. 2) Укып тикшергәч, җөмләләр яздырыла.
в)
- Тикшереп карыйк әле, [ф]авазын ишетеп танырга өйрәндегезме икән? Мин сүзләр әйтәм, ә сез [ф] авазы кергән сүзләрне ишеткәндә кул чабасыз. (Шарф, сарык, вакыт, фото, Вәсим, Фәния, авыл, Сафа, Роза, Фәнүз, торф, туфли, хәреф.)
г) Бирелгән рәсемнәрнең беренче авазлары буенча кызлар исемен табарга: фил, икмәк, ручка, алма, яфрак. (Фирая.) (17 нче слайд)
д) Сүзләр әйтелә, әгәр [ф] калын әйтелешле сүзләрдә очрый икән – зәңгәр карточка, [ф] авазы йомшак әйтелешле сүзләрдә очрый икән, яшел карточка күрсәтергә: фил, Сафа, кофта, фән, фабрика, светофор, тәнәфес, дәфтәр.
е)
- Мин сезгә “Чәчелгән хәрефләр” уенын тәкъдим итәм. (Интерактив тактада у, б, т, ф, л, о хәрефләре чыга.) Хәрефләрдән сүз төзергә кирәк. Ягез әле, кем тизрәк? (Футбол.) (18 нче слайд)
7. Дәресне йомгаклау. Рефлексия.